Ազգային ժողովի հանձնաժողովներում պետական բյուջեի առաջին կիսամյակի կատարողականի հաշվետվության ներկայացման ժամանակ ֆինանսների նախարարը խոստովանեց, որ պետական բյուջեի եկամուտները գերակատարել են, բայց առանձին ուղղություններով բյուջետային վճարումները ժամանակին չեն կատարել։ Վճարումներն ուշացրել են հատկապես կապիտալ ծախսերի գծով։ Տարբեր կապիտալ ծախսերի գծով կան վճարումների ուշացումներ, հայտարարեց ֆինանսների նախարարը։
Այլ ապրանքներ Հայաստանից Բուլղարիա հիմնականում չի արտահանվել, բայց արտահանումը 5.7 անգամով ավելացել է։ Այսինքն՝ դա տեղի է ունեցել պղնձի խտանյութի արտահանման ծավալների ավելացման, նաև թանկացման հաշվին։ Դրա արդյունքում, նախորդ տարվա համեմատ, Բուլղարիա արտահանումը Հայաստանից ավելացել է 150 մլն դոլարով։
Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների սրման ֆոնին կրկին ակտիվացել են գազի թանկացման վերաբերյալ խոսակցությունները։ Այդ խոսակցություններն, իհարկե, նոր չեն սկսվել, դեռ մայիսին հայտարարվեց, որ Ռուսաստանը կարող է դադարեցնել Հայաստանին արտոնյալ պայմաններով գազի և մի շարք այլ ապրանքների մատակարարումները։ Այդ մասին գրավոր տեղեկացրել էին նաև կառավարությանը։
Կենտրոնական բանկը փոխարժեքի շուկայում վարում է, այսպես կոչված՝ ազատ լողացող կուրսի քաղաքականություն։ Բայց շատ դեպքերում դա ձևական բնույթ է կրում։ Հարկ եղած դեպքում ԿԲ-ն մտնում է շուկա ու միջամտում փոխաժեքներին, չի թողնում, որպեսզի դրանք «ազատ լողան»։ Դա անում է՝ ինչպես տարադրամ վաճառելով, այնպես էլ՝ գնելով։
2018թ. երբ Նիկոլ Փաշինյանը ստանձնեց կառավարության ղեկավարումը, ասում էր՝ ոռոգման համակարգի ոլորտում տիրում է «վակխանալիա», և այսօրվանից պետք է զբաղվենք, որ նույն կոտրած տաշտակի առաջ չկանգնենք։
Յոթ ամիսների տվյալներով, բուսական ծագման արտադրանքի արտահանումը Հայաստանից կրճատվել է գրեթե 32 տոկոսով։ Բուսական ծագման արտադրանքի մեջ է մտնում պտուղ-բանջարեղենը։ Եթե անցած տարվա առաջին 7 ամիսներին Հայաստանից 182 մլն դոլարի բուսական ծագման արտադրանք էր արտահանվել, այս տարի արտահանվել է 124 միլիոնի արտադրանք։ 58 միլիոն դոլարով պակաս արտահանում է եղել։
Վերջին տարիներին, չնայած պաշտոնապես արձանագրվող ոչ այնքան բարձր գնաճին, Հայաստանում բազմաթիվ ապրանքների և ծառայությունների գներ ընդհուպ մոտեցել են այն մակարդակին, որը քաղաքացիները սովոր են տեսնել եվրոպական երկրներում։ Բայց կա մի էական տարբերություն. Հայաստանում քաղաքացիների ճնշող մեծամասնության եկամուտներն անհամեմատ ավելի ցածր են, քան Եվրոպայում։
Ընտրություններից հետո առողջության ապահովագրությունը Հայաստանում փաստացի չդադարեց գործել, բայց դարձավ կիսավճարովի։ Ապահովագրավճարից բացի, քաղաքացիներն այլևս պարտադրված են համատարած համավճարներ կատարել։ Ամեն մանրուքի համար բժշկական հաստատությունները համավճար են պահանջում։
Մինչ Ռուսաստանը շարունակում է պնդել, որ Հայաստանի իշխանությունները պարտավոր են հանրաքվե անցկացնել՝ ԵԱՏՄ, թե՞ ԵՄ ընտրության հարցում, Եվրամիությունը փորձում է ամեն կերպ սիրաշահել ու գայթակղել Հայաստանին։
Վերջին տարիներին՝ պայմանավորված ռուս-ուկրաինական հակամարտությամբ, Հայաստանը մշտապես գտնվել է ֆինանսական լուրջ հոսքերի տիրույթում։ Տարեկան մի քանի միլիարդ դոլարի փոխանցումներ են կատարվել միայն բանկային համակարգի միջոցով։
Օրերս Ազգային ժողովը հաստատեց կառավարության 2026-2031թթ. գործունեության ծրագիրը։ Սակայն այս փաստաթուղթը չի կարող համարվել նոր սկիզբ։
Հիմնականում տարեսկզբի ու առաջին հերթին՝ հանքարդյունաբերության բարձր աճերի արդյունքում, արդյունաբերության 7 ամիսների կուտակային աճը, թվում է՝ վատ չէ, 9.5 տոկոսի է հասել: Բայց չմոռանանք, որ անցած տարվա անկումը գրեթե 10 տոկոս էր։ Այդ անկումից հետո է, որ արդյունաբերությունն աճել է։ Տարօրինակ չէ, որ անգամ այդ աճի պայմաններում կորցրել է կշիռը տնտեսության մեջ։
10 տոկոսը պարտքի շատ բարձր գին է։ Այդ պատճառով էլ վերջին տարիներին Հայաստանի պետական պարտքի գինն անշեղորեն աճել է։ Մինչև ՔՊ-ականների իշխանության գալը պարտքի միջին գինը 4.9 տոկոսի սահմաններում էր, հիմա 7.3 տոկոս է՝ 2.4 տոկոսային կետով թանկացել է։
Հայաստանում շատ վաղուց արդեն իշխանությունները պետական բյուջեին վերաբերվում են՝ ինչպես սեփական դրամապանակի։ Մի թեզ են հորինել, թե բյուջեն բոլորիս գրպանն է ու ոնց ուզում՝ ծախսում են «բոլորիս գրպանի» փողը։
Մինչև վերջերս Նիկոլ Փաշինյանը խոսում էր Հայաստանի ԵՄ անդամակցության միայն ապագայի մտադրությունների մասին։ Սակայն օգոստոսի 24-ին հայտարարեց, որ առաջիկայում Եվրամիության անդամակցության պաշտոնական հայտ ներկայացնելու գործընթաց կսկսի։
Նիկոլ Փաշինյանի ձևավորված, այսպես կոչված՝ նոր կառավարությունը ներկայացրել է իր գործունեության առաջիկա 5 տարիների ծրագիրը։ Ծրագիր, որը շատ բաներով կրկնում է նախորդի չկատարված խոստումները։
Անշարժ գույքի շուկան Հայաստանում կրկին ակտիվացել է, արագացել է նաև գների աճի տեմպը։ Սա առաջին հայացքից կարող է լավ նորություն թվալ որոշ մարդկանց, այդ թվում՝ Նիկոլ Փաշինյանի համար, ով վերջերս հպարտանում էր, թե Հայաստանում բնակարան ձեռք բերելը թրենդային է դարձել։
Պարզ է, Ադրբեջանի նպատակը բոլորովին էլ Հայաստանի տնտեսության համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելը չէ։ Ադրբեջանը Հայաստանի հաշվին ամրապնդում է իր դիրքերը տարածաշրջանում։
Եթե հաշվեհարդարի հրահանգը Գագիկ Ծառուկյանի փոխարեն՝ Խաչատուր Սուքիասյանին կամ Սամվել Ալեքսանյանին վերաբերեր, կասկած չկա, որ նույն համատարած «խախտումներն ու չարաշահումները» կհայտնաբերեին նրանց բիզնեսներում։ Չեն հայտնաբերում, որովհետև չկա հրահանգ։ Լինելու դեպքում՝ չեղած տեղից էլ կգտնեին, չգտնեին՝ կստեղծեին։
Իշխանության քարոզիչները փորձում են տպավորություն ստեղծել, թե չնայած հայկական ապրանքների առաջ ռուսական շուկայի փակմանը, Հայաստանի տնտեսությունը բարձր տեմպերով աճում է։ Արտահանման ռեկորդային ծավալներ են գնում դեպի եվրոպական շուկաներ։
Պարտք վերցնելը գուցե վատ բան չէ, եթե այն ուղղված է երկրի տնտեսության զարգացմանն ու կարողությունների ավելացմանը։ Բայց Հայաստանում ո՛չ տնտեսությունն է զարգանում, ո՛չ էլ տնտեսության կարողություններն են ավելանում։ Միայն պարտքն է հսկայական քայլերով մեծանում ու ծանրանում պետական բյուջեի վրա։
Ընտրություններից հետո Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ Հայաստանում ձևավորվեց նոր կառավարություն։ Նոր ասելն այս դեպքում, իհարկե, շատ հարաբերական է, որովհետև գրեթե ամբողջությամբ պահպանվեց նախորդ կառավարության կազմը։
Երկար տարիների անկումից հետո, երբ անցած տարի գյուղատնտեսության մեջ որոշ աճ գրանցվեց, իշխանություններն առիթը բաց չէին թողնում ասելու, որ իրենց իրականացրած ծրագրերը սկսել են արդյունք տալ։
Հիմա կարո՞ղ ենք ասել, որ ո՛չ խաղաղություն կա, ո՛չ անվտանգությունն, ո՛չ էլ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ, ու դրա հետևանքով է, որ զբոսաշրջային հոսքերը հուլիսին ռեկորդային տեմպերով կրճատվել են։
Վերջին շրջանում նկատվում է արտահանման անկման տեմպերի խորացում։ Եթե տարեսկզբի 5 ամիսներին անկումը կազմել էր 3.7 տոկոս, արդեն 6 ամիսների արդյունքում հասել է 6.7 տոկոսի։
Փոքր մոդուլային ռեակտորների (ՓՄՌ) թեմային անդրադարձել եմ այս տարվա մարտին՝ «Փոքր ռեակտորի մեծ խնդիրները» հոդվածում։ Այնտեղ քննության եմ առել նման նախագծերի տեխնոլոգիական և տնտեսական անորոշությունները, ինչպես նաև վառելիքի մատակարարման և ռադիոակտիվ թափոնների կառավարման խնդիրները։
Նիկոլ Փաշինյանը հավանաբար չէր էլ պատկերացնում, որ Լուկաշենկոյի ինադու իր աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումներն ի ցույց դնելու հետևանքով՝ այսքան արագ կանգնելու է ծանր երկընտրանքի, իսկ Հայաստանի տնտեսությունը կանգնեցնելու է լրջագույն ռիսկերի առաջ։
Կառավարությունը որոշել է վերանայել սոցապ նախարարության անվանումը և դարձնել բարեկեցության նախարարություն։ Դա, իհարկե, սոցիալապես անապահով ընտանիքների ու քաղաքացիների կյանքում բան չի փոխում, նրանք շարունակելու են մնալ նույն սոցիալապես անապահովները։ Այլ բան, որ կառավարության համար է մեծ բան փոխում։
Վերջին շրջանում՝ ապօրինի գույքի անվան տակ, իսկ իրականում՝ քաղաքական հաշվեհարդարի շրջանակներում, կառավարությունը խլում է Գագիկ Ծառուկային պատկանող ընկերություններն ու նշանակում կառավարության կառավարիչներ։
Այսօր էլ ծրագրի իրականացումը գտնվում է այն նույն փուլում, ինչ 8 տարի առաջ։ Չհաշված, որ այս ընթացքում Հայաստանը հասցրել է տույժ-տուգանքների տեսքով զգալի գումարներ վճարել վերցրած վարկերը չիրացնելու դիմաց։
