Անշարժ գույքի շուկայում ու ֆինանսական համակարգում ռիսկեր են կուտակվում
Անցած տարվա ֆինանսական կայունության հաշվետվության մեջ, որը հրապարակվեց վերջերս, Կենտրոնական բանկը մի մտահոգիչ արձանագրում է արել անշարժ գույքի, նաև վարկային շուկայի վերաբերյալ. Համարել է, որ համատարած կառուցապատման պայմաններում՝ պահանջարկի հագեցման հետևանքով, հնարավոր է առաջանա բնակարանների ավելցուկային առաջարկ՝ խնդիրներ ստեղծելով շինարարական վարկերի համար։
«Անշարժ գույքի շուկայում հնարավոր են ավելցուկային առաջարկի ձևավորման ռիսկեր։
2025թ. շահագործման հանձնված բնակելի շենքերի մակերեսը շարունակել է աճել բարձր տեմպով՝ 80 տոկոսով: Վերջինս նախկինում սկսված և ներկայումս առաջնային շուկա մուտք գործող մեծաքանակ նախագծերի իրագործման արդյունք է, ինչը անշարժ գույքի պահանջարկի աստիճանական հագեցման պայմաններում կարող է ստեղծել ավելցուկային առաջարկի ձևավորման և շինարարական վարկերի գծով վարկային կորուստների ավելացման ռիսկեր»,- արձանագրել է Կենտրոնական բանկը։
Կենտրոնական բանկի մտահոգությունները պայմանավորվել են նրանով, որ անշարժ գույքի շուկայում նկատվել են պահանջարկի հարաբերական կայունացման, ինչպես նաև գների աճի դանդաղման միտումներ։ Երևանում կտրուկ դանդաղել է անշարժ գույքի գների աճը. գրանցվել է բնակարանների միջին գների տարեկան 0,3 տոկոս աճ, ինչը 2021 թ. ի վեր մայրաքաղաքում արձանագրված ամենացածր տարեկան աճի տեմպն է:
Տարվա կտրվածքով անշարժ գույքի շուկայում տեղի է ունեցել նաև ընդհանուր ակտիվության թուլացում, նվազել է իրականացված գործարքների քանակը։
Շուկայի ընդհանուր ակտիվության նվազմանը զուգահեռ՝ նվազել է բնակարանների վարձակալության գործարքների քանակը: Դա ուղեկցվել է վարձակալության էժանացմամբ։ Վարձակալության գործարքների քանակը կրճատվել է 43.7 տոկոսով, իսկ վարձավճարները՝ 3.9 տոկոսով։
Այս իրավիճակը Կենտրոնական բանկի մոտ մտահոգություններ է առաջացրել քաղաքացիների, հատկապես հետագայում վարձակալության հանձնելու նպատակ բնակարան ձեռք բերած քաղաքացիների կողմից վերցրած հիփոթեքային վարկերի սպասարկման առումով։
«Վերջին երեք տարիներին բնակելի անշարժ գույքի գին/վարձավճար հարաբերակցությունը հանրապետությունում աճել է, ինչը կարող է հանգեցնել անշարժ գույքի ներդրումային գրավչության ու պահանջարկի թուլացման և գների հետագա ճշգրտման։ Բացի այդ, դա կարող է մեծացնել անշարժ գույքը որպես ներդրում ձեռք բերած տնային տնտեսությունների վարկային բեռի աճի և վարկերի սպասարկման հետ կապված ռիսկերը»,- կարծում են Կենտրոնական բանկում։
Անցած տարի արդեն հիփոթեքային վարկերի որակի որոշակի վատթարացում է տեղի ունեցել, ավելացել են դասարկարգված վարկերը։ Չնայած Կենտրոնական բանկը համարում է, որ այդպիսի վարկերի որակը շարունակում է մնալ բավական բարձր։ Այլ հարց, թե ինչքա՞ն կպահպանվի այդ իրավիճակը։
Վարկային շուկայից թելադրված ճնշումը՝ ինչպես քաղաքացիների, այնպես էլ՝ կառուցապատողների վրա, նախորդ տարիներին էապես ավելացել է՝ համատարած վարկավորման հետևանքով։ Ծանրացել է վարկային բեռը։ Ու եթե այնպես ստացվի, որ առկա ռիսկերը շարունակեն առարկայանալ, ինչի հավանականությունը գնալով մեծանում է, դրանց հետևանքները կարող են ծանր լինել՝ ինչպես անշարժ գույքի շուկայի, քաղաքացիների, այնպես էլ՝ ֆինանսական համակարգի համար։
Տեսնում ենք, թե վերջին շրջանում ինչքան են ահագնացել Հայաստանի տնտեսության ռիսկերը։ Դրանք կապված են՝ ինչպես տարածաշրանային անորոշությունների ու հակամարտության, այնպես էլ՝ հատկապես հայ-ռուսական տնտեսական հարաբերություններում նկատվող լարվածության հետ։ Հայկական գյուղմթերքի արտահանումն ամբողջությամբ փակվել է ռուսական շուկայում։ Չնայած հավաստիացումներին ու հայտարարություններին, այլ շուկաներ դրանք մատակարարելու հնարավորությունները սահմանափակ են։ Գուցե որոշ արտահանումներ լինեն, բայց այդ շուկաներից մեծ ակնկալիքներ չկան։ Կարճ ժամանակահատվածում այդպիսի խնդիրները հնարավոր չէ լուծել։
Սրանից տուժում է՝ ինչպես տնտեսությունը, բիզնեսը, այնպես էլ՝ քաղաքացին։ Նվազում են մարդկանց եկամուտները, ինչն աստիճանաբար բերելու է՝ ինչպես վճարունակության, այնպես էլ՝ վարկունակության կորստի։
Օգտվելով եկամտային հարկի հետվերադարձի արտոնությունից, նախորդ մի քանի տարիներին բազմաթիվ քաղաքացիներ հիփոթեքային վարկեր են վերցրել ու հիմա, եթե տնտեսական իրավիճակով պայմանավորված՝ տեղի ունենա այդ մարդկանց եկամուտների նվազում, շատերը կանգնելու են իրենց վարկային պարտավորությունները սպասարկելու խնդիրների առաջ։
Այդպիսի վարկառուների շրջանակը շատ ավելի կմեծանա, եթե խորանան արտաքին հատվածից տնտեսության վրա թելադրված այլ ռիսկերը։ Այդպիսի էական ռիսկ է հատկապես Հայաստանին մատակարարվող ռուսական գազի հնարավոր թանկացումը, որը կբերի ամբողջ տնտեսության թանկացման, տնտեսական ակտիվության դանդաղեցման, տնտեսական աճի անկման, հասարակության եկամուտների կրճատման, ինչպես նաև՝ սպառողական շուկայում գների էական բարձրացման։
Արդեն իսկ նկատելի է, որ մինչև հայ-ռուսական հարաբերությունների այս սրացումն էլ Հայաստանի տնտեսության մեջ տեղի է ունենում ակտիվության թուլացում։ Առաջին եռամսյակում արձանագրվեց տնտեսական աճի տեմպի էական դանդաղում։ Եթե անցած տարին փակվել էր 7.2 տոկոսով, այս տարվա առաջին եռամսյակում աճը կազմեց ընդամենը 4 տոկոս, ինչը զգալիորեն ավելի ցածր է ոչ միայն անցած տարվա առաջին եռամսյակի ցուցանիշից, այլև այդ ժամանակահատվածի կտրվածքով, ամենացածր ցուցանիշն է՝ սկսած 2021թ.։
Կասկած չկա, որ ի հայտ եկած խնդիրները խորանալու պարագայում, առաջիկայում տնտեսական աճի տեմպն էլ ավելի կդանդաղի։ Իսկ դա բերելու է տնտեսության ու քաղաքացիների վճարունակության անկման։
Այսպիսի պայմաններում մեծանալու է անշարժ գույքի շուկայի ու այդ հատվածից ֆինանսական համակարգի վրա թելադրված ռիսկի գործոնը։ Որքան էլ Կենտրոնական բանկում համարում են, որ բանկային համակարգի կայունությունն ու ռիսկերը կլանելու կարողությունը բավական բարձր է, այնուհանդերձ հազիվ թե այն կարողանա դիմակայել անշարժ գույքի շուկայից ասոցացվող հնարավոր համակարգային ճգնաժամին, եթե առկա ռիսկերը շարունակեն խորանալ ու առարկայանալ։
ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ
