ԼԱՎ, ԴՈՒ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ԳԹԱՍՐՏՈՒԹՅՈՒՆ ՉՈՒՆԵ՞Ս. ԷՐԴՈՂԱՆԻ ԳԻՐՔԸ ԳՈՎԱԶԴԵԼԸ ՆՈՒՅՆՆ Է, ԻՆՉ ԱԹԱԹՈՒՐՔԻ ԱՐՁԱՆԻ ՄՈՏ ՆԿԱՐՎԵԼԸ. ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԳԵՂԱՄՅԱՆ

«Պրեսսինգ» հաղորդաշարում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը պատմական գիտությունների թեկնածու, թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյանն է։

Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.

• Երբ մեկնարկեց ռուս-ուկրաինական պատերազմը, երկու կողմերում գտնվողների համար էլ Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական կարևորությունը փոխվեց: Դա պայմանավորված է նրա աշխարհաքաղաքական դիրքով: Այսպիսի իրավիճակ եղել է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: 2024թ.-ից հետո հատկապես ԵՄ-ի համար այնքան է բարձրացել Թուրքիայի կարևորությունն անվտանգային նոր ճարտարապետության համատեքստում, որ անտեսել է իր համար սրբության սրբոց բոլոր կարմիր գծերը: Դրա վկայությունն է Ստամբուլի ընտրված քաղաքապետ Էքրամ Իմամօղլուին մեկ տարուց ավելի շինծու մեղադրանքներով փակելը, երբ վերջինս ընդդիմության միասնական թեկնածուն է առաջիկա նախագահական ընտրություններում: Եվրոպայից ծպտուն անգամ դուրս չեկավ:

• Եվրամիության կողմից ակնհայտ ճնշում կա որոշ երկրների վրա, որ Թուրքիայի վրայից արգելքները հանվեն, ու վերջինս դառնա Եվրամիության անդամ: Դրանից երկուստեք շահում են և՛ Թուրքիան, և՛ Եվրոպան:

• Այն, որ «Զանգեզուրի միջանցքի» դերակատարը հիմա ԱՄՆ-ն է, դրանից ոչինչ չի փոխվում: Անունը TRIPP լինի, թե մեկ այլ բան, շահողը Թուրքիան ու Ադրբեջանն են՝ շնորհիվ իրենց հետևողականության ու իրենց ծրագրերն իրականացնելու համար ներգրավում են հնարավորինս շատ դերակատարների:

• Մի բան է՝ ինչպիսի փայլուն փաթեթավորմամբ է մեզ ներկայացվում TRIPP-ն այս իշխանությունների կողմից, մեկ այլ բան՝ ինչ է կատարվում իրական բանակցությունների հետևում: Հիշենք, որ Թուրքիայից 2025թ. հունիսին արտահոսք էր եղել առ այն, որ եթե մեզ մոտ չի ստացվում մեր ուզած ձևով վերցնել Միջանցքը, եկեք ներգրավենք նոր դերակատարների: Դրանից 2 ամիս անց եղավ օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան համաձայնությունը: Մենք հիմա էլ տեղյակ չենք Ադրբեջանի հետ վարվող, այսպես կոչված, սահմանազատման գործընթացից: Վերջում կարդում ենք ինչ-որ անհասկանալի մամուլի հաղորդագրություն: TRIPP-ը դասագրքային օրինակ է, թե ինչպես կարելի է հասարակության ճնշող մեծամասնության հավանությունը չստացած քաղաքական նախագիծը ներկայացնել՝ որպես բարիք:

• Թուրքիան առաջին անգամ տարածաշրջանային 3 երկրում կարողանում է հասարակական-քաղաքական գործընթացների վրա ազդեցություն ունենալ: 2020թ.-ի պատերազմից հետո կոտրվել է Թուրքիայի՝ այլ երկրների ներքին քաղաքական կյանքին չմիջամտելու տաբուն: Հիմա ոչ միայն միջամտում են, այլև ասում են՝ մեր ուզածով չլինի, կպատժենք: Թուրքիայի Հանրապետությունը 2020թ.-ից հետո կարողացել է հասնել Հայաստանում իր քաղաքական ազդեցության տարածմանը: Հայաստանի դե ֆակտո իշխանությունները կատարում են այն, ինչ ասում է Թուրքիան:

• 2022թ. Դիմադրության շարժման ժամանակ ընդդիմության ցույցերին մասնակցող բոլոր քաղաքացիները Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուի կողմից որակվել են՝ որպես ծայրահեղական, ռևանշիստ և ազգայնամոլական: Եվ Հայաստանի իշխանությունը որևէ կերպ չարձագանքեց դրան: Ճիշտ հակառակը, դե ֆակտո իշխանությունների խոսույթը համընկնում է Թուրքիայի իշխանությունների խոսույթի հետ:

• Հաքան Ֆիդանի պորտֆոլիոյի մեջ շարունակում է գերակա լինել այն, ինչը գերակա էր, երբ նա Արտաքին հետախուզական ծառայության ղեկավարն էր: Եվ քանի որ այդ կազմակերպության փաթեթում Արցախն առաջնահերթություն էր, իսկ այն կապված է Հայաստանի հետ, կարծում եմ՝ իրենց օրակարգում փոփոխություն տեղի չի ունեցել: Հաքան Ֆիդանը ներկայիս պաշտոնի բերումով ևս շարունակում է հետաքրքրություն ունենալ Հայաստանի նկատմամբ: Մենք գործ ունենք շատ բանիմաց պաշտոնյայի հետ, ով ուշի ուշով հետևում է ներհայաստանյան գործընթացներին, այդ թվում՝ սոցհարցումներին: Թուրքիայի իշխանությունը շատ լավ տեսնում է, որ Փաշինյանը երկրում աջակցություն չունի, դրա համար էլ աջակցում են նրան: Թուրքական ու ադրբեջանական մեդիան երբեմն շատ ավելի մանրամասն են ներկայացնում հայաստանյան գործընթացները, քան մենք: Դա նշանակում է, որ դրանք նրա համար ունեն անվտանգային հույժ կարևորություն:

• Երբ դու գովազդում ես մեկի գիրքը, ում կինը բացահայտ քո գերիներին առևտրի առարկա դարձնելու մասին էր խոսում, հարց է ծագում՝ լա՛վ, դու տարրական գթասրտություն չունե՞ս քո հայրենակիցների նկատմամբ: Կամ չգիտե՞ս, որ Էրդողանի գիրքը գովազդելը բացասական արձագանք է ունենալու այստեղ: Դա մի գիրք է, որը գրվել է նրա համար, որ հիմնավորի Թուրքիայի պահանջը ՄԱԿ-ի Անվտանգության 5 անդամներին փոխելու հարցում՝ Թուրքիային ներառելով դրանց թվում: Չկա որևէ հիմնավորում, որը բավարար է՝ արդարացնելու համար նման քայլը: Ոնց որ գնաս Աթաթուրքի արձանի մոտ կանգնես ու նկարվես: Հունաստանի վարչապետն ու նախագահը հաստատ չեն գնում ու թուրքերի հետ բանակցելիս ասում՝ շնորհակալություն, որ գրավել եք Սուրբ Սոֆիայի տաճարը: Նույնիսկ Էրդողանն այնքան չի գովազդել իր գիրքը, որքան մեր իշխանությունը: 

• Թուրքիան իսկապես մեծ ջանքեր է գործադրել, որ Հայաստանում այս իշխանությունների միջոցով ստեղծի այնպիսի տեղեկատվական պատրանք, որում թուրքերն աշխարհի ամենաբարի անձինք են, և մեզ հետ տեղի ունեցած հարցում մեղավոր ենք մենք, ոչ թե թուրքերը՝ բացելով մեր դռները Հանրապետության նվաճման համար: Ուստի մեր հասարակությանը պետք է անդադար բացատրել՝ ինչ կա թաքնված փայլփլուն թղթերի հետևում:

• Ես վստահ չեմ՝ գրառումը ջնջելու համար Վենսը Թուրքիայի՞ց էր զանգ տացել. Միգուցե այլ տեղից էր ստացել: Վենսն ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյան էր, ով եկել էր Հայաստան, ու նա Ցեղասպանության հուշահամալիր այցելեց միայնակ: Սա ամենամեծ զիջողականությունն է: Դա յուրահատուկ դավաճանություն էր, ոչ միայն պետական արարողակարգի խեղաթյուրում: Չկա այս աշխարհում ուժ, որը կարող է հայ մարդուն արգելել հարգանքի տուրք մատուցել ու ծաղիկ խոնարհել Ցեղասպանության հուշահամալիրի անմար կրակի մոտ: Բայց հայ պաշտոնյաների համար, փաստորեն, կա:

• Պարբերաբար հայաստանյան պաշտոնյաներից հնչում են խոսքեր, որ Հայ Առաքելական եկեղեցին ծայրահեղ իսլամիստական խոսույթ ունի: 90-ականներից, երբ սկսվում է ծայրահեղ հակահայկականության նոր քարոզն Ադրբեջանում, 1992թ. Ադրբեջանում մի ֆիլմ է նկարահանվում «Ճիչ» անունով, որում հերոսն ասում է՝ նայի՛ր, սա այն շենքն է, որի նկուղներում պատրաստվում են հայ ահաբեկիչները, ու ցույց է տալիս Մայր Աթոռի շենքը: Ու հիմա Եկեղեցու հասցեին նույն խոսույթը հնչում է Հայաստանի որոշ պաշտոնյաների շուրթերից:

• Ինձ հասանելի աղբյուրներն ասում են՝ ԱՄՆ-ը լրջորեն դիտարկում է Իրանին ավիահարվածներ հասցնելու հարցը: Իրանի վրա ցանկացած հարձակում ճնշում է Հայաստանի հարավի վրա: Սյունիքի շուրջ առկա բալանսը մի բեկորով կարող է խախտվել, եթե նման բան լինի: Հուսամ՝ չի լինի, բայց Սյունիքի վերաբերյալ ադրբեջանական մեծ ախորժակը զսպում էր իրանական ուժեղ պետականությունը, ու դրա թուլացումը մեզ համար հղի է լուրջ վտանգներով: Ես չեմ պատկերացնում, որ այս իրավիճակում Հայաստանի նորմալ իշխանությունն այլ բանով ժամանակ կունենա զբաղվել, քան Հայաստանի անվտանգության մասին մտածելը, ու կզբաղվի երգի ու պարի համույթ ստեղծելով: Հույս ունեմ՝ 4 ամսից՝ ընտրություններից հետո, մենք կունենանք բոլորովին այլ իշխանություն, այլ իրավիճակ, և մեր իշխանությունը կզբաղվի իսկապես ազգային ու պետական խնդիրներով:

• Սյունիքը հարավկովկասյան տարածաշրջանի ամենափխրուն ու պայթյունավտանգ վայրերից մեկն է: Այստեղ սկսվածը կարող է դառնալ խոշոր պատերազմ: Այն, ինչ կատարվում է Մերձավոր Արևելքում ու Հարավային Կովկասում, իր արձագանքը կարող է գտնել Սյունիքում, և՝ հակառակը: Սյունիքն ուղիղ իմաստով դառնում է բախման թատերաբեմ: Սա ինքնին շատ վտանգավոր է:

• Ես չեմ պատկերացնում ԱՄՆ որևէ նախագահ, որը շահագրգռված կլինի իր նախորդի անունով անվանված նախագծի առաջմղման հարցում: Երկու տարուց Թրամփն արդեն նախագահ չի լինելու, և այն, ինչ կա հիմա, երկու տարուց չի լինելու, անգամ, եթե Ջեյ Դի Վենսը դառնա ԱՄՆ նախագահ:

• Ես ինձ ինչ հիշում եմ, հայ-թուրքական սահմանի բացման մասին լսում եմ: Լինելու է սիմվոլիկ բացում 3-րդ երկրների ներկայացուցիչների համար, և վերջ: Հայաստանի հետ փակ սահմանը Թուրքիային ավելի շատ տնտեսական օգուտ է տալիս, քան կտար որևէ բաց սահման: Հայաստանը ոչ մեկի հետ սահման չի փակել, Հայաստանն են առել բլոկադայի մեջ:

• Քրդերի ինքնավարությունը չեզոքացնելը ձեռնտու է և՛ ԱՄՆ-ին, և՛ թուրքերին: Սրանք այն քրդերն են, ում նախկինում աջակցում էր Ամերիկան: Զինում էր, զորք էր տալիս, ասում էր՝ կռվեք: Հիմա քրդերին թուրքերը կոտորում են: Եվ երբ ամերիկյան զորքը լրիվ դուրս գա, քրդեր էլ չեն լինի: Մեր պարագայում անգամ բանակ չկա:

• Հնարավոր չէ գլուխը ջայլամի պես մտցնել ավազի մեջ ու ասել՝ վտանգ չկա: Ալիևն ուղիղ տեքստով ասում է՝ հայերը պետք է պետություն չունենան: Վտանգն առավել, քան իրական է: Թուրքերն ինչի՞ պետք է ուզենան, որ Հայաստան լինի, եթե դիմացինի տարածքները հնարավոր է վերցնել ու օգտագործել սեփական շահի համար: Իսկ թուրքերի համար Թուրանի նախագիծն առավել, քան ռեալ է, ու նրանք դա տեսնում են:

• Արցախում հայկական պետական ռազմական ներկայությունն ամբողջ տարածաշրջանային բալանսի բանալին էր: Չկա հայ զինվոր Արցախում, չկա տարածաշրջանային փխրուն բալանսը: Ցավոք, սա չհասկացան նաև տարածաշրջանային երկրները:

• Եկեղեցին ոչնչացնել չի ստացվելու: Որևէ ուժ չի կարողանալու թուլացնել ու ոչնչացնել այդ ինստիտուտը: Մեր թշնամիների ծրագրերը ոչ նոր են, ոչ էլ՝ աննախադեպ: Մեր թշնամին նույնն է վերջին ամենաքիչը 10 դարում: Փոփոխություն բերել հնարավոր է, ու բերողը լինելու է հայ հասարակությունը: Մեր խնդիրն է մեր հասարակությանը հիշեցնել իր իսկ սրբազան կարևորագույն հատկանիշները:

Մանրամասները՝ տեսանյութում։