Փոխկապակցված ռազմավարական հաղորդակցությունները՝ որպես աշխարհաքաղաքական ուժի աղբյուր. Մաս 1

«Այլընտրանքային նախագծեր խումբը» ներկայացնում է Քաղաքական վերլուծաբան-Իրանի հարցերով փորձագետ՝ Արամ Շահնազարյանի հոդվածը

Հորմուզ-Բաբ էլ-Մանդեբ համակարգը և Իրանի ռազմավարական ճարտարապետությունը

Վերջին տասնամյակների աշխարհաքաղաքական զարգացումները ցույց են տալիս, որ համաշխարհային տնտեսական համակարգի և միջազգային անվտանգության փոխկապակցվածությունը թևակոխել է որակապես նոր փուլ։

Մատակարարման շղթաների գլոբալացումը, էներգետիկ փոխկախվածության խորացումը և ծովային առևտրի ընդլայնումը ծովային հաղորդակցությունների նշանակությունը դուրս են բերել զուտ տնտեսական և տրանսպորտային գործառույթների շրջանակից։

Համաշխարհային տնտեսության համար կենսական նշանակություն ունեցող հաղորդակցությունների առանցքային հանգույցներն աստիճանաբար վերածվում են այնպիսի ռազմավարական միջավայրերի, որտեղ տնտեսական հոսքերի անխափանությունը, անվտանգությունը և դրանց նկատմամբ ազդեցության հնարավորությունը փոխկապակցվում են միմյանց հետ։

Այս պայմաններում նավահանգիստները, ծովային հաղորդակցությունները և հատկապես ռազմավարական նշանակության նեղուցները ոչ միայն ապահովում են միջազգային առևտրի և էներգետիկ հոսքերի շարունակականությունը, այլև ստեղծում են այնպիսի միջավայր, որտեղ տնտեսական փոխկախվածությունը կարող է վերածվել քաղաքական ազդեցության, իսկ աշխարհագրական դիրքը՝ աշխարհաքաղաքական առավելության։

Այս իրողությունը ռազմավարական հաղորդակցությունները դիտարկելու համար առաջադրում է համակարգային մոտեցման անհրաժեշտություն։ Դրանց առանցքային հանգույցների նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն սեփական աշխարհագրական դիրքով և անմիջական գործառույթներով, այլև այն հաղորդակցային ցանցում ունեցած դերով, որի շրջանակում դրանք գործում են։

Այդպիսի համակարգում մեկ հանգույցի նկատմամբ ճնշումը, անվտանգության խաթարումը կամ գործունեության սահմանափակումը կարող է վերաուղղորդել առևտրային և էներգետիկ հոսքերը, մեծացնել փոխադրումների և ապահովագրության ռիսկերը և փոխել այլ հանգույցների գործառնական ու ռազմավարական նշանակությունը։ Հետևաբար հաղորդակցության նկատմամբ ազդեցության արժեքը պետք է գնահատել ոչ միայն տվյալ տարածքի վերահսկելիության տեսանկյունից, այլև այն երկրորդային և համակարգային հետևանքներով, որոնք կարող են առաջանալ փոխկապակցված ցանցի մյուս հատվածներում։

Այս մոտեցումն առանձնահատուկ կարևորություն ունի ռազմավարական նեղուցների գնահատման հարցում։ Նեղուցի ռազմավարական արժեքը չի սահմանափակվում դրա իրավական կարգավիճակով, աշխարհագրական դիրքով կամ անմիջական տնտեսական գործառույթով, այլ ձևավորվում է նաև այն հաղորդակցային կապերի և ուղղությունների միջոցով, որոնց շնորհիվ նեղուցը ներառվում է ավելի լայն ծովային, տնտեսական և անվտանգային միջավայրում։

Հետևաբար նեղուցի նկատմամբ ազդեցությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն դրա անմիջական վերահսկողության կամ անվտանգության ապահովման հնարավորության, այլև այն հետևանքների տեսանկյունից, որոնք տվյալ հանգույցում ստեղծված իրավիճակը կարող է ունենալ փոխկապակցված ծովային ուղիների, նավահանգիստների, շուկաների և մատակարարման շղթաների վրա։

Այսպիսով, նեղուցը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես տարանցիկ հաղորդակցություն, այլև որպես ռազմավարական հանգույց, որի շուրջ ձևավորվող ռիսկերը կարող են տարածվել ավելի լայն հաղորդակցային համակարգի վրա։

Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցների փոխկապակցվածությունը։ Հորմուզը Պարսից ծոցը Հնդկական օվկիանոսի հետ կապող առանցքային հաղորդակցություն է, որի միջոցով տարածաշրջանի էներգետիկ հոսքերը դուրս են գալիս համաշխարհային շուկաներ, մինչդեռ Բաբ էլ-Մանդեբը Հնդկական օվկիանոսը Կարմիր ծովի և Սուեզի ջրանցքի միջոցով կապում է Միջերկրական ծովի և եվրոպական շուկաների հետ։

Չնայած դրանց աշխարհագրական դիրքերի և անմիջական անվտանգային միջավայրերի տարբերությանը՝ երկու նեղուցներն ընդգրկված են միմյանց շարունակող հաղորդակցային համակարգում, որի միջոցով փոխկապակցվում են Պարսից ծոցի էներգետիկ հոսքերը և Ասիայի ու Եվրոպայի միջև առևտրային հաղորդակցությունները։

Այս խորապատկերում Հորմուզ–Բաբ էլ-Մանդեբ հաղորդակցային ուղղությունը ձեռք է բերում համակցված ռազմավարական նշանակություն, քանի որ դրա առանձին հատվածներում ձևավորվող անվտանգային խնդիրները կարող են փոխել ամբողջ երթուղու գործառնական պայմանները։

Այս պայմաններում մեկ ուղղությամբ ռիսկի աճը կարող է փոխել ոչ միայն առանձին երթուղիների գործառնական պայմանները, այլև ազդել ավելի լայն միջտարածաշրջանային առևտրային և էներգետիկ հոսքերի կայունության վրա։ Հետևաբար Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի կապը պետք է դիտարկել որպես ռազմավարական փոխկախվածություն, որի պայմաններում մեկ հանգույցում ձևավորվող անվտանգային իրավիճակը կարող է անդրադառնալ ամբողջ հաղորդակցային շղթայի գործունակության վրա։

Այս փոխկախվածությունը ստեղծում է աշխարհատնտեսական կապերի աշխարհաքաղաքականացման հնարավորություն։ Աշխարհաքաղաքական մրցակցության պայմաններում ռազմավարական հաղորդակցության արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն դրանով անցնող բեռների կամ էներգակիրների ծավալով, այլև այդ հոսքերի անվտանգության, կայունության և ռիսկայնության վրա ազդելու հնարավորությամբ։

Այսպիսով, հաղորդակցային հանգույցների նկատմամբ ազդեցությունը կարող է միաժամանակ ներգործել տնտեսական, անվտանգային և քաղաքական մակարդակներում՝ աշխարհագրական դիրքը վերածելով ռազմավարական ռեսուրսի, իսկ հաղորդակցության նկատմամբ ձևավորվող ազդեցությունը՝ աշխարհաքաղաքական լծակի։

Այս տրամաբանության առավել հստակ դրսևորումներից մեկը նկատելի է Իրանի ռազմավարական հաշվարկում։ Իրանի աշխարհագրական դիրքը նրան հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն ներգործել Հորմուզի ուղղության վրա, մինչդեռ Բաբ էլ-Մանդեբի դեպքում այդ հնարավորությունը ձևավորվում է Եմենի աշխարհագրական դիրքի, հութիների վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքների, այդ թվում՝ Կարմիր ծովի ափամերձ հատվածների, և Իրանի հետ նրանց ռազմավարական կապերի համադրությամբ։

Այս պայմաններում Հորմուզն ու Բաբ էլ-Մանդեբը Իրանի համար կարող են դիտարկվել ոչ միայն որպես ազդեցության երկու առանձին ուղղություններ, այլև որպես փոխկապակցված հաղորդակցային հանգույցներ, որոնց նկատմամբ անմիջական և միջնորդավորված ազդեցության համադրումը ընդլայնում է նրա ռազմավարական հնարավորությունների շրջանակը։ Մի ուղղությամբ ձևավորվող անվտանգային կամ տնտեսական ճնշումը կարող է փոխել մյուս ուղղության ռազմավարական արժեքը և, այդպիսով, ազդել տարածաշրջանային ու արտատարածաշրջանային դերակատարների հաշվարկների վրա։

Արդյունքում Իրանի աշխարհագրական դիրքի և տարածաշրջանային ազդեցության ցանցի համադրումը կարող է վերածվել փոխկապակցված հաղորդակցությունների նկատմամբ ազդեցության ավելի լայն ռազմավարական լծակի՝ ընդլայնելով նրա հնարավորությունները տնտեսական հոսքերի, անվտանգային ռիսկերի և դրանցով պայմանավորված քաղաքական հաշվարկների վրա ներգործելու ուղղությամբ։

Այս համադրության պայմաններում հաղորդակցային փոխկապակցվածությունը ձեռք է բերում բազմաշերտ ռազմավարական նշանակություն, որը դրսևորվում է կառուցվածքային, ազդեցության և զսպման փոխկապակցված մեխանիզմների միջոցով։

Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի փոխկապակցվածության ռազմավարական նշանակությունը կարելի է բացահայտել երեք փոխլրացվող մակարդակների միջոցով՝ ռազմավարական ճարտարապետություն, աշխարհաքաղաքական լծակ և բազմաշերտ զսպում։

Ռազմավարական ճարտարապետությունը վերաբերում է փոխկապակցված հաղորդակցային հանգույցների այն կառուցվածքին, որի փոփոխությունները կարող են վերափոխել ամբողջ համակարգի գործառնական պայմանները։ Աշխարհաքաղաքական լծակը բնութագրում է այդ կառուցվածքում ձևավորված հնարավորությունը՝ հաղորդակցային հանգույցների նկատմամբ ազդեցությունն օգտագործելու քաղաքական և անվտանգային նպատակներով։

Բազմաշերտ զսպումը ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ այդ ազդեցության հնարավորությունը բարձրացնում է հակառակորդի գործողությունների հնարավոր քաղաքական, տնտեսական և անվտանգային գինը՝ սահմանափակելով նրա ռազմավարական ընտրությունների շրջանակը։ Այս երեք մակարդակների փոխազդեցությունն է հաղորդակցային առավելությունը վերածում ռազմավարական ռեսուրսի՝ այն կապելով ոչ միայն առանձին երթուղիների, այլև ավելի լայն տարածաշրջանային ուժային հաշվեկշռի հետ։

Այս տրամաբանությունը դուրս է գալիս Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի սահմաններից և մատնանշում է ռազմավարական հաղորդակցությունների նկատմամբ ազդեցության ավելի լայն նշանակությունը։ Տարածքի նկատմամբ վերահսկողությանը զուգահեռ կարևորություն է ստանում այդ տարածքը ներառող հաղորդակցային համակարգի վրա ազդելու հնարավորությունը, քանի որ նման ազդեցությունը կարող է փոխել ոչ միայն տնտեսական հոսքերի ուղղությունն ու անվտանգությունը, այլև դրանցով պայմանավորված քաղաքական և ռազմավարական հաշվարկները։

Այս իմաստով աշխարհագրական դիրքի արժեքը պայմանավորվում է ոչ միայն դրա տարածական բնութագրերով, այլև այն հաղորդակցային կապերով, որոնց շրջանակում այդ դիրքը ձեռք է բերում ազդեցության լրացուցիչ հնարավորություններ։ Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի օրինակը ցույց է տալիս, որ առանձին հանգույցների ռազմավարական նշանակությունը կարող է բազմապատկվել դրանց փոխկապակցվածության շնորհիվ։

Այսպիսով, առանցքային խնդիրը ոչ միայն Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի առանձին նշանակության գնահատումն է, այլև դրանց փոխկապակցվածությունից ձևավորվող ռազմավարական հնարավորության բացահայտումը։

Այդ մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ռազմավարական նեղուցները դիտարկել ոչ միայն որպես միջազգային առևտրի և էներգետիկ հոսքերի տարանցիկ ուղիներ, այլև որպես հաղորդակցային համակարգի հանգույցներ, որոնց նկատմամբ ազդեցությունը կարող է վերածվել աշխարհաքաղաքական առավելության և բազմաշերտ զսպման գործիքի՝ փոխելով տարածաշրջանային և արտատարածաշրջանային դերակատարների ռազմավարական հաշվարկները։

Հորմուզ–Բաբ էլ-Մանդեբ համակարգի աշխարհատնտեսական հիմքը

Հորմուզ–Բաբ էլ-Մանդեբ համակարգի աշխարհատնտեսական նշանակությունը ձևավորվում է Պարսից ծոցի, Հնդկական օվկիանոսի, Կարմիր ծովի և Սուեզի ուղղությամբ փոխկապակցվող էներգետիկ և առևտրային հոսքերի համադրությամբ։ Այս շղթայում Հորմուզը հանդես է գալիս որպես Պարսից ծոցի արտաքին ծովային հաղորդակցության առանցքային ելք, Բաբ էլ-Մանդեբը՝ Հնդկական օվկիանոսի և Կարմիր ծովի միջև հիմնական հաղորդակցային դարպաս, իսկ Սուեզի ջրանցքը՝ այդ ուղղության շարունակությունը դեպի Միջերկրական ծով և եվրոպական շուկաներ։

Այդ հանգույցների ռազմավարական նշանակությունը, հետևաբար, որոշվում է ոչ միայն դրանցով անցնող հոսքերի ծավալով, այլև հաղորդակցային շղթայում դրանց ունեցած ռազմավարական գործառույթով՝ էներգետիկ և առևտրային փոխադրումները կապելով ասիական և եվրոպական շուկաների հետ։

Այս աշխարհատնտեսական կշռի հիմնական չափումներից մեկը Հորմուզով անցնող էներգետիկ հոսքերի մասշտաբն է։ ԱՄՆ էներգետիկ տեղեկատվության վարչության (U.S. Energy Information Administration, EIA) տվյալներով՝ 2024 թվականին Հորմուզի նեղուցով օրական միջինը անցել է 20.7 մլն բարել նավթ և նավթամթերք, իսկ 2025 թվականի առաջին կիսամյակում՝ 20.9 մլն բարել։

Նույն ժամանակահատվածներում Հորմուզով անցնող հեղուկացված բնական գազի (Liquefied Natural Gas, LNG) հոսքերը կազմել են համապատասխանաբար օրական 10.5 և 11.4 մլրդ խորանարդ ֆուտ, ընդ որում 2025 թվականի առաջին կիսամյակի ծավալը համարժեք էր համաշխարհային LNG առևտրի ավելի քան մեկ հինգերորդին։

Սակայն Հորմուզի աշխարհատնտեսական նշանակությունը որոշվում է ոչ միայն հոսքերի ծավալով, այլև դրանց աշխարհագրական ուղղվածությամբ. 2025 թվականի առաջին կիսամյակում նեղուցով անցնող նավթի և կոնդենսատի հոսքերի 89 տոկոսը ուղղվել է ասիական շուկաներ, իսկ Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ճապոնիան և Հարավային Կորեան միասին ստացել են այդ հոսքերի մոտ 74 տոկոսը։ Հետևաբար Հորմուզի նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն Պարսից ծոցի էներգակիրների արտահանման հնարավորությամբ, այլև Ասիայի խոշոր տնտեսությունների էներգետիկ ապահովվածության հետ դրա անմիջական կապով։

2026 թվականը ցույց տվեց, որ Հորմուզի շուրջ ձևավորված մեծածավալ էներգետիկ փոխկախվածությունը կարճ ժամանակում կարող է վերածվել հաղորդակցային խափանման, էներգետիկ հոսքերի սահմանափակման և շուկայական ռիսկերի աճի։ EIA-ի 2026 թվականի օգոստոսի տվյալներով՝ Հորմուզով անցնող նավթային հոսքերը 2025 թվականի առաջին եռամսյակի 20.9 մլն բարել/օր մակարդակից նվազել են մինչև 14.9 մլն բարել/օր 2026 թվականի առաջին եռամսյակում և մինչև 4.9 մլն բարել/օր՝ երկրորդ եռամսյակում։ LNG-ի հոսքերը նույն ժամանակահատվածում նվազել են 11.7-ից մինչև 7.4, իսկ երկրորդ եռամսյակում՝ մինչև 0.8 մլրդ խորանարդ ֆուտ/օր։

Միաժամանակ Բաբ էլ-Մանդեբով անցնող նավթային հոսքերը 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում կազմել են 8.1 մլն բարել/օր, իսկ Սուեզի ջրանցքով և Սուեզ–Միջերկրական նավթամուղով (Suez–Mediterranean Pipeline, SUMED) անցնող հոսքերը՝ 5.8 մլն բարել/օր։ Այս տարբերությունները ցույց են տալիս, որ ռազմավարական հաղորդակցությունների նկատմամբ անվտանգային ճնշումը կարող է տարբեր հանգույցներում արտահայտվել ոչ միայն հոսքերի ծավալի փոփոխությամբ, այլև դրանց ուղղությունների վերադասավորմամբ և այլընտրանքային ենթակառուցվածքների ավելի մեծ օգտագործմամբ։

Բաբ էլ-Մանդեբի դեպքում այս դինամիկան կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ նեղուցի նշանակությունը չի կարելի գնահատել միայն դրանով անցնող բեռների ընթացիկ ծավալով։ EIA-ի տվյալներով՝ Բաբ էլ-Մանդեբով անցնող նավթային հոսքերը 2023 թվականի 9.3 մլն բարել/օր մակարդակից նվազել էին մինչև 4.1 մլն բարել/օր 2024 թվականին և 4.2 մլն բարել/օր՝ 2025 թվականի առաջին կիսամյակում, սակայն 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում հասել են 8.1 մլն բարել/օր։ Այս ցուցանիշի վերականգնումը, սակայն, ինքնին չի նշանակում, որ հաղորդակցության նկատմամբ անվտանգային ռիսկը վերացել է։

2026 թվականի հուլիս–օգոստոս ամիսների նավագնացության տվյալները ցույց են տալիս, որ երթևեկության ծավալը կարող է զուգորդվել երթուղիների ընտրության փոփոխությամբ, նավերի նույնականացման ավտոմատ համակարգի (Automatic Identification System, AIS) ազդանշանի անջատմամբ և որոշ բեռնափոխադրումների այլընտրանքային ուղղություններով տեղափոխմամբ։

«Ռոյթերսը» (Reuters), հղում անելով Էներգետիկ և ծովային առևտրի տվյալների վերլուծական հարթակի (Kpler) տվյալներին, հաղորդել է, որ հուլիսի 28-ին Բաբ էլ-Մանդեբով անցել է 39 ապրանքային նավ, մինչդեռ օգոստոսի 12-ի դրությամբ նախորդ շաբաթվա միջին օրական երթևեկությունը կազմել էր մոտ 32 նավ՝ նոր սահմանափակումներից առաջ արձանագրված մոտ 50-ի համեմատ։ Միաժամանակ Սաուդյան Արաբիայի Յանբու նավահանգստից նավթային բեռնափոխադրումների մեծ մասը կատարվել է անջատված AIS հաղորդիչներով, իսկ Սաուդյան նավթի մի մասը ավելի մեծ ծավալով ուղղվել է դեպի հյուսիս՝ SUMED-ի միջոցով։

Այսպիսով, հաղորդակցության ֆորմալ անխափանությունը դեռևս չի նշանակում դրա լիարժեք գործառնական հասանելիություն. անվտանգության ընկալվող մակարդակը կարող է փոխել նավերի վարքագիծը և հաղորդակցային ենթակառուցվածքների օգտագործման կառուցվածքը։

Բաբ էլ-Մանդեբի նկատմամբ ռիսկի այս ազդեցությունը տարածվում է ավելի լայն առևտրային համակարգի վրա՝ Սուեզի ջրանցքի միջոցով։ ՄԱԿ-ի առևտրի և զարգացման համաժողովի (United Nations Conference on Trade and Development, UNCTAD) տվյալներով՝ 2025 թվականի մայիսին Սուեզի ջրանցքով անցնող տոննաժը դեռ մոտ 70 տոկոսով ցածր էր 2023 թվականի մակարդակից, իսկ 2024 թվականին նավերի վերաուղղորդումը դեպի Բարի Հույսի հրվանդան (Cape of Good Hope) համաշխարհային նավագնացության տոննաժ/մղոն ցուցանիշը բարձրացրել էր 5.9 տոկոսով՝ գրեթե երեք անգամ ավելի արագ, քան առևտրի ծավալի աճը։

Միաժամանակ EIA-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում SUMED-ով անցնող նավթային հոսքերը կազմել են 5.8 մլն բարել/օր, ինչը ցույց է տալիս, որ առանձին հոսքերի պահպանումը կամ վերականգնումը կարող է համատեղվել նավագնացության ավելի լայն գործառնական սահմանափակումների հետ։

Այս պայմաններում ռիսկը տարածվում է ոչ միայն Սուեզով անցնող բեռների ծավալի, այլև առևտրային հաղորդակցությունների ընդհանուր գործառնական արդյունավետության վրա։

Կարմիր ծովի ճգնաժամը առավել հստակ ցույց տվեց այդ ռիսկի տնտեսական փոխանցման մեխանիզմը։ 2023 թվականի վերջից և հատկապես 2024 թվականի ընթացքում նավափոխադրողների մի մասը Բաբ էլ-Մանդեբից, Կարմիր ծովից և Սուեզից խուսափելու նպատակով ընտրեց Աֆրիկայի հարավային ափերով անցնող՝ Բարի Հույսի հրվանդանը շրջանցող երթուղիները։

UNCTAD-ի գնահատմամբ՝ այդ վերաուղղորդումները զգալիորեն մեծացրել են նավարկության հեռավորությունները, իսկ տոննաժ/մղոն ցուցանիշի 5.9 տոկոս աճը վկայում է այն մասին, որ նույն ծավալի բեռների տեղափոխումը պահանջել է ավելի մեծ նավարկային ռեսուրս։

EIA-ի հաշվարկներով՝ Պարսից ծոցից դեպի Ամստերդամ–Ռոտերդամ–Անտվերպեն նավթային առևտրային հանգույց (Amsterdam-Rotterdam-Antwerp, ARA) Սուեզի միջոցով երթուղին տևում է մոտ 19 օր, մինչդեռ Բարի Հույսի հրվանդանը շրջանցող երթուղին կարող է այդ ժամանակը հասցնել գրեթե 35 օրվա։ Հետևաբար հաղորդակցային հանգույցի խաթարման տնտեսական արժեքը պետք է չափել ոչ միայն չփոխադրված բեռի ծավալով, այլև լրացուցիչ ժամանակով, նավերի օգտագործման ինտենսիվությամբ, վառելիքի և վարձակալության ծախսերով, ապահովագրական ռիսկով և անհրաժեշտ նավատորմային ռեսուրսների ավելացմամբ։

Այս իրողությունը թույլ է տալիս հաղորդակցային ռիսկը գնահատել երկու փոխկապակցված չափումներով՝ հոսքային և գործառնական։ Հոսքային չափումը վերաբերում է տվյալ հանգույցով փաստացի անցնող էներգակիրների և ապրանքների ծավալին, մինչդեռ գործառնական չափումն ընդգրկում է այն պայմանները, որոնց ներքո այդ հոսքերի շարունակականությունը հնարավոր է՝ անվտանգությունից և ժամանակային ծախսից մինչև ապահովագրական պայմաններ, նավատորմի հասանելիություն և փոխադրումների կազմակերպում։ Կարմիր ծովի ճգնաժամը ցույց տվեց, որ գործառնական ռիսկի աճը կարող է պահպանվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ հոսքերի ծավալը ամբողջությամբ չի կրճատվում կամ որոշ ուղղություններով վերականգնվում է։

Նավերի երթուղիների փոփոխությունը, AIS-ի անջատումը, այլընտրանքային ենթակառուցվածքների ավելի լայն օգտագործումը և ապահովագրական ռիսկի աճը վկայում են, որ հաղորդակցության իրական տնտեսական արժեքը չի որոշվում միայն դրանով անցնող բեռների ծավալով, այլև այդ հոսքերի ապահովման համար անհրաժեշտ ժամանակով, ռեսուրսներով և ռիսկի մակարդակով։

Այս տեսանկյունից Հորմուզի, Բաբ էլ-Մանդեբի և Սուեզի ջրանցքի փոխկապակցվածությունը պետք է դիտարկել որպես մեկ գործառութային շղթա, որի ռազմավարական արժեքը ձևավորվում է ոչ թե առանձին հանգույցների տնտեսական նշանակությունների պարզ գումարով, այլ դրանց միջև հոսքերի, ռիսկերի և գործառնական սահմանափակումների փոխանցման հնարավորությամբ։ Այդ փոխկապակցվածության պայմաններում հաղորդակցային համակարգի որևէ հատվածում առաջացող խաթարումը կարող է տարածվել շղթայի մյուս հատվածների վրա՝ փոխելով դրանց գործառնական պայմաններն ու տնտեսական նշանակությունը։

Այս փոխկապակցվածության ռազմավարական նշանակությունը դրսևորվում է այն հանգամանքով, որ մեկ հանգույցում ձևավորվող ռիսկը կարող է փոխել ամբողջ շղթայի մյուս հատվածների տնտեսական և ռազմավարական արժեքը՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ հոսքերի մի մասը շարունակում է տեղաշարժվել այլ երթուղիներով կամ ենթակառուցվածքներով։

Այդ ազդեցությունը տարածվում է ոչ միայն էներգետիկ և առևտրային հոսքերի, այլև պետությունների, շուկաների, նավափոխադրողների, ապահովագրողների և այլ մասնավոր դերակատարների վարքագծի ու ռազմավարական հաշվարկների վրա։ Այս իմաստով Հորմուզ-Բաբ էլ-Մանդեբ համակարգի աշխարհատնտեսական նշանակությունը պայմանավորվում է ոչ այնքան հոսքերի բացարձակ ծավալով, որքան ռիսկի փոխանցման և համակարգային արձագանք առաջացնելու հնարավորությամբ, որի հետևանքով հաղորդակցային խաթարումը կարող է ձեռք բերել ավելի լայն տնտեսական և ռազմավարական հետևանքներ։

Աշխարհագրությունից դեպի ռազմավարական ճարտարապետություն

Իրանի ռազմավարական հաշվարկում Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությունները կարևորություն են ձեռք բերում ոչ այնքան դրանց առանձին ազդեցության հնարավորությունների առկայությամբ, որքան տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում ձևավորվող այդ հնարավորությունների փոխլրացմամբ։ Այս դեպքում խնդիրը տարածքային կամ ռազմական նույնական վերահսկողության ձևավորումը չէ, այլ տարբեր բնույթի կարողությունների այնպիսի համադրումը, որի միջոցով դրանց ռազմավարական ազդեցությունը դուրս է գալիս առանձին աշխարհագրական հանգույցների սահմաններից։ Հենց այս անցումն է աշխարհագրական առավելությունը վերածում ավելի լայն ռազմավարական ճարտարապետության։

Հորմուզի դեպքում Իրանի հնարավորությունները հիմնված են անմիջական աշխարհագրական դիրքի և այդ դիրքը ռազմական ու ծովային կարողությունների վերածելու հնարավորության վրա։ Նեղուցի նկատմամբ անմիջական հարևանությունը Իրանի համար ստեղծում է այնպիսի ռազմավարական միջավայր, որտեղ նավագնացության անվտանգությունն ու կանխատեսելիությունը չեն կարող ամբողջությամբ տարանջատվել Թեհրանի ռազմական և քաղաքական հաշվարկներից։ Այս առումով Հորմուզը ներկայացնում է անմիջական ազդեցության մոդել, որտեղ աշխարհագրական դիրքը և ուժային կարողությունը գործում են նույն տարածական միջավայրում։

Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությամբ այդ տրամաբանությունը ստանում է այլ ձև։ Իրանը չունի նեղուցի նկատմամբ անմիջական աշխարհագրական վերահսկողություն, իսկ ազդեցության հնարավորությունը ձևավորվում է Եմենում գործող հութիների միջոցով՝ նրանց ռազմական, տեխնոլոգիական և քաղաքական կարողությունների, ինչպես նաև Իրանի հետ պահպանվող կապերի համադրությամբ։

ՄԱԿ-ի Եմենի հարցով փորձագետների խմբի 2025 թվականի զեկույցը արձանագրում է հութիների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում օտարերկրյա օպերատիվ անձանց և տեխնիկական մասնագետների շարունակական գործունեությունը և «Դիմադրության առանցքի» շրջանակում պահպանվող կապերը։ Միաժամանակ հութիներին Իրանի ուղղակի վերահսկողության տակ գործող ուժ ներկայացնելը չափազանց կպարզեցներ այդ հարաբերությունների բնույթը։

Հութիները պահպանում են սեփական քաղաքական օրակարգն ու որոշումների կայացման ինքնավարությունը, ինչը Իրանի համար ազդեցության կանխատեսելիությունը որոշակիորեն սահմանափակում է, բայց միաժամանակ թույլ է տալիս ազդեցություն գործադրել առանց անմիջական տարածքային կամ ռազմական ներկայության։ Հետևաբար Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությամբ ձևավորվող հնարավորությունը պետք է հասկանալ որպես միջնորդավորված ռազմավարական ազդեցություն։

2026 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսների զարգացումները ցույց տվեցին, որ այդ միջնորդավորված ազդեցությունը կարող է վերածվել երրորդ երկրների վարքագծի վրա ներգործող գործոնի։ Հուլիսի 20-ին հութիների կողմից Սաուդյան Արաբիայի դեմ ծովային շրջափակման հայտարարությունից հետո, Չինաստանը հուլիսի 28-ին ուղղակի կապ հաստատեց հութիների հետ՝ իր նավերի համար Կարմիր ծովի հարավային հատվածով անվտանգ անցում ապահովելու նպատակով։

Reuters-ի հաղորդել է, որ չինական և տարածաշրջանային աղբյուրների համաձայն՝ բանակցությունները վերաբերում էին հատկապես Սաուդյան Արաբիայի Կարմիր ծովի նավահանգիստներից նավթի փոխադրմանը, իսկ գործընթացում առկա էր նաև Իրանի հետ համակարգման բաղադրիչ։ Այս փաստը կարևոր է ոչ այնքան նավագնացության հերթական խաթարումը արձանագրելու, որքան այն պատճառով, որ տեղային ուժի միջոցով ձևավորվող ռիսկը կարող է երրորդ պետությանը մղել անմիջական քաղաքական ներգրավման՝ սեփական հաղորդակցային և տնտեսական շահերը պաշտպանելու նպատակով։

Հենց այստեղ է երևում տարածաշրջանային ազդեցության ցանցի և ռազմավարական ճարտարապետության տարբերությունը։ Ցանցը բնութագրում է կապերի առկայությունը՝ գործընկերների, նրանց աշխարհագրական տեղակայման և փոխգործակցության ուղղությունների միջոցով։ Ռազմավարական ճարտարապետությունը ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ այդ կապերը ստեղծում են միմյանց լրացնող ռազմավարական հնարավորությունների կառուցվածք, որի առանձին բաղադրիչների ազդեցությունը կարող է միավորվել մեկ հաշվարկային շրջանակում։

Այդ իմաստով Հորմուզի անմիջական և Բաբ էլ-Մանդեբի միջնորդավորված հնարավորությունները կարևոր են ոչ թե դրանց նմանության, այլ տարբերության պատճառով. առաջինը ապահովում է սեփական աշխարհագրական հենարանով անմիջական ճնշման հնարավորություն, երկրորդը՝ նույն ռազմավարական հաշվարկը տարածելու հնարավորություն այլ աշխարհագրական միջավայրում։

Այսպիսի ճարտարապետությունը Իրանի համար ընդլայնում է ռազմավարական տարածքը՝ այն դուրս բերելով անմիջական ռազմական կամ տարածքային վերահսկողության գոտուց։ Հորմուզի ուղղությամբ ձևավորվող կարողությունը թույլ է տալիս ներգործել Պարսից ծոցի ծովային ելքի պայմանների վրա, իսկ Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությամբ միջնորդավորված հնարավորությունը այդ ազդեցության շրջանակում ներառում է Կարմիր ծովի հարավային մուտքը։

Արդյունքում ռազմավարական տարածքը որոշվում է ոչ միայն այն տարածքներով, որոնց նկատմամբ պետությունն ունի անմիջական վերահսկողություն, այլև այն աշխարհագրական միջավայրերի ընդգրկմամբ, որտեղ նրա գործողությունները կամ գործընկերային կապերը կարող են փոխել հակառակորդի հաշվարկները։ Այս իմաստով ռազմավարական ազդեցության տարածական ընդգրկումը կարող է գերազանցել անմիջական տարածքային վերահսկողության սահմանները։

Այս ճարտարապետությունը, սակայն, չի գործում որպես միասնական հրամանատարական համակարգ։ Դրա կարևոր առանձնահատկությունը անհամաչափությունն է՝ տարբեր ուղղություններում տարբեր բնույթի կարողությունների, տարբեր մակարդակի վերահսկողության և տարբեր դերակատարների համադրումը։

Այդ կառուցվածքի սահմանափակումը կապված է ազդեցության կանխատեսելիության հետ, քանի որ միջնորդավորված գործընկերային ուժի որոշումները չեն կարող ամբողջությամբ նույնացվել Իրանի հաշվարկների հետ։

Միաժամանակ հենց այդ տարանջատվածությունն է նվազեցնում Թեհրանի անմիջական ռազմական ներգրավվածության անհրաժեշտությունը և թույլ տալիս ազդեցության հնարավորությունը տարածել մի աշխարհագրական միջավայրից մյուսը։ Այսպիսով, ռազմավարական ճարտարապետության արդյունավետությունը այստեղ պայմանավորվում է ոչ թե լիակատար վերահսկողությամբ, այլ ազդեցության տարբեր աղբյուրների փոխլրացմամբ։

2026 թվականի հուլիսյան զարգացումները ցույց տվեցին, որ այդ ճարտարապետության ազդեցությունը կարող է դրսևորվել ոչ միայն անմիջական ռազմական գործողությունների, այլև ռազմավարական վարքագծի փոփոխության միջոցով։ Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի շուրջ ձևավորվող ռիսկերը տարբեր դերակատարների համար ստեղծում են փոխկապակցված հաշվարկի անհրաժեշտություն, քանի որ մեկ ուղղության նկատմամբ աճող ճնշումը կարող է բարձրացնել մյուս ուղղության նշանակությունը և փոխել հաղորդակցության այլընտրանքների արժեքը։

Չինաստանի՝ հութիների հետ ուղղակի կապ հաստատելու փաստը այս փոխազդեցության կարևոր ցուցիչ է. տեղային ուժի գործողությունները վերածվում են ոչ միայն նավագնացության խնդրի, այլև այնպիսի ռազմավարական գործոնի, որը ներգրավում է արտաքին դերակատարի քաղաքական և տնտեսական հաշվարկները։

Այսպիսով, Իրանի ռազմավարական առավելությունը չի բխում Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի նկատմամբ նույնական վերահսկողությունից, այլ տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում գործող տարբեր բնույթի կարողությունները մեկ ռազմավարական հաշվարկի մեջ համադրելու հնարավորությունից։

Հորմուզը տրամադրում է անմիջական աշխարհագրական և ռազմական հենարան, իսկ Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությամբ ձևավորված գործընկերային կապերը՝ միջնորդավորված ներգործության հնարավորություն։ Դրանց փոխլրացումը Իրանի համար ստեղծում է այնպիսի ռազմավարական տարածք, որի սահմանները չեն համընկնում անմիջական վերահսկողության տարածքի հետ և որի ազդեցությունը կարող է տարածվել միջազգային հաղորդակցությունների ու տարածաշրջանային դերակատարների հաշվարկների վրա։

Այս իմաստով ռազմավարական ճարտարապետությունը պետք է հասկանալ որպես տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում ձևավորված կարողությունների փոխկապակցված կառուցվածք, որի արդյունավետությունը բխում է ոչ թե վերահսկողության նույնականությունից, այլ դրանց փոխլրացնող ռազմավարական գործառույթներից։

Շարունակելի

 Արամ Շահնազարյան

Քաղաքական վերլուծաբան, Իրանի հարցերով փորձագետ