ԱՄՆ-ը ցանկանում է Հայաստանը վերածել Իրանի, ՌԴ-ի և Չինաստանի դեմ «խաղահրապարակի», թալանել Սյունիքի հանքային պաշարները, ոչնչացնել Իրանի և ՀՀ-ի միջև սահմանը. Իրանցի միջազգայնագետ
Իրանի շուրջ ծավալվող իրադարձությունների, ռեգիոնալ զարգացումների ու հայ-իրանական հարաբերությունների մասին 168.am-ը հարցեր է ուղղել իրանցի միջազգայնագետ Էհսան Մոհավեդիանին:
– Դեկտեմբեր-հունվար ամիսները բավականին դրամատիկ էին Իրանի Իսլամական Հանրապետության համար, երբ խաթարվեց ներքին կայունությունը: Իրանում շարունակվող բողոքի ցույցերին զուգահեռ՝ մի խումբ իրանցիներ հավաքվում էին ՀՀ-ում ԱՄՆ դեսպանատան մոտ և բողոքի ցույց անցկացնում: ՀՀ-ում Իրանի նոր դեսպան, դոկտոր Խալիլ Շիրղոլամին ասուլիսում բավականին կոշտ դիվանագիտական հայտարարություններ արեց՝ նշելով, որ Իրանում տպավորություն է ձևավորվում, որ Հայաստանը դառնում է Իրանին թշնամաբար տրամադրված ուժերի գործողությունների կենտրոն: Նա նաև նշեց, որ Իրանը վստահում է Հայաստանին, բայց ոչ ԱՄՆ-ին, խոսելով Հայաստանում «Թրամփի ուղի» պրոյեկտի մասին, որը Թուրքիան և Ադրբեջանն անվանում են «Զանգեզուրի միջանցք»: Իրանի շուրջ այս բարդ աշխարհաքաղաքական պատկերի ֆոնին ինչպե՞ս եք գնահատում հայ-իրանական հարաբերությունները և արդյո՞ք հայ-իրանական հարաբերություններում գոյություն ունեցող ավանդական վստահությունը խախտվել է ՀՀ-ի և Արևմուտքի միջև սերտ հարաբերությունների պատճառով:
– Իրանն ու Հայաստանը երկու երկրներ են, որոնք միշտ ունեցել են բարեկամական հարաբերություններ: Նախկինում «Արմենպրես»-ի հետ հարցազրույցում ես ընդգծել էի, որ երկու երկրների շահերը գրեթե ամբողջությամբ համընկնում են: Հիմնական խնդիրն այն է, որ Հայաստանի կառավարությունը պետք է միջոցներ ձեռնարկի, որոնք համապատասխանում են այս երկրի շահերին: Երբ Իրանում կովկասյան վերլուծաբանները վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում Հայաստանում տեղի ունեցած զարգացումներին նայում են՝ որպես բարեկամ և Հայաստանի ճակատագրով մտահոգ, նրանք զգում են, որ Հայաստանում որոշ որոշումներ և միտումներ կարող են չհամապատասխանել այս երկրի կառավարության և ժողովրդի շահերին, և ստիպել այս երկրին շարժվել սխալ ուղղությամբ:
Ամեն դեպքում, Իրանը հզոր երկիր է, և այս ուժը կանխեց երկու երկրների ջանքը՝ տապալելու Իսլամական Հանրապետությունը: Այս պատերազմում շատ եվրոպական երկրներ և Իրանի որոշ հարևաններ նույնպես աջակցեցին Միացյալ Նահանգներին և Իսրայելին: Բայց նրանք չհաջողեցին, և Իրանը ծանր հարվածներ հասցրեց Իսրայելին և ամերիկյան շահերին Պարսից ծոցում: Այնուհետև այս երկու երկրները փորձեցին հեղաշրջում կազմակերպել՝ Իրանում քաոս և անկարգություններ ստեղծելով: Բայց կրկին, նրանք ձախողվեցին Իրանի ուժի շնորհիվ:
Միևնույն ժամանակ, երկու շաբաթ շարունակ, ամեն օր, Իրանի Իսլամական Հանրապետության մի շարք հակառակորդներ Երևանում հավաքվում էին Իրանի դեսպանատան առջև՝ խիստ վիրավորելով Իրանի դեսպանատան աշխատակիցներին և իրանական ժողովրդին։ Նրանցից ոմանք նույնիսկ այրել էին բոլոր մուսուլմանների համար սրբազան «Ղուրանը», բայց ՀՀ ոստիկանությունը լուրջ չէր վերաբերվել նրանց։ Երկու երկրների հարաբերություններում նման բան երբեք չի եղել։ 30 տարի առաջ, երբ սկսվեց Ղարաբաղյան առաջին պատերազմը, Իրանում ոմանք պլանավորում էին մեծ բողոքի ցույց անցկացնել Հայաստանի դեսպանատան առջև, բայց Իրանի կառավարությունը թույլ չտվեց։ 1994 թվականին Ղարաբաղի վրայով իրանական ինքնաթիռի խոցումից հետո Իրանում նույնպես դժգոհություն կար։ 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ Իրանում Ադրբեջանի որոշ կողմնակիցներ պլանավորում էին հավաքվել և բողոքի ցույց անցկացնել Թեհրանում Հայաստանի դեսպանատան առջև։ Սակայն Իրանը միշտ զգոն է եղել Թեհրանում Հայաստանի դեսպանատան անվտանգության հարցում:
Երբ Իրանն այդքան բարի մտադրություններ ունի Հայաստանի ժողովրդի և կառավարության նկատմամբ, սպասվում էր, որ Հայաստանի կառավարությունը նույնպես արագ կցրի Իրանի դեսպանատան առջև խնդիրներ ստեղծողներին և կձերբակալի վիրավորական կամ բռնի վարք ցուցաբերողներին։ Սակայն այս առումով արդեն ուշ էր։
Մյուս կողմից, մենք տեսնում ենք, թե ինչպես են Միացյալ Նահանգներից որոշ քարոզիչներ գալիս Հայաստանի Սյունիքի մարզ, և այնտեղ քարոզում են Իրանի դեմ, Instagram-ում և YouTube-ում հրապարակում են երկու երկրների միջև հարաբերությունների դեմ ուղղված բովանդակություն և ազատ են Իրանի դեմ իրենց գործողություններում։
Իրանցի փորձագետների կարծիքով, «Թրամփի երթուղու» ստեղծումը նույնպես գործողություն է Հայաստանի և Իրանի դեմ։ Այս երթուղին ստեղծելով՝ ԱՄՆ-ը չի ձգտում ապահովել Հայաստանի ժողովրդի բարեկեցությունն ու երջանկությունը։ ԱՄՆ-ը ցանկանում է Հայաստանը վերածել Իրանի, Ռուսաստանի և Չինաստանի դեմ խաղահրապարակի, թալանել Սյունիքի հանքային պաշարները, բացել ՆԱՏՕ-ի և ISIS ահաբեկիչների ճանապարհը դեպի Հարավային Կովկաս և Կասպից ծով, ինչպես նաև ոչնչացնել Իրանի և Հայաստանի միջև սահմանը։ Ակնհայտ է, որ Իրանը նույնպես մտահոգված է այս իրադարձություններով, և, հաշվի առնելով ԱՄՆ կառավարության վարքագծի փորձն Իրանի հարևան երկրներում, Հայաստանի կառավարությունը չի կարող կանգնեցնել ԱՄՆ-ի ագրեսիվ վարքագիծը, եթե նույնիսկ ցանկանա։
Հայաստանը կարող է իր էներգետիկ կարիքները, ինչպիսիք են գազը, բենզինը, պողպատը, շինարարական սարքավորումները և այլն, բավարարել Իրանի միջոցով։ Ծովով Հայաստանի համար ամենաապահով ճանապարհը նույնպես Իրանի միջով է։ Բաքվի, Թուրքիայի և Իսրայելի վրա հույսը դնելը շատ վտանգավոր է Հայաստանի համար։ Այս երկրները ցանկանում են ոչնչացնել Հայաստանի անկախությունն ու անվտանգությունը, և այն վերածել իրենց գաղութի։ Այս երկրները ցանկանում են ոչնչացնել հայկական ինքնությունը, որպեսզի Հայաստանը լուծվի թյուրքական երկրների կազմակերպությունում։ Եկեք չմոռանանք, որ դա արվել է նաև ասորիների հետ։ Հայաստանում էժան բենզինի ներկայիս բաշխումը քաղաքական գործառույթ ունի՝ թուլացնելու Փաշինյանի հակառակորդներին և պնդելու, որ Կովկասում խաղաղություն և անդորր է հաստատվել։
Իսրայելը նախկինում աղավաղել և մանիպուլյացիայի է ենթարկել ադրբեջանական ժողովրդի ինքնությունը՝ նրանց Իրանի դեմ հրահրելու համար, իսկ հիմա Անգլիան և ԱՄՆ-ը ցանկանում են նույնն անել Հայաստանում՝ հայ ժողովրդին Իրանի դեմ հրահրելու համար։ Իրանն ակնկալում է, որ Հայաստանի կառավարությունը չի ընտրի այս ճանապարհը և կպահպանի լավ պատմական հարաբերություններ Իրանի հետ։ Պարոն Շիրղոլամիի հայտարարությունները նույնպես արվել են նույն պատճառով, որպեսզի Հայաստանն իր գործողություններով չնեղացնի իր բարեկամ հարևանին։
Աշխարհաքաղաքական կոնկրետ պայմաններում, եթե Հայաստանը փչացնի հարաբերություններն Իրանի հետ, ապա հիմնականում կկորցնի իրեն և իր շատ շահեր, ինչպես նաև կհայտնվի մրցակից հարևանների կողմից կործանվելու վտանգի տակ։ Բաքուն և Թուրքիան երբեք չեն ցանկանա, որ Հայաստանը գոյություն ունենա իրենց հարևանությամբ՝ անկախ և տարբեր ինքնությամբ, և Հայաստանի ժողովուրդն ու պաշտոնյաները պետք է հասկանան դա։ Եթե հայ պաշտոնյաները հասկանան այս ակնհայտ և պարզ հարցերը, հարաբերությունները կամրապնդվեն, իսկ եթե նրանք ազդվեն Միացյալ Նահանգների և որոշ այլ երկրների ստերից, հարաբերությունները կթուլանան, և դա կլինի ի վնաս երկու երկրների, բայց Հայաստանն ավելին կկորցնի։
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Ադրբեջան-Իրան հարաբերությունները։ Մինչ Իրանը հեռակա և անմիջական բանակցություններ է վարում ԱՄՆ-ի հետ, շփումներ է ծավալում Ադրբեջանի հետ, Ադրբեջանը վստահեցրել է, որ Ադրբեջանի օդային տարածքը չի օգտագործվի Իրանի դեմ ռազմական գործողությունների համար։ Մի քանի օր առաջ Ադրբեջանում էր Իրանի պաշտպանության նախարար Ազիզ Նասիրզադեն։ Ձեր կարծիքով, եթե Իրանի, ԱՄՆ-ի և Իսրայելի միջև իրավիճակը դուրս գա վերահսկողությունից, ինչպե՞ս կգործի Ադրբեջանը և ինչի՞ է պատրաստ Իրանն այս համատեքստում։
– Իրանը հայտարարել է իր բոլոր հարևան երկրներին, որ եթե ԱՄՆ-ը որևէ գործողություն ձեռնարկի Իրանի դեմ իրենց օդային տարածքից, ապա կհարձակվի նույն կետի վրա: Իրանը ցույց տվեց իր կամքը՝ հակահարված տալու ԱՄՆ-ի հարձակումներին 12-օրյա պատերազմում, և հարձակվեց Քաթարում գտնվող ԱՄՆ ռազմաբազայի վրա: Հետևաբար, Իրանի բոլոր հարևան երկրները գիտեն, որ եթե ցանկանան համագործակցել ԱՄՆ-ի հետ, կստանան ուժեղ պատասխան: Բաքուն նաև լայն համագործակցություն ունի Իսրայելի հետ, և Ալիևի կառավարության համագործակցությունը Իսրայելի հետ 12-օրյա պատերազմի ընթացքում վերջնականապես ապացուցվել է իրանցի պաշտոնյաների համար: Այս անգամ ողորմություն չի լինի, և եթե Ալիևի կառավարությունը ռազմական և գործնական առումով համագործակցի Իսրայելի և ԱՄՆ-ի հետ Իրանի դեմ, կստանա ցավոտ և ուժեղ պատասխաններ, որոնք Բաքուն չի կարող փոխհատուցել:
– ԱՄՆ-ը բավականին լուրջ ռազմական ճնշում է գործադրում Իրանի Իսլամական Հանրապետության վրա։ Իրանը պաշտոնապես հայտարարում է, որ Իրանը պատրաստ է բանակցությունների, բայց պատրաստ է նաև ռազմական սցենարի։ Ինչպե՞ս եք գնահատում պատերազմի հնարավորությունը։ 12-օրյա պատերազմից հետո Իրանը, ըստ մի շարք հրապարակումների, զգալի նախապատրաստություններ է կատարել։ Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ խնդիր կհաջողվի ԱՄՆ-ին լուծել ռազմական ճանապարհով, և ինչի՞ կհանգեցնեն պատերազմական գործողությունները։
– Մոտ մեկ ամիս առաջ Միացյալ Նահանգները պլանավորել էր կարճաժամկետ ռազմական հարձակում սկսել Իրանի դեմ։ Սակայն, հաշվի առնելով Իրանի և նրա դաշնակիցների ռազմական պատրաստվածությունը, ԱՄՆ-ը որոշեց չանել դա։ ԱՄՆ-ը չունի ուժ կամ քաջություն՝ Իրանի հետ երկարատև ռազմական հակամարտության մեջ մտնելու համար, և գիտի, որ Իրանը և նրա դաշնակիցները պատրաստել են բազմաթիվ ծրագրեր ուժեղ և խիստ պատասխանի համար, որը կհանգեցնի նավթի գների արագ աճի, խոշոր համաշխարհային շուկաներում անկարգությունների և քաոսի, ինչպես նաև Թրամփի և Հանրապետական կուսակցության ժողովրդականության կտրուկ անկման։
ԱՄՆ-ը և Իսրայելը մտադիր են հարվածել Իրանին ճիշտ ժամանակին, ստեղծել անվտանգության վակուում, և միևնույն ժամանակ, Իրանում քաոսի, հակամարտության և զինված պատերազմի պայմաններում նրանք կկարողանան Իրանը մղել քաղաքացիական պատերազմի, ապա քանդել Իսլամական Հանրապետությունը։ Բայց նրանք չեն կարողանա դա անել։ Իրանը շատ հզոր է՝ չնայած բոլոր ճնշումներին։ Մարդկանց մեծամասնությունը գիտակցել է ԱՄՆ-ի և Իսրայելի չարագործ ծրագրերը, և Լիբիայի, Սիրիայի, Վենեսուելայի և այլ իրադարձությունների փորձն Իրանին շատ զգոն է դարձրել։ Իրանի ռազմական հզորության բազմաթիվ կողմեր դեռևս չեն բացահայտվել և կբացահայտվեն, եթե պատերազմ սկսվի, և ԱՄՆ-ը ու Իսրայելն այնպիսի ցավոտ հարվածներ ստանան, որոնք կզարմացնեն ամբողջ աշխարհին։
– Թեհրանը Մոսկվային և Պեկինին տեղեկացրել է Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ Միացյալ Նահանգների հետ բանակցությունների ընթացքի և մանրամասների մասին: Իրանի արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին հայտարարել է, որ նրանք կշարունակեն խորհրդակցել Մոսկվայի և Պեկինի հետ: Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ նշանակություն ունեն Չինաստանի և Մոսկվայի դիրքավորումն այս կոնկրետ գործընթացում, և որքանո՞վ են դրանք զսպող դեր խաղում:
– Մոսկվան և Չինաստանը կարող են օգնել Իրանին, և իրականությունն այն է, որ նրանք պետք է օգնեն Իրանին պահպանել սեփական անվտանգությունը և քաղաքական ու տնտեսական կայունությունը: Չինաստանն Իրանի կարիքն ունի կայուն էներգիա ապահովելու և անվտանգ միջանցքներին ու տարանցիկ ուղիներ մուտք գործելու համար: Ռուսաստանին Իրանը նաև անհրաժեշտ է որոշ ասիական երկրներ գազ արտահանելու և բաց ջրեր մշտական ու անվտանգ մուտք ունենալու համար: Եթե ԱՄՆ-ը ու Իսրայելը գերիշխեն Իրանի նկատմամբ, Չինաստանն ու Ռուսաստանը նույնպես կենթարկվեն ռազմական հարձակումների, ներքին հակամարտության, նույնիսկ տնտեսական ճնշման և քայքայման:
Հետևաբար, Ռուսաստանը և Չինաստանը պետք է օգնեն Իրանին պաշտպանել իրենց շահերը: Բարեբախտաբար, այս ընդհանուր ըմբռնումը ձևավորվել է երեք երկրներում էլ, և ընթանում է լայնածավալ ռազմական և անվտանգության համագործակցություն, և Շանհայի համագործակցության կազմակերպության երկրների կողմից Իրանի հյուսիս-արևմուտքում աշնան վերջին կեղծ «Զանգեզուրի միջանցքի» վայրի մոտ ռազմական զորավարժությունների անցկացումը ցույց տվեց, որ ՆԱՏՕ-ի և Թուրքական պետությունների կազմակերպության կողմից ներկայացվող վտանգը հասկացել են երեք երկրներն էլ: ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները մտադիր են թուլացնել Չինաստանն ու Ռուսաստանը, որպեսզի ԱՄՆ գերիշխանությունը չվտանգվի: Իրանը գտնվում է ամերիկյան դավադրություններին դիմակայելու առաջնագծում, և այնքանով, որքանով Չինաստանն ու Ռուսաստանն ամրապնդում են Իրանը, նրանք օգնում են պահպանել սեփական կայունությունն ու անվտանգությունը:
