Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի մերձեցումը հետխորհրդային տարածքի վերակառուցման կարևոր գործոն է
2026 թվականի օգոստոսին լրացավ Դոնալդ Թրամփի, Իլհամ Ալիևի և Նիկոլ Փաշինյանի կողմից Վաշինգտոնյան հռչակագրի ստորագրման մեկ տարին։ Ռուսաստանի և արտերկրի փորձագիտական հանրույթն այս քայլը գնահատում էր որպես պատմական՝ լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստի՝ Մերձավոր արտերկրում տրանսպորտային և լոգիստիկ կապերի զարգացման տեսանկյունից։
Մինչդեռ արդեն այս տարելիցի կապակցությամբ գործընթացը նոր զարգացում ստացավ։ Այսօր Կասպից ծովում և Սև ծովում իրավիճակի սրացում է նկատվում` նկատի ունենալով Ուկրաինայի զինված ուժերի պարբերական հարվածները Կասպյան խողովակաշարային կոնսորցիումի ենթակառուցվածքներին, ինչպես նաև մի քանի պետությունների տանկերներին, որոնք էներգետիկ համագործակցություն են վարում Ռուսաստանի և Ղազախստանի հետ: Մասնավորապես, խոսքը մեկ շաբաթում հունական նավերի վրա երկրորդ հարվածի մասին է:
Նկատելի է նաև Ադրբեջանի, Վրաստանի, Ուզբեկստանի և Հայաստանի դիվանագիտական շփումների ակտիվացումը, որոնք ուղղված են Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի պետությունների մերձեցմանը՝ շրջանցելով ռուսական շահերը:
Դրանից հետևում է, որ Կասպից ծովում և նրա շուրջ միտումնավոր ձևավորվում է Ռուսաստանը շրջանցող «Միջին միջանցքի» կոմունիկացիոն ենթակառուցվածքը, որը հայտնի է նաև որպես Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղի: Դա որակապես փոխում է Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի տնտեսական, հետևաբար՝ նաև քաղաքական լանդշաֆտը։
Սյուժեների այս համալիրի փոխհարաբերությունները հետխորհրդային տարածքում և աշխարհում Ռուսաստանի ապագա իրավիճակի հետ The Expert ալիքին տված հարցազրույցում բացահայտեց քաղաքական մեկնաբան, Ռազմավարական մշակույթի հիմնադրամի փորձագետ Անդրեյ Արեշևը:
– Օգոստոսին լրացավ Թրամփի, Ալիևի և Փաշինյանի կողմից վաշինգտոնյան հռչակագրի ստորագրման մեկ տարին: Արդյո՞ք փաստաթուղթն ազդել է Հարավային Կովկասում քաղաքական և տնտեսական գործընթացների վրա:
– Ադրբեջանի, Նախիջևանի ինքնավարության և Թուրքիայի միջև տրանսպորտային հաղորդակցության բացման գաղափարը սկիզբ է առնում 1990-ականների հանրահայտ «Գոբլի պլանից» և թուրքական հետախուզության ավելի վաղ մշակումներից։ Ադրբեջանում այս նախագիծն անվանում են «Զանգեզուրի միջանցք», մինչդեռ Հայաստանում, չսահմանափակվելով երկրի հեռավոր հարավում` Սյունիքի մարզում գտնվող Մեղրիի հատվածով, նախընտրում են խոսել «խաղաղության խաչմերուկի» մասին, որը կոչված է փոքր երկիրը դուրս բերել բազմամյա շրջափակումից և տրանսպորտային մեկուսացումից:
2018 թվականին Հայաստանում իշխանության «թավշյա» վերափոխումը, Նիկոլ Փաշինյանի և նրա «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության իշխանության գալը կանխորոշեցին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ 2020-2023 թվականների ռազմական գործողությունների` Ադրբեջանի համար բարենպաստ ելքը: Իսկ Բաքվի և Երևանի համար նոր, «հետկոնֆլիկտային» օրակարգ առաջարկելու Ռուսաստանի փորձերը՝ ներառյալ Անդրկովկասում տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը (Մոսկվայի, Բաքվի և Երևանի` 2020 թվականի նոյեմբերի հրադադարի մասին եռակողմ հայտարարության հիման վրա` կետ 9), օբյեկտիվ հակասության մեջ են մտել «Արևելք-Արևմուտք» գծով լոգիստիկ միջանցքներ կառուցելու հավաքական Արևմուտքի պլանների հետ` շրջանցելով Ռուսաստանն ու Իրանը:
«Միջին միջանցքի» գաղափարը, որը զուգորդվել է չինական «Մեկ գոտի` մեկ ճանապարհ» մեգանախագծի հետ, աջակցություն է ստացել Թուրքիայի, Կենտրոնական Ասիայի պետությունների, ինչպես նաև եվրոպական կառույցների և անդրազգային ընկերությունների կողմից, ինչը տեսանելի մարմնացում է գտել 2025 թվականի օգոստոսին Սպիտակ տանը Թրամփի, Ալիևի և Փաշինյանի բանակցությունների ընթացքում:
Բացի «վաշինգտոնյան հռչակագրից» և հայ-ադրբեջանա-ամերիկյան մի շարք փաստաթղթերից, այդ ժամանակ էլ Վաշինգտոնում երկու երկրների արտգործնախարարները նախաստորագրել են խաղաղության համաձայնագիր, որի ստորագրումը, Բաքվի կարծիքով, հնարավոր կլինի հայկական կողմի կողմից մի շարք պահանջների կատարումից հետո՝ ներառյալ նոր Սահմանադրության ընդունումը, որը զերծ կլինի այն բանից, ինչը Բաքվում և Անկարայում տարածքային պահանջներ են համարում Հայաստանի թյուրք հարևանների նկատմամբ: Իհարկե, խոսքը գնում է Հայաստանի Անկախության մասին հռչակագրի հղումը և նախաբանում համապատասխան հղումը Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհրդի 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի «Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին» որոշմանը չընդունելու մասին:
Ու թեև այդ գործընթացը դեռ չի ավարտվել, չի կարելի խոսել այն մասին, որ Վաշինգտոնում ստորագրված թղթերը և կողմերի միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունները գործնականում չեն իրագործվում:
Պատահական չէ, որ 2026 թվականի հունվարին հայտնի դարձավ TRIPP+ Enterprise Fund մասնագիտացված հիմնադրամի ստեղծման մասին, որը հետագայում վերանվանվեց Trans-Caspian Enterprise Fund, ինչը, իմ կարծիքով, լիովին վկայում է նախագծի ավելի լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստի մասին, որը կոչված է կապել Կենտրոնական Ասիան, Կովկասը, Թուրքիան և Եվրոպան, այսպես կոչված, «Միջին միջանցքի» միջոցով, որը հայտնի է նաև որպես «Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային ուղի»:
Հատկանշական է հիմնադրամի կառավարչի` միջազգային վենչուրային ներդրող Կոնստանտին Սոկոլովի ինքնությունը, ով հպարտանում է հրեական աշխարհին իր պատկանելությամբ` ծնունդով Լենինգրադից, Դոնալդ Թրամփի նախընտրական ընկերության հովանավորներից մեկը, որը կառավարում է մի շարք ակտիվներ Հայաստանում, այդ թվում` VIVA Armenia-ն և Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը: Սոկոլովն ակտիվորեն հետաքրքրվում է Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքով, որը դեռևս գտնվում է «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության կոնցեսիոն կառավարման ներքո:
Միաժամանակ, գիտենք, Նիկոլ Փաշինյանն ու իր թիմը բազմիցս ակնարկել են 2008 թվականին 30 տարի ժամկետով Ռուսաստանի հետ կնքված կոնցեսիոն համաձայնագրի այս կամ այն ձևով վերանայման հնարավորության մասին: Վերջերս հնչեց լիցենզիաների բաժանման հերթական «օրիգինալ» գաղափարը` առանձին ենթակառուցվածքի սպասարկման համար (ինչը, հավանաբար, առաջարկվում է թողնել Ռուսաստանին) և առանձին` փոխադրումների իրականացման համար:
Կարծում եմ, այս բոլոր իրադարձություններն ինչ-որ կերպ կապված են TRIPP նախագծի հետ, որը, միանգամայն հնարավոր է, չի սահմանափակվի միայն երկաթով և ավտոմոբիլային ճանապարհով: Մեղրիի, Ագարակի և Նռնաձորի (նախկինում` Նյուվեդի) արևմտյան շրջանների առանձին հատվածներում նախապատրաստական աշխատանքներ են իրականացվել և, ըստ երևույթին, պայթեցման աշխատանքներ են տարվում միջպետական ավտոմոբիլային մայրուղի կառուցելու համար այնտեղ, որտեղ նախկինում երբեք չի եղել:
Ադրբեջանի հիմնական տարածքից դեպի Նախիջևանի ինքնավարություն Հայաստանի տարածքով էլեկտրահաղորդման գծի նախագիծն արդեն պատրաստ է, իսկ էլեկտրահաղորդման գծերի հենարանների տեղադրման ենթադրյալ վայրերը տեղադրված են, վերջերս հայտնել է Իլհամ Ալիևը: Ջաբրայիլի շրջանում կառուցվել է դեպի Նախիջևան էլեկտրաէներգիայի փոխանցման համար նախատեսված խոշոր ենթակայան, որի տարանցիկ-լոգիստիկ ներուժը նախատեսվում է ներկայիս 1,5 մլն բեռից հասցնել տարեկան 15 մլն-ի:
Հայաստանի Սյունիքի մարզով երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնումից հետո (մոտավորապես 2028 թվականին), բացի Թուրքիա լրացուցիչ ելքից, Ադրբեջանն Իրանի երկաթուղային ցանցի հետ կապ է ակնկալում նաև Ջուլֆայում (ի լրումն Աստարայի առկա անցման): Այսպիսով, խոսքը գնում է «Զանգեզուրի միջանցքը» Ռուսաստանի, Իրանի և Հնդկաստանի կողմից ակտիվորեն առաջ մղվող «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի հետ զուգակցելու մասին:
– Միջազգային հայտնի տրանսպորտային-լոգիստիկ մեգանախագծերը նախատեսում են կայուն կապի ապահովում Կենտրոնական Ասիայի և Հարավային Կովկասի միջև: Ինչպե՞ս գնահատել այս տարածաշրջանների մերձեցումը, և ի՞նչ նշանակություն ունի աշխարհի ապագայի համար:
– Իսկապես, այս ուղղությամբ վերջին տարիներին նկատվում է քաղաքական-դիվանագիտական և տնտեսական ակտիվության աճ: Կասպից ծովի արևմտյան և արևելյան ափերին հարևանների միջև կապի ամրապնդման նախաձեռնողներ կարելի է համարել Թուրքիան և Ադրբեջանը:
Հենց այդ խաղացողներն են ակտիվորեն առաջ մղում՝ ինչպես բազմակողմ ձևաչափերը (թյուրքական պետությունների կազմակերպությունը, Կենտրոնական Ասիայի և Ադրբեջանի խորհրդատվական մեխանիզմները), այնպես էլ՝ տարբեր մակարդակի երկկողմ շփումները: 2024 թվականի օգոստոսին Աստանայում Կենտրոնական Ասիայի և Ադրբեջանի ղեկավարների գագաթնաժողովի մասնակիցները համատեղ հռչակագիր ընդունեցին` հաստատելով ամենատարբեր ուղղություններով համագործակցությունն ընդլայնելու մտադրությունը։
Հատուկ նշեմ, որ և Վրաստանը, և մասամբ Հայաստանն անմասն չեն մնում այս գործընթացից, ինչի մասին ակնհայտորեն վկայում է Կենտրոնական Ասիայի պետությունների հետ նրանց կապերի ակտիվացումը: Մասնավորապես, Ադրբեջանը և դեպի ծով ելք չունեցող Ուզբեկստանը ձևավորում են Միավորված կասպիական նավատորմ և համատեղ ձեռնարկություն են հիմնում Կասպից ծովում ծովային լոգիստիկայի ոլորտում` համաձայնեցնելով նախապատվությունները Բաքվի ծովային նավահանգստում Ուզբեկստանից մատակարարների համար: Ավելի վաղ` 2025 թվականին, Ուզբեկստանը և Ադրբեջանի պետական նավթային SOCAR ընկերությունը պայմանավորվել էին Ուստյուրտ սարահարթում նավթի հետախուզման և արդյունահանման մասին:
Բաքուն և Տաշքենդը համատեղ տնտեսական խոշոր նախագծեր են իրականացնում։ «Վրացական երազանքի» կառավարությունը նաև ակտիվորեն ամրապնդում է կապերն Ուզբեկստանի և Թուրքմենստանի հետ՝ ներառյալ Սև ծովի ափին կառուցվող Անակլիա խորջրյա նավահանգստի հնարավոր գործարկումը Կենտրոնական Ասիայի պետություններից դեպի Եվրոպա տարբեր բեռների (այդ թվում` տարանցիկ) արտահանման համար:
Ես նաև ուշադրություն կդարձնեի Կասպից ծովի հատակով 390 կմ երկարությամբ օպտիկամանրաթելային կապի գծի անցկացման ավարտին, որը Ղազախստանի թվային ենթակառուցվածքը միացրեց Ադրբեջանին և փակեց արագընթաց ինտերնետ միջանցքն Ասիայի և Եվրոպայի միջև: Առայժմ Ղազախստանի, Ղրղըզստանի և Տաջիկստանի ինտերնետ տրաֆիկի հիմնական մասն անցնում է ռուսական ցանցերով, սակայն այժմ, կարելի է եզրակացնել, հայտնվում է այլընտրանք:
Այնուհետև հերթը Սևծովյան մալուխն է Անակլիայի և ռումինական Կոնստանցայի միջև, սակայն առայժմ այնտեղ ծովային հետազոտություններ են ընթանում, և Ուկրաինայում զինված հակամարտության ակտիվացումը չի նպաստում ծախսատար նախագծերի արագ իրականացմանը: Այնուամենայնիվ, անհնար է աչք փակել այն բանի վրա, որ Կասպից ծովում և նրա շուրջ ձևավորվում է Ռուսաստանը շրջանցող կոմունիկացիոն ենթակառուցվածք:
Այն, ինչ նախկինում մնում էր պարապ խոսակցություններ կամ բարի ցանկություններ, իրականություն է դառնում: Տելեգրամյան ալիքում որոշ գործընկերներ նշել են. «…հաշվարկն այստեղ կոմերցիոն չէ։ Աստանան և Բաքուն չեն ցանկանում կախված լինել այն բանից, թե ինչպես են Ռուսաստանի հարաբերություններն աշխարհի հետ, և ռեզերվ են պատրաստում Ռուսաստանի լիակատար մեկուսացման դեպքում, ինչն այժմ այնքան էլ ծիծաղելի չի հնչում»:
Կարելի է փաստել, որ մինչ Ռուսաստանը հինգերորդ տարին զբաղված է Ուկրաինայում հատուկ գործողությամբ, տրանսպորտային-լոգիստիկ կապերի զարգացումը, բացի «Հյուսիսային երթուղուց», զգալիորեն փոխում է Անդրկովկասի և Միջին Ասիայի (կամ, եթե հետևենք արտասահմանյան տերմինաբանությանը, Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի) տնտեսական, հետևաբար՝ նաև քաղաքական լանդշաֆտը:
Իհարկե, շահագրգիռ խաղացողները պետք է լուծեն ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ բնույթի անխուսափելիորեն առաջացող խնդիրները: Դրանց թվում են Կասպից ծովում լաստանավային անցումների կայուն գործունեության անհրաժեշտությունը, առանձին երկաթուղային հատվածների անբավարար թողունակությունը, մաքսային ընթացակարգերի համաժամացման բացակայությունը և մի քանի պետական սահմանների հատման անհրաժեշտությունը:
Պակաս կարևոր չէ նաև այն, որ Կենտրոնական Ասիան և Կովկասը մնում են Ռուսաստանի, Թուրքիայի, ԵՄ-ի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի, Հնդկաստանի, Իրանի շահերի կոնֆլիկտային փոխգործակցության տարածաշրջաններ, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական գործունեության ոչ պետական սուբյեկտներ` միջազգային կոնսորցիումներից, ինչպիսիք են Կասպյան խողովակաշարային կոնսորցիումը, մինչև անդրսահմանային հանցավոր խմբավորումներ:
Նրանք բոլորը, այս կամ այն կերպ, ձգտում են իրենց կյանքը հնարավորինս հարմարավետ դարձնել, ինչը միշտ չէ, որ նպաստում է հատուկ տրանսպորտային և լոգիստիկ նախագծերի իրականացմանը: Ավելին, միջազգային կոնյունկտուրայի փոփոխության դեպքում շատ նախաձեռնությունների իրականացումը կարող է հետաձգվել: «Տրանսկասպյան գազատարի» ճակատագիրը, որի մասին խոսակցությունները շարունակվում են, իմ հիշողության մեջ է մոտ քսան տարի, դրա ուղղակի ապացույցներից մեկն է:
– Ի՞նչ կարելի է ասել Կասպյան տարածաշրջանի ռազմականացման մասին: Որոշ փորձագետներ նշում են Կասպից ծովի վերածումը ժամանակակից սպառազինության կենտրոնացման գոտու: Նրանց խոսքով` «Կասպյան հնգյակի» երկրներն արագ արդիականացնում են նավատորմերը, ուժեղացնում ՀՕՊ-ն ու առափնյա պահպանությունը` պատրաստվելով պատահական բախումների և դիվերսիաների ռիսկերին: Ի՞նչ ռիսկերից են վախենում:
– Հետևելով Բալթյան և հատկապես Սև ծովին` նախկին Ուկրաինական ԽՍՀ տարածքում զինված հակամարտության արձագանքը վաղուց հասել է Կասպից ծով, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի տնտեսական ենթակառուցվածքների օբյեկտներին և քաղաքացիական նավերին հասցվող դիվերսիոն-ահաբեկչական հարվածների տեսքով։
Համատեղ պաշտպանության ուժեղացման պարբերական կոչերը հազիվ թե արժանանան պատշաճ արձագանքի. թեկուզ միայն այն պատճառով, որ այդ հարվածների, անցյալի և, հնարավոր է, ապագա միջադեպերի համար Կիևի պատասխանատվությունը պատշաճ կերպով չի ճանաչվում, ինչի մասին վկայում է պաշտոնական Աստանայի արձագանքը «Կասպյան խաղողովակաշարային կոնսորցիումի» ենթակառուցվածքներին հասցված հարվածներին։
Արևմտյան ԶԼՄ-ների արտահոսքերը վկայում են՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի միջամտությունն է պահանջվել Զելենսկու ռեժիմին համոզելու համար հրաժարվել տանկերների և էներգետիկ ենթակառուցվածքների օբյեկտների վրա հարվածներից, որոնք կապված են Ղազախստանի տարածքից նավթի արտահանման հետ, որը արդյունահանվում է ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությամբ միջազգային կոնսորցիումի կողմից: Չի բացառվում, որ դրա դիմաց Կիևը պահանջել է զենքի լրացուցիչ խմբաքանակներ, որոնք հանձնելու դեպքում կարող են օգտագործվել ցանկացած վայրում, այդ թվում` Կասպից ծովում` Ռուսաստանի կամ Իրանի դեմ:
Նկատեմ, որ հուլիսի 25-ին Ուկրաինայի զինված ուժերի հարձակումն իրանական դրոշի տակ գտնվող լցանավի վրա, որն Աստրախանից Հենզելի էր ուղևորվում, կտրուկ արձագանք է առաջացրել Թեհրանում (Հենզելի նավահանգիստը նախկինում ենթարկվել է իսրայելցիների հարվածներին):
Կիևում շտապեցին նահանջել` հայտարարելով հարձակման ոչ միտումնավոր բնույթի մասին: Դրանից հետո, ինչպես նաև թիկունքային շրջաններում Ուկրաինայի ռազմարդյունաբերական համալիրի օբյեկտների ուղղությամբ Ռուսաստանի օդատիեզերական ուժերի նպատակային հարձակումների ակտիվացման հետ մեկտեղ, Կասպից ծովում կրքերը մի փոքր հանդարտվել են, սակայն չի բացառվում, որ խոսքը զուտ ժամանակավոր երևույթի մասին է:
Երկար ձգձգումներից հետո Իրանի Մեջլիսը (խորհրդարան) վերադարձել է Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի մասին կոնվենցիայի վավերացման հարցին, որը Ակտաուում հինգ առափնյա պետությունների ղեկավարների կողմից ստորագրվել էր գրեթե 8 տարի առաջ: Այս փաստաթղթի առանցքային դրույթներից մեկը տարածաշրջանում պետությունների զինված ուժերի` մերձկասպյան «հնգյակի» շրջանակներից դուրս չգալն է: Բացի այդ, կողմերն իրենց տարածքները չեն տրամադրում մասնակից երկրներից որևէ մեկի դեմ ագրեսիվ և այլ ռազմական գործողությունների համար, ինչը ներկայումս առավել քան երբևէ արդիական է, ընդ որում` ոչ միայն Իրանի համար:
Բաքվի որոշ փորձագետներ օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին Կասպից ծովի հյուսիսային հատվածում հերթական էսկալացիան են կանխատեսում, ինչն ուղղակիորեն շոշափում է ոչ միայն Ռուսաստանի, այլև Ղազախստանի շահերը: Կարելի է ենթադրել, որ Կիևում իրեն հասանելի բոլոր միջոցներով Աստանայից պահանջում են «ուկրաինական հարցում» վարել պաշտոնական Բաքվի գծին նման քաղաքականություն:
– Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը և ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն օգոստոսի 4-ին հեռախոսազրույց են ունեցել: Նրանք անդրադարձել են ռազմավարական գործընկերությանը, առևտրատնտեսական կապերին և պայմանավորվել Տոկաևի նոր այցի մասին: Ի՞նչ սպառնալիքներ կամ ռիսկեր եք տեսնում Մոսկվայի համար:
– Ղազախստանի ղեկավարը (ինչպես և Վրաստանի կառավարության ղեկավարը) առաջիններից մեկն էր, ով շնորհավորեց Նիկոլ Փաշինյանին հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններում հաջողության հասնելու համար` ընտրատեղամասերի փակումից գրեթե անմիջապես հետո: Երկկողմ քաղաքական-դիվանագիտական կապերն ակտիվորեն զարգանում են վերջին տարիներին` նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի տարածքի` Բաքվի վերահսկողությանը վերջնական անցնելուց հետո: 2024 թվականի ապրիլին Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևն այցով եղել է Երևանում, այժմ մշակվում է պատասխան այցը։
Ինձ թվում է` ուշադրության է արժանի փորձագիտական միջավայրում ենթադրությունը, ըստ որի` Տոկաևը Փաշինյանի համար կարող է արբիտրի դեր խաղալ ԵԱՏՄ-ում` հարթելով նկատելիորեն սրված թյուրիմացությունն ու հարաբերությունները Ռուսաստանի ղեկավարության հետ: Ի դեպ, համոզվելու համար, թե դա այդպե՞ս է, թե՞ ոչ, պետք է սպասել եվրասիական ինտեգրացիոն միավորման շրջանակներում կայանալիք միջոցառումներին, որոնց մարտահրավերներն ակնհայտորեն չեն պակասում:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում վերջերս Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Բայրամովի այցը Կիև, ինչպես նաև այն փաստը, որ օրերս Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն կրկին կարծես արդարանում էր Բաքվին` Ադրբեջանի տարածքում Բեռլինի հետ մտացածին բանակցությունների համար:
– Ինչպես ինձ է թվում, դա բավական ուշագրավ այց էր (ի դեպ, Մոսկվայում Բայրամովի և Սերգեյ Լավրովի բանակցություններից կարճ ժամանակ անց), ինչպես նաև Ադրբեջանի նախագահի վերջին հայտարարությունները, որոնք հաստատում են Ուկրաինայի և նրա տարածքային ամբողջականության աջակցությունը նախկին Խորհրդային Հանրապետության սահմաններում ոչ միայն բառերով, այլև միանգամայն կոնկրետ գործերով:
Հատկանշական է, որ մեկ տարի առաջ` 2025 թվականի օգոստոսին, նախագահ Իլհամ Ալիևը կարգադրություն է ստորագրել իր պահուստային ֆոնդից երկու միլիոն դոլար հատկացնելու մասին «Ադրբեջանի Հանրապետությունում արտադրված էլեկտրական սարքավորումների գնման և ուղարկման համար` Ուկրաինային մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու նպատակով»:
Ընդհանուր առմամբ, նման օգնության ծավալը կազմել է 50 մլն դոլար, և այն չի դադարում, օգոստոսի 6-ին ասել է Բայրամովը Ձեր նշած այցի ընթացքում: Փոխադարձ առևտրի մասին նրա ներկայացրած տվյալները վկայում են դրանց վերականգնման և լուրջ աճի մասին` 2023 թվականի փլուզումից հետո` իր սկզբի ֆոնին, ինչն ինքնին բավական ցուցադրական է:
Բայրամովի այցը Կիև, որն ուղեկցվել է Ուկրաինայի զինված ուժերի հուշահամալիրին ծաղիկներ դնելով, պետք է դիտարկել որպես ուղիղ ազդանշան՝ ինչպես Մոսկվային և Երևանին, այնպես էլ՝ հետխորհրդային մյուս հանրապետություններին:
Հայտնի է՝ ավելի վաղ Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն Բաքվին առաջարկել էր մի շարք փոխշահավետ նախաձեռնություններ, որոնք, ըստ երևույթին, կոչված են այսպես թե այնպես թուլացնել ադրբեջանա-ուկրաինական գործընկերությունը, սակայն հազիվ թե դա տեղի ունենա: Բաքուն, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակի աջակցել Զելենսկու ռեժիմին, քանի որ կարծում է, որ դա իր համար հնարավոր է և շահավետ, և չպետք է զարմանալ դրանից:
Չէ՞ որ դեռ 1990-ականների սկզբին Բաքուն և Կիևը միաբերան գործում էին ԱՊՀ և այլ «հետխորհրդային» կազմակերպությունների հարթակներում` հետխորհրդային ազգային «բանահյուսությունում» որպես «ռուսական իմպերիալիզմ» և «գաղութատիրություն» պատկերվածին համատեղ հակազդելու տրամաբանությամբ: Բաքվում Ուկրաինայի հետ համագործակցությունն անվանում են «ռազմավարական», և դա իսկապես այդպես է:
Բայրամովին Կիևում ցուցադրեցին անօդաչու թռչող սարքերի ցուցահանդես, ինչը, կարելի է ենթադրել, Զելենսկու Գաբալա ապրիլյան այցի ընթացքում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների ուղղակի շարունակությունն էր:
Բայրամովը հայտարարում է Ուկրաինային գազ մատակարարելու և ուկրաինական ստորգետնյա գազի պահեստարանների օգտագործման պատրաստակամության մասին: Հազիվ թե դա տեղի ունենա մոտ ապագայում, սակայն այստեղ կարևոր է ինքնին միտումը. Բաքուն խաղարկում է Կիևի հետ էներգետիկ համերաշխության խաղաքարտը` ձգտելով ևս մեկ անգամ արևմտյան գործընկերներին ցույց տալ իր հնարավորությունները:
Ադրբեջանում փորձում են ստանձնել «միջին տերության» դերը (հենց այդ կատեգորիաներում է նախագահ Իլհամ Ալիևը Շուշիի մեդիաֆորումում խոսել իր երկրի միջազգային դերի մասին. ադրբեջանական ԶԼՄ-ները դա անվանել են «արտաքին քաղաքականության նոր դոկտրինա»), որը կարող է «ոչ» ասել նույնիսկ ավելի հզոր հարևանին` հնարավորություն ունենալով պաշտպանել իր տեսակետը բոլոր հնարավոր միջոցներով` ռազմավարական և մարտավարական դաշինքների կառուցումից՝ մինչև լոբբիստական հնարավորությունների կիրառում:
Եվ եթե դա աշխատում է Ռուսաստանի նկատմամբ, ապա թեման հետագայում արդյունավետ կկիրառվի հարևան Հայաստանի նկատմամբ` ամրագրելով Ադրբեջանի` որպես տարածաշրջանում գերիշխող ուժի դերը։ Այս համատեքստում խիստ ցուցադրական է Ալիևի վերջին հրատապ հանձնարարականը Փաշինյանի կառավարությանը` փակել հայկական ԱԷԿ-ը, որն ակնհայտորեն արտահայտվել է համապատասխան նախապատրաստական աշխատանքների արդյունքում: Այդ պահանջի կատարումը, որն ապահովված է դրա դիմաց ընդհանուր էներգետիկ համակարգ ձևավորելու անցողիկ խոստումով, կնշանակի ռուս-հայկական հարաբերությունների հետագա դեգրադացիա:
Ինչ վերաբերում է ձեր հարցի երկրորդ մասին, ապա, իրոք, դաշնային կանցլեր Մերցն Ալիևի հետ բանակցություններից հետո ամփոփիչ մամուլի ասուլիսում հնչեցրել է տեղեկատվություն Բաքվում Ռուսաստանի և Գերմանիայի ներկայացուցիչների հանդիպումների մասին, որոնք քաջատեղյակ են 2023 թվականին իր աշխատանքը դադարեցրած «Պետերբուրգյան երկխոսություն» ֆորումին:
Ակնհայտ է, որ Բեռլինի ոչ բոլոր գործարար և քաղաքական շրջանակներն են հավանություն տալիս Մերցի և նրա կառավարության հակառուսական արտաքին քաղաքական ուղեգծին, այնպես որ, նման հայտարարությունները դժվար է գնահատել այլ կերպ, քան Մոսկվայի նկատմամբ «կոշտ կուրսի» կողմնակիցներին խաղալու փորձը:
Ժամանակ առ ժամանակ Ադրբեջանը դիրքավորվում է որպես հարմար բանակցային հարթակ զգայուն միջազգային հարցերի քննարկման համար, որոնք հրապարակային հնչեղության կարիք չունեն, սակայն որքան ավելի են զարգանում իրադարձությունները, այնքան ավելի շատ կասկածներ կարող են մնալ Բաքվի այդպիսին լինելու կարողության առումով:
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
