Կովկասում խաղի ամերիկյան նոր պլանը. կհաջողվի՞ ստանալ Ադրբեջանն ու Հայաստանը և չկորցնել Թուրքիան
ԱՄՆ-ը Կովկասում սկսել է նոր ծրագիր ներդնել տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցության դեմ, գրում է Թուրքիայում լույս տեսնող Medya Günlüğü-ն: Սակայն հաջողության հասնելու շանսերը մեծ չեն, կարծում է հոդվածի հեղինակը։ Նահանգները չեն կարող միաժամանակ ստանալ Ադրբեջանն ու Հայաստանը և չկորցնել Թուրքիան։
Ամերիկյան դիվանագիտության չգրված կանոնների համաձայն՝ եթե այցը կենտրոնացած է «ազդանշանների» և «քաղաքականության» վրա, ապա փոխնախագահը, որպես կանոն, ավելի մեծ խորհրդանշական ազդեցություն է ունենում: Բայց եթե այցը կենտրոնացած է «բանակցությունների» և «արդյունքների» վրա, ապա առավել կարևոր դերը հաճախ պատկանում է ԱՄՆ պետքարտուղարին։
Այնուամենայնիվ, Ջեյ Դի Վենսի շփումները Հայաստանում և Ադրբեջանում 2026 թվականի փետրվարին դարձան «խաղարկող» քայլ, որը միավորում էր այս երկու սահմանումները, դուրս եկավ սիմվոլիզմի շրջանակներից և կենտրոնացավ կոնկրետ պարտավորությունների վրա: Վաշինգտոնն այս այցով սկսեց Հարավային Կովկասում ռուսական հեգեմոնիայի դեմ «փափուկ ուժի» կիրառմամբ ամենամասշտաբային գործողությունը։ Եվ դա հասկանալու բանալիները պետք է փնտրել ոչ թե դիվանագիտական քաղաքավարության արտահայտություններում, այլ ստորագրված միջուկային համաձայնագրերում, տվյալների կենտրոնների նախագծերում և TRIPP կոչվող նոր տրանսպորտային միջանցքում:
Էներգետիկ տեղաշարժ Երևանում. հրաժեշտ «Ռոսատոմին»
Վենսի ամենայուրահատուկ և, թերևս, Մոսկվային առավել անհանգստացնող քայլը Երևանում Հայաստանի հետ քաղաքացիական միջուկային էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության մասին «123» համաձայնագրի ստորագրումն էր: Սա ոչ միայն ներդրում է էներգետիկայում, այլ փորձ է խզել Հայաստանի տեխնիկական և լոգիստիկ կապը Ռուսաստանի («Ռոսատոմի») հետ և կապել այն Միացյալ Նահանգների հետ: Ամերիկյան «փոքր մոդուլային ռեակտորները» (ММР/SMR), որոնք պետք է փոխարինեն Մեծամորի ԱԷԿ-ը, իրենցից ներկայացնում են ռազմավարական պարտավորություն, որը Հայաստանին կդատապարտի արևմտյան տեխնոլոգիաների հաջորդ 50 տարիների համար:
Փաշինյանի կողմից «պատմական» անվանված այցը դիվերսիֆիկացնում է նաև Հայաստանի անվտանգության ճարտարապետությունը. Փաշինյանի ԱՄՆ-ից ձեռք բերված V-BAT հետախուզական անօդաչու թռչող սարքերի և Nvidia չիպերի արտահանման լիցենզիաների տրամադրումը ցույց է տալիս, որ Վաշինգտոնը ցանկանում է ոչ միայն պաշտպանել Երևանը, այլև միաժամանակ «զարգացնել» այն:
Վենսի շեշտադրումն այն մասին, որ Հայաստանն «աշխարհի հնագույն քրիստոնեական երկիրն է», թեև ծառայում է որպես ազդանշան ամերիկյան ներքին քաղաքականությանը (ավետարանական ընտրազանգված), իրականում նպատակ ունի խաթարել ռուսական ազդեցությունը՝ Հայաստանը տարածաշրջանում «տեխնոլոգիական» և «էներգետիկ» հանգույցի վերածելու միջոցով։ Սա հայտարարություն է այն մասին, որ Երևանի կողմից Ռուսաստանին պաշտպանական արտադրանքի այլընտրանքային մատակարարների որոնումներն այժմ վերաճում են կոնկրետ ռազմական գործընկերության։ Սակայն այն փաստը, որ Վենսը գրեթե անմիջապես ջնջել է Երևանում «Ցեղասպանության հուշահամալիրի» մասին իր գրառումը, հերթական անգամ հիշեցրել է այն մասին, թե իրականում որքան երերուն է Վաշինգտոնի այն հայտնի փխրուն հավասարակշռության քաղաքականությունը՝ «նվաճել Հայաստանը և չկորցնել Թուրքիան»։
«Ռազմավարական գործընկերությունը» և Կասպյան հավասարումը Բաքվում
Վենսի այցը Բաքու ավելի պրագմատիկ էր և հիմնված «փոխզիջումների» սկզբունքի վրա։ Բաքվի շփումները ցույց տվեցին՝ Միացյալ Նահանգները մտադիր է Ադրբեջանին դիրքավորել ոչ միայն՝ որպես «էներգետիկ հանգույց», այլև՝ որպես տարածաշրջանում տեխնոլոգիական և ռազմական ֆորպոստ: Ստորագրված «Ռազմավարական գործընկերության խարտիան» հարաբերությունները բարձրացրել է թղթի վրա ամենաբարձր մակարդակի։
Այստեղ առանձնանում են երկու հիմնական կետեր.
Նախ՝ Կասպից ծովում անվտանգությունը։ Նրա տարածքային ջրերը պաշտպանելու համար Ադրբեջան նավեր ուղարկելու ԱՄՆ պարտավորությունն ուղղակի «զսպող» քայլ է տարածաշրջանում Իրանի և Ռուսաստանի ռազմական ներկայության դեմ:
Երկրորդ՝ թվային աշխարհաքաղաքականություն։ Ադրբեջանում ստեղծվելիք արհեստական բանականության ոլորտում տվյալների մշակման կենտրոնները ցույց են տալիս Վաշինգտոնի ձգտումը տարածաշրջանը թվային ցանցի միջոցով կապել իր հետ: Վենսն Ալիևի մասին խոսել է՝ որպես «հազվագյուտ առաջնորդի, որը կարող է լավ հարաբերություններ պահպանել միաժամանակ Թուրքիայի և Իսրայելի հետ», իսկ դա ընդգծում է Ադրբեջանի առանցքային դերը Միացյալ Նահանգների տարածաշրջանային դաշինքների համակարգում:
TRIPP․ «Զանգեզուրի միջանցքի» ամերիկյան տարբերակը
«Թրամփի երթուղին՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP), որպես շրջագայության երկու փուլերի կենտրոնական տարր, ըստ էության, ներկայացնում է Միացյալ Նահանգների կողմից դրված վերջին կետը Զանգեզուրի միջանցքի շուրջ քննարկումներում: Վաշինգտոնն «իբր» մտադիր է տարածաշրջանում տրանսպորտային երթուղիների վերահսկողությունը չզիջել ոչ Ռուսաստանին, ոչ Չինաստանին («Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությանը)։ TRIPP-ը ներկայացվում է՝ որպես «խաղաղության նախագիծ», որը խոստանում է տարածաշրջանը կապել ամերիկյան կապիտալի և վերահսկողության հետ:
Վերլուծություն. Խաղացո՞ղ, թե՞ ռիսկային գործընկեր
Վենսի այցը ցույց է տալիս՝ Հարավային Կովկասում ԱՄՆ-ը «հանդիսատեսի» դերից անցել է «փլեյմեյքերի» դերին։ Այժմ Վաշինգտոնը տարածաշրջանին մոտենում է ոչ միայն ժողովրդավարության մասին հռետորաբանությամբ, այլև միջուկային տեխնոլոգիաների, պաշտպանական արդյունաբերության, տրանսպորտային միջանցքների և թվային ենթակառուցվածքների փաթեթներով:
Այնուամենայնիվ, այս նոր ռազմավարությունը, որը կենտրոնացած է «բետոնի» և «տեխնոլոգիայի» վրա, բախվում է լուրջ խոչընդոտների: Ռուսաստանի արձագանքը միջուկային և ռազմական այս ակտիվությանն իր ետնամասում կարող է անկայունության նոր ալիք բարձրացնել Փաշինյանի վարչակազմի համար։ Մյուս կողմից՝ տեսանելի է «ջնջված թվիթի» առիթով, տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի յուրաքանչյուր քայլ անխուսափելիորեն բախվելու է Անկարայի և Բաքվի զգայուն մտահոգություններին:
Այսպիսով, Վաշինգտոնը Կովկասում խաղի նոր պլան է մշակել։ Սակայն այդ ծրագրի հաջողությունը կախված կլինի այն բանից, թե տարածաշրջանի երկրները որքանով կկարողանան դիմակայել ռուսական ճնշմանը և որքան վճռականորեն ԱՄՆ-ը կպահպանի «ռազմավարական գործընկերության» մասին իր խոստումները: Կովկասում տեղի է ունենում խաղաքարտերի փոփոխություն, սակայն ռիսկերը, որոնք վտանգված են, նույնքան մեծ են, որքան խոստացված բարգավաճումը։
Այդին Սեզեր
Medya Günlüğü (Թուրքիա)
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
