Վերլուծություններ

Մինչ իշխանական էլիտան «ուրախ ավտոբուսներում» անհոգ զվարճանում է, խրախճանքների մեջ է, տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական իրավիճակից բխող ռիսկերն ու ազդեցությունները Հայաստանի վրա գնալով առարկայանում են։

«Հերիթեյջ» հիմնադրամի (The Heritage Foundation) 2026 թվականի «Տնտեսական ազատության ինդեքս» զեկույցը (աշխարհի 176 երկրի վերաբերյալ) Հայաստանի համար ոչ թե հերթական վիճակագրական հաշվետվություն է, այլ՝ գործող իշխանության քաղաքականության սթափ ու անկողմնակալ գնահատական։

«Արցախ» բառից դիվահարվող, արցախցիներին սեփական հող ու ջրից, տուն ու տեղից, Արցախ վերադառնալու հույսից զրկած, ղարաբաղյան շարժման էջը փակած Նիկոլ Փաշինյանն ընտրությունների նախաշեմին օրերս որոշել էր հիշել արցախցի «քույրերի ու եղբայրների» հիմնախնդիրները։ Հավաքել էր մի խումբ մարդկանց ու ընտրություններից առաջ փորձում էր լապշա կախել նրանց ականջներից։

Խորհրդարանի հանձնաժողովներում մեկնարկել են կառավարության գործունեության հնգամյա ծրագրի 2025թ. կատարողականի հաշվետվության քննարկումները։ Սա այս իշխանության հնգամյա ծրագրի վերջին զեկույցն է՝ ընտրություններից առաջ։

21.5 միլիոն դոլար թիմակիցներին՝ հավատարմության համար

Տարիներ շարունակ, չնայած դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությանն ու փակ սահմաններին,  Հայաստանը միջնորդավորված ձևով բավական մեծ ծավալի առևտուր է իրականացրել Թուրքիայի հետ։ Բայց այդ առևտուրը կրել է բացառապես միակողմանի բնույթ։

Մինչ ընտրություններից առաջ քաղաքական իշխանությունը զբաղված է քաղաքացիների ուղեղները լվանալով, տնտեսության բուռն զարգացումների ու աճերի վերաբերյալ հայտարարություններ անելով փորձում է տրամադրություններ ստեղծել, տնտեսության մեջ տեղի են ունենում պրոցեսներ, որոնք ոչ մի կերպ չեն տեղավորվում իշխանությունների լավատեսության շրջանակներում։

Տարեսկզբին Հայաստանում աշխատատեղերը կրճատվել են, բայց կրճատվելն էլ չափ ունի՝ շեշտակի են կրճատվել։ Հունվարին 36.5 հազար աշխատատեղ է փակվել։

Ստելը եղել է ՔՊ-ականների իշխանության անբաժանելի մասը։ Բայց ստելն էլ սահման ունի։

Մյուս հարցն էլ այն է, թե ի՞նչ է լինելու, եթե այդ եկամուտները չստացվեն, ասելո՞ւ են՝ թոշակների բարձրացումը հետողորմեա պետք է արվի։

Մինչ կառավարությունը թոշակառուներին կաշառելու համար ընտրություններից 3 ամիս առաջ շտապում է թոշակները 10 հազար դրամով բարձրացնել, գնաճը սպառնում է չեզոքացնել թոշակների բարձրացման ազդեցությունը։ Վերջին շրջանում Հայաստանում գնաճը նկատելիորեն ակտիվացել է։ Մի շարք տարածաշրջանային ու ներքին գործոններով պայմանավորված՝ մեծացել են նաև թանկացումների պոտենցիալ ռիսկերը։

Իշխանությունները որոշել են ընտրություններից առաջ հերթական աչքակապությունն անել, այս անգամ՝ պարտքերի հետ կապված։ Փոխել են պետական պարտքի ներկայացման ձևը, որպեսզի թաքցնեն պարտքերի իրական չափը։

ՔՊ-ականները զգում են, թե ինչպես է գնալով հողը փախնում ոտքերի տակից։ Այդ պատճառով էլ, որքան ընտրությունները մոտենում են, այնքան ավելի ագրեսիվ են դառնում, կորցնում են ինքնատիրապետումը, ավելի ակտիվորեն են նետվում քարոզչական պատերազմի մեջ։ Բայց քանի որ տեսանելի ձեռքբերումներ չունեն, քարոզչական փուչիկներ են հորինում ու փորձում դրանցով մոլորեցնել հասարակությանը։

Վերջին տարիներին, մասնավոր փոխանցումների ձևով, դրսից տասնյակ-միլիարդավոր դոլարների հասնող գումարներ են եկել Հայաստան։ Եկել են հատկապես Ռուսաստանից։ Ծառայել են իշխանությունների քաղաքական օրակարգը սպասարկելուն, բայց ոչ Հայաստանի տնտեսության զարգացմանը։

Իշխանությունը կորցնելու օրեցօր մեծացող վտանգը ստիպեց Նիկոլ Փաշինյանին թոշակները հապճեպ բարձրացնելու որոշում կայացնել։ Չլիներ այդ վտանգը, թոշակները չէին բարձրացնի։ Բարձրացնող լինեին, բյուջեն ընդունելուց կբարձրացնեին։ Ընդամենը 2 ամիս առաջ են ընդունել բյուջեն ու դրա համար գումար չեն նախատեսել. 2 ամիս հետո որոշում են բարձրացնել թոշակները։

Անտեսելով միջազգային արբիտրի վճիռը՝ ձեռնպահ մնալ ՀԷՑ-ի շուրջ սկսած քաղաքական գործընթացներից, Նիկոլ Փաշինյանը 2 ոտքը մի կոշիկի մեջ դրած՝ գնում է ընկերության ակտիվները խլելու ճանապարհով՝ հաշվի չառնելով այն բոլոր վտանգները, որոնց առաջ կանգնեցրել ու հետագայում կանգնեցնելու է երկիրը։ ՀԷՑ-ը խլելու քաղաքական գործընթացը մտել է ավարտական փուլ, բայց այն դեռ շատ ջուր է վերցնելու։  

Օրեր առաջ, երբ պաշտոնական վիճակագրությունը դեռ չէր հրապարակել անցած տարվա համախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշը, ՊԵԿ նախագահն ասուլիս էր հրավիրել և իրենից գոհ հայտարարում էր, թե 2025թ. ստվերի կրճատման առումով հերթական աննախադեպ բարելավումն են ունեցել։

Սրանք հարցեր են, որոնց պատասխանները հայտնի չեն, առավել ևս՝ մի տեսակ չեն բխում շուկայական գնագոյացման ու մրցակցային կանոններից։ Բայց դա չի խանգարել, որպեսզի ընտրություններից առաջ Կենտրոնական բանկի խորհուրդը սեփական որոշմամբ սպասարկի իշխանության քաղաքական օրակարգը։

Գնաճը սովորական հարկ չէ քաղաքացու վրա, բայց հարկերից շատ չի տարբերվում։ Դրա համար միլիոններ ստացող պաշտոնյաների կողքին վճարում է նաև ամեն օր խանութ մտնող այն շարքային քաղաքացին, որի եկամուտները չեն ավելանում։ Ու հիմա, երբ տարվա սկզբին գնաճը Հայաստանում էապես արագացել է, շարքային քաղաքացին ստիպված է ավելի շատ վճարել կամ ավելի քիչ գնել։ Երկու դեպքում էլ դա ի վնաս քաղաքացու է, բայց նա այլ տարբերակ չունի, որովհետև իշխանությունները չեն մտածում շարքային քաղաքացու եկամուտներն ավելացնելու կամ գոնե գնաճին համարժեք ավելացնելու մասին։

Տեսան՝ ապահովագրությամբ ու հետվճարով թոշակառուներին չեն կարողանում խաբել, որոշել են թոշակի բարձրացմամբ կաշառել։ Մինչև վերջերս Նիկոլ Փաշինյանն ասում էր՝ թոշակները բարձրացնենք, որ ի՞նչ անեն, միևնույն է՝ ծախսել չգիտեն, ընտրություններից 2 ամիս առաջ որոշել է թոշակ բարձրացնել։

Հնարավոր բոլոր հարթակներով վերջին օրերին իշխանության քարոզիչները գովազդում են անցած տարի տնտեսության ոլորտում կառավարության արձանագրած հերթական «հեղափոխական» աճերը։ Հնգամյա ծրագրի գերակատարումից են խոսում։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն ասում է՝ խոստացել էինք միջին տարեկան 7 տոկոս տնտեսական աճ ապահովել, 7.9 տոկոս ենք ապահովել։ Ցուցանիշը գերակատարել ենք։

Իշխանությունները որքան «անզիջում» պայքար են մղում կոռուպցիայի դեմ, այնքան կոռուպցիան Հայաստանում բարգավաճում է։ Անդադար նախկինների թալանից ու կոռումպացվածությունից են խոսում, իրենց քթի տակ վխտացող կոռուպցիան չեն տեսնում։ Չեն տեսնում, որովհետև իրենք էլ մասնակից են դրան։

Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն օրերս փորձելով գովաբանել իշխանության տնտեսական քաղաքականությունը, ակամայից բացահայտեց, որ Հայաստանից իրականացվող արտահանումների գրեթե կեսը հայկական ծագում չունի։ Այլ կերպ ասած՝ վերաարտահանումներն են։

 Չնայած Հայաստանում գործող ատոմային էներգաբլոկի շահագործման ռեսուրսը գնալով սպառվում է, շահագործման ժամկետները սեղմվում են, այնուհանդերձ նոր ատոմակայան կառուցելու աշխատանքները տարեցտարի հետաձգվում են։ Ութ տարի Հայաստանի կառավարիչներն այդ ուղղությամբ որևէ գործնական քայլ չեն կարողացել կատարել։ Նոր ատոմային էներգաբլոկ կառուցելու փոխարեն՝ հույսները դրել են գործող բլոկի շահագործման ժամկետները պարբերաբար երկարաձգելու վրա՝ հաշվի չառնելով այն լրջագույն խնդիրները, որոնք կարող են առաջանալ դրա հետ կապված։

«ԼՈՒՅՍ» հիմնադրամը վերլուծել է «Թրանսփարենսի Ինթերնեյշնլ» միջազգային կազմակերպության կողմից հրապարակված «Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքս – 2025» զեկույցը։

Նախընտրական քարոզչության պաշտոնական մեկնարկը Հայաստանում տրված չէ, բայց իշխանությունները վաղուց այն մեկնարկել են։ Բացի այն, որ կառավարության նիստերն է Նիկոլ Փաշինյանը վերածել քարոզչական հարթակի, հիմա էլ Ազգային ժողովի ՔՊ խմբակցությունն է «անցել գրոհի»։ «Բերման են ենթարկում» նախարարներին ու այնպիսի պաթոսով են գովաբանում նրանց աշխատանքը, կարծես այլ մոլորակում ենք ապրում ու չենք տեսնում, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում։

Մանրերի հարկային վճարներն ավելացել են 26.2 տոկոսով, խոշորներինը՝ 9.7 տոկոսով։ Ու այսքանից հետո, ժամանակին հիմնավորում էին, թե շրջանառության հարկի կրկնապատկումն ուղղված է ոչ թե փոքր, այլ խոշոր բիզնեսի դեմ, որ դա անում են՝ խոշորների մոտ ստվերը բացահայտելու համար։ Տեսնում ենք, թե դա ինչքանով էր ճիշտ։

Նախորդ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ՔՊ-ն խոստացել էր մինչև 2026թ. կենսաթոշակի միջին չափը դարձնել 61 հազար դրամ։ Վերջին տվյալներով՝ միջին կենսաթոշակը Հայաստանում ընդամենը 49 հազար դրամ է՝ 12 հազար դրամով պակաս, քան խոստացել էին։

Սպասվող ընտրություններից առաջ իշխանությունները հպարտությամբ հայտարարեցին հերթական տարին բարձր աճերով փակելու մասին՝ 2025թ. տարեկան կտրվածքով արձանագրված 9.1 տոկոս տնտեսական ակտիվության աճը ներկայացնելով՝ որպես հաջողության վկայություն։ Սակայն խուսափեցին խոսել այն մասին, թե ինչ խորքային ու մտահոգիչ երևույթներ կան թաքնված այդ աճի հետևում։

Վերջին տարիներին վարկային շուկան Հայաստանում չափազանց բարձր ակտիվություն է ցուցաբերել։ Մեծաքանակ վարկեր են տրամադրվել, ինչի հետևանքով քաղաքացիների վրա վարկային բեռը կտրուկ ավելացել է։