Հայաստանը նստած է վառոդի տակառի վրա, և այն կարող է պայթել. Փաշինյանը Զելենսկիով պրովոկացիա՞ է անում Ռուսաստանին. Ջոն Այբներ

168TV-ի «Ռեվյու» հաղորդաշարի այսօրվա հյուրը դոկտոր Ջոն Այբներն է՝ «Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային» (CSI) իրավապաշտպան կազմակերպության նախագահը։ Նա միացել է մեզ Շվեյցարիայից։

Արամ Սարգսյան: Բարի երեկո, պարոն Այբներ։ Ինչպե՞ս եք։ 

Ջոն Այբներ: Բարի երեկո։ Շատ լավ, և հրաշալի է կրկին Ձեզ հետ լինելը։ Շատ շնորհակալ եմ այս երեկո Ձեզ միանալու հրավերի համար։ 

Արամ Սարգսյան: Շնորհակալ եմ, հաճելի է տեսնել Ձեզ, և որքանով գիտեմ, վերջին օրերին Դուք բավականին զբաղված և հագեցած օրեր եք ունեցել և այս օրերին ուղեկցում էիք Արցախի/Լեռնային Ղարաբաղի հայկական պատվիրակությանը, որն այցելել էր Շվեյցարիա։ Նախ և առաջ կպատմե՞ք, թե որն էր այս այցի նպատակը, ի՞նչ հանդիպումներ են ունեցել նրանք Շվեյցարիայում՝ մի երկրում, որը պաշտպանում է օկուպացված Արցախի 150,000 հայերի՝ իրենց հայրենիք վերադառնալու իրավունքը: Ի՞նչ եք քննարկել նրանց հետ, ի՞նչ են նրանք քննարկել շվեյցարացի խորհրդարանականների և այլ պաշտոնյաների հետ։​

Ջոն Այբներ: Շատ լավ։ Հավանաբար հիշում եք, որ ընդամենը մեկ տարի առաջ Շվեյցարիայի խորհրդարանը ճնշող մեծամասնությամբ ընդունեց մի բանաձև, որով կոչ էր անում Շվեյցարիայի կառավարությանը հրավիրել համաժողով՝ միջազգային վերահսկողության ներքո Ադրբեջանի և Արցախի բռնի տեղահանված համայնքի ղեկավարության միջև երկխոսության հարթակ ստեղծելու համար: Դա շատ պարզ բանաձև էր: Այն փաստը, որ այն ընդունվել է խորհրդարանի կողմից՝ որպես բանաձև, նշանակում է, որ սա դառնում է Շվեյցարիայի արտաքին քաղաքականությունը: Շվեյցարիայի կառավարությունն այժմ պարտավորություն ունի փորձելու կազմակերպել նման համաժողով:

Այսպիսով, այս այցի նպատակն էր՝ առաջինը, խրախուսել Շվեյցարիայի կառավարությանը՝ խորհրդարանականների միջոցով լինել էներգիայով լի՝ կատարելու նման համաժողով կազմակերպելու իրենց պարտավորությունը, ինչպես նաև պարզապես շնորհակալություն հայտնել այն խորհրդարանականներին, ովքեր քվեարկել են այս բանաձևի օգտին, և հատկապես 19 խորհրդարանականներից բաղկացած հանձնաժողովին՝ Էրիխ Ֆոնտոբելի և Շտեֆան Մյուլլեր-Ալտերմատի գլխավորությամբ, ովքեր պահպանում են խորհրդարանականների այս աջակցող խումբը և շարունակում են պնդել, որ Շվեյցարիայի կառավարությունն անցկացնի այս համաժողովը՝ իհարկե, նպատակ ունենալով ստեղծել պայմաններ, որպեսզի արցախցիները կարողանան վերադառնալ իրենց հայրենիք՝ ապրելու խաղաղության և արժանապատվության մեջ՝ իրենց հողի վրա, իրենց մարդու իրավունքներով:

​Կարճ ասած՝ հանդիպման նպատակը դա էր: Այնպես որ, երեկ կեսօրին մենք շատ լավ հանդիպում ունեցանք խորհրդարանականների և այլ ակտիվիստների ու շահագրգիռ կողմերի հետ, որի ընթացքում Աշոտ Դանիելյանը, որը ղեկավարում էր արցախյան այս փոքրիկ պատվիրակությունը, հնարավորություն ունեցավ, նախ՝ շնորհակալություն հայտնելու շվեյցարացի խորհրդարանականներին և մյուսներին, ովքեր աջակցում են դրան, նրանց տեղեկացնելու Ղարաբաղի բռնի տեղահանվածների ներկայիս իրավիճակի մասին, և հավաստիացնելու շվեյցարացի խորհրդարանականներին, որ Ղարաբաղի հարցը փակված չէ այն մարդկանց տեսանկյունից, ովքեր տուժել են դրանից:

Մենք բոլորս գիտենք, որ տարբեր պետական գործիչներ, այդ թվում՝ Հայաստանի վարչապետը և Ադրբեջանի նախագահը, ասում են, որ Ղարաբաղի հարցը փակված է: Նրանք ցանկանում են, որ այն փակված լինի: Նրանք ունեն իրենց սեփական քաղաքական պատճառները՝ ցանկանալու, որ այն փակված լինի, բայց այն փակված չէ: Եվ այսպիսով, այս ուղերձը շատ հստակ փոխանցվեց Արցախի Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Դանիելյանի կողմից ուղղակիորեն շվեյցարացի խորհրդարանականներին և հանրությանը: Արցախի հարցը փակված չէ:

​

Արամ Սարգսյան: Իսկ ի՞նչ կասեք շվեյցարացի խորհրդարանականների մասին: Նկատի ունեմ՝ արդյո՞ք նրանք նույն դիրքորոշումն ունեն, որ Ղարաբաղի հարցը փակված չէ:

​Ջոն Այբներ: Իհարկե ունեն, որովհետև եթե նրանք կարծեին, որ այն փակված է, երբեք չէին քվեարկի այս բանաձևի օգտին: Նրանք երբեք չէին ստիպի Շվեյցարիայի կառավարությանը փորձել հասնել երկխոսության այս հարթակին: Եթե այն փակված լիներ, դա հարցի վերջը կլիներ: Բայց նրանք գիտեն, որ այն փակված չէ: Նրանք գիտեն, որ այն փակված չէ բռնի տեղահանումների՝ էթնիկ-կրոնական զտումների զոհերի համար: Այն փակված չէ նրանց համար, և իրականում այն փակված չէ աշխարհի համար, քանի որ հիմնարար մարդու իրավունքները երբեք չեն կարող փակվել: Դրանք մարդու իրավունքներ են: Դրանք հավերժական են, տիեզերական: Դրանք չեն կարող փակվել միայն այն պատճառով, որ ավտորիտար առաջնորդներն իրենց շահերի համար ասում են, որ մարդու իրավունքների այս հարցերը փակված են: Դրանք փակված չեն:

Եվ այսպիսով, շվեյցարացի խորհրդարանականները հարգում են դա, և նրանք ցանկանում են խրախուսել Շվեյցարիայի կառավարությանը և, իհարկե, այլ կառավարությունների՝ տրամադրելու իրենց աջակցությունը պարզապես երկխոսության համար հարթակ ստեղծելու, Ադրբեջանի և Արցախի բռնի տեղահանված համայնքի ղեկավարության միջև երկխոսության համար: Հայաստանի կառավարությունն իրականում դրանում ոչ մի դեր չունի: Հայաստանի կառավարությունը հիշատակված չէ այս բանաձևում: Այն կոչ է անում երկխոսություն սկսել Ադրբեջանի կառավարության և բռնի տեղահանված ղարաբաղյան համայնքի ղեկավարության միջև:

Դա է այն, ինչ պահանջում է բանաձևը, և այն չի կանխորոշում արդյունքը: Այն չի ասում, որ սա պետք է լինի արդյունքը, կամ այն պետք է լինի արդյունքը: Իհարկե, մենք բոլորս կցանկանայինք, որ լիներ մի արդյունք, որի դեպքում հարգվեն տեղահանված ղարաբաղցիների մարդու իրավունքները: Բայց այս փուլում մենք պարզապես ցանկանում ենք երկխոսության հարթակ ստեղծել՝ խաղաղության հարթակ երկխոսության համար, և առայժմ Ադրբեջանի կառավարությունը, կարծես թե, ասում է՝ «ոչ», ասում է, որ իրենք շահագրգռված չեն: Նրանք ասում են, որ այն փակված է: Հայաստանի կառավարությունը, կարծես թե, չի ցանկանում աջակցել Շվեյցարիայի խաղաղության նախաձեռնությանը: Նրանք նույնպես ասում են, որ այն փակված է՝ իրենց սեփական պատճառներով:​

Արամ Սարգսյան: Բայց արդյո՞ք կան որոշակի քննարկումներ կամ փորձեր Բաքվի հետ այս հարթակը սկսելու համար: Կարո՞ղ ենք անել հակիրճ եզրակացություն, որ Շվեյցարիան՝ որպես բավականին յուրահատուկ և կարևոր խաղացող միջազգային հարաբերություններում և Եվրոպայում, ասում է, որ Ղարաբաղի հարցը փակված չէ:​

Ջոն Այբներ: Շվեյցարիան դա ասել է այս բանաձևի ուժով: Այժմ, թե ինչ կլինի Շվեյցարիայի կառավարության հետ, թե որքան էներգիայով են նրանք պնդելու նման հարթակի ստեղծումը, ինչ ուղիներ են նրանք օգտագործում այն իրականացնելու համար, դրա մի մասը հրապարակային չէ, բայց նրանք պարտավորություն ունեն փորձելու ստեղծել դա: Եվ մենք նույնպես հասկանում ենք, որ միջազգային հանրության մեծ մասը ցանկանում է, որ այս հարցը փակված լինի:

Սա խնդիր է դառնում Շվեյցարիայի կառավարության համար, քանի որ Շվեյցարիայի կառավարությանը դժվար է գործել՝ որպես միայնակ դերակատար: Շվեյցարիայի համար պետք է լինի ավելի լայն միջազգային աջակցություն, մինչ նա ձգտում է ստեղծել նման հարթակ: Բայց միջազգային հանրությունը, իհարկե, արևմտյան տերությունները և Թուրքիան ու Ադրբեջանը՝ ներառյալ, երբ ես ասում եմ՝ արևմտյան տերությունները, ներառյալ՝ պետությունների ղեկավարները, ովքեր հաջորդ շաբաթ ձեզ հետ կլինեն Երևանում՝ ԵՄ գագաթնաժողովի և Եվրոպական քաղաքական համայնքի պետությունների ղեկավարների հանդիպմանը: Նրանց մեծ մասը կնախընտրեր, որ այս հարցը փակված լիներ:

Նրանց համար կյանքն ավելի հեշտ է, եթե այն փակված է: Հայկական և ղարաբաղյան խնդիրը նրանց համար բարդություններ է ստեղծում, և եթե նրանք կարողանան գտնել մի ձև՝ հարցն ընդմիշտ փակելու, ապա նրանք կօգտվեն այդ տարբերակից: Բայց կան ձայներ, որոնք ասում են՝ ոչ, հարցը փակված չէ, և մենք թույլ չենք տա նրանց պարզապես փակել հարցը:

Այն կշարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ կան ղարաբաղցիներ, այն կշարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա «Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային»  կազմակերպությունը, և քանի դեռ կան շվեյցարացի խորհրդարանականները և այլ երկրների խորհրդարանականներ, այն կշարունակի մնալ բաց հարց: Դուք հավանաբար տեղյակ եք, որ Ադրբեջանի կողմից Արցախի էթնո-կրոնական զտումներից շատ չանցած Եվրոպական խորհրդարանը նույնպես ընդունեց իր սեփական բանաձևը, և այս բանաձևը շատ խիստ էր դատապարտում Ադրբեջանին՝ մարդու իրավունքների խախտման համար:​

Արամ Սարգսյան: Բայց նրանք արդեն մոռացե՞լ են:​

Ջոն Այբներ: Ոչ, նրանք դեռ չեն մոռացել: Եվրախորհրդարանի պատգամավորները հիշում են այդ մասին, բայց բանաձևի ամենակարևոր բանը գուցե այն է, որ նրանք նույնպես, ինչպես շվեյցարացի խորհրդարանականները, ասացին, որ չի լինի կայուն խաղաղություն, եթե չլինի երկխոսություն Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների հետ:

Սա ԵՄ բանաձևում է: Այժմ դա պարտադիր չէ ԵՄ գործադիր իշխանության համար, բայց այն արտահայտում է խորհրդարանի տեսակետը: Այսպիսով, մենք գիտենք, որ ամբողջ Եվրոպայում կան բազմաթիվ ձայներ, որոնք կողմ են արտահայտվում փաստացի ցեղասպանական հանցագործություն իրականացրած հանցագործների և ցեղասպանական գործողության զոհերի ներկայացուցիչների միջև երկխոսություն ստեղծելու փորձերին՝ հարցը մեկընդմիշտ լուծելու համար՝ մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի հիման վրա: Սա տեղի է ունենում հիմա: Դա երկար գործընթաց է լինելու, ինչպես նշեցի, քանի որ շատ պետություններ դիմադրում են դրան:

Նրանք գտնում են, որ Հայկական հարցը տանջում է եվրոպացի պետական գործիչներին 19-րդ դարի կեսերից: Դուք կարող եք կարդալ այդ մասին հատկապես բրիտանական խորհրդարանում և այլ աղբյուրներում: Հայկական հարցը՝ Օսմանյան կայսրությունում հայերի ջարդերով: Այս հարցը բազմիցս հայտնվում է միջազգային օրակարգում: Այն հայտնվում է, և հետո լինում է լռության շրջան: Հետո նորից է հայտնվում: Իհարկե, այն հայտնվեց ցեղասպանության ժամանակ:​

Արամ Սարգսյան: Նկատի ունեք պատմականորեն քննարկվող Հայկական հարցը, այդպես չէ՞:​

Ջոն Այբներ: Այո: Նրանք դա անվանում են «Հայկական հարց»: Եվ հիմա այն նորից է բարձրացել: Եվ Եվրոպան շատ հարմար կգտներ, եթե այս հարցը փակված լիներ: Եվ եվրոպական շատ պետություններ ու ղեկավար դեմքեր, վերնախավեր Եվրոպայում, դեմ չեն լինի, եթե այն փակվի «վերջնական լուծմամբ»՝ էթնո-կրոնական զտումների միջոցով: Նրանց համար դա փոքր գին է, որը պետք է վճարել մի հարց փակելու համար, որը նրանց համար որոշակի աշխարհաքաղաքական խնդիրներ և մարտահրավերներ է ներկայացնում: Եվ Ղարաբաղի այս հարցն այսօր կանգնած է Հայկական հարցի կենտրոնում:

Ղարաբաղի այս հարցը հսկայական հետևանքներ ունի։ Դուք, անշուշտ, շատ լավ տեղյակ եք Հայ Առաքելական Եկեղեցու հալածանքների մասին՝ հայկական պետության կողմից: Սա մեծ մասամբ կապված է այն հանգամանքի հետ, որ Եկեղեցին պաշտպանում է Արցախից էթնիկ-կրոնական զտումների ենթարկված մարդկանց իրավունքները՝ հայ քրիստոնյաների, ովքեր վտարվել են իրենց հայրենիքից, ովքեր, այժմ, երբ նրանք վտարվել են իրենց հայրենիքից, և այժմ Թուրքիայի և Ադրբեջանի ավանդական մեթոդները՝ փորձելու ոչնչացնել պատմական և մշակութային հուշարձանները, ոչնչացնել հայկական քաղաքակրթության հետքերը, ընթացքի մեջ են:

Եվ դա է Հայ Առաքելական Եկեղեցու այս հետապնդման հիմնական պատճառը, քանի որ Թուրքիան և Ադրբեջանը պահանջում են դա՝ որպես խաղաղության խոստման պայման: Իսկ Հայաստանի կառավարությունն արևմտյան տերությունների քաջալերմամբ պատրաստ է կատարել գրեթե ցանկացած պայման, որն Ադրբեջանը և Թուրքիան դնում են իր դիմաց: Ղարաբաղի այս հարցը կենդանի է և առողջ: Եթե այն փակված լիներ, ինչո՞ւ Ադրբեջանը և Թուրքիան պետք է անհանգստանային Ղարաբաղում եկեղեցիներ ոչնչացնելով: Նրանց համար այն փակված չէ: Նրանք շարունակում են ջնջել հայկական մշակույթի հետքերը:​

Արամ Սարգսյան: Ներառյալ՝ Ստեփանակերտի Մայր տաճարը:​

Ջոն Այբներ: Իհարկե, ներառյալ՝ Սուրբ Աստվածամոր Հովանու Մայր տաճարը: Ցանկը կարելի է շարունակել, բայց հենց վերջերս նրանք բացահայտ ոչնչացրել են հիմնական քրիստոնեական հուշարձաններից մեկը: Ցավոք, այն այժմ հուշարձան է, ոչ թե գործող եկեղեցի, քանի որ մարդիկ բռնի տեղահանության են ենթարկվել այնտեղից: Բայց դա նրանց համար փակված չէ: Կովկասի մահմեդականների վարչությունը, որն իրականում ադրբեջանական պետական ապարատ է, փորձել է բոլորովին վերջերս իսլամական լեգիտիմություն տալ այս հայկական քրիստոնեական եկեղեցիների ոչնչացմանը: Այնպես որ, թեև հարցը կարող է փակված լինել Հայաստանի վարչապետի համար, և արևմտյան առաջնորդները կարող են նախընտրել, որ այն փակված լինի, այն իրականում փակված չէ Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար: Գործընթացը շարունակվում է:

​

Արամ Սարգսյան: Պարոն Այբներ, Դուք նշեցիք մի շարք առանցքային թեմաներ, որոնք մեր այսօրվա հարցազրույցի հիմնական հարցերն են, այդ թվում՝ ներառյալ Հայ եկեղեցու հալածանքները, մարդու իրավունքների վիճակը և, իհարկե, Եվրոպական քաղաքական համայնքի և ԵՄ-Հայաստան գագաթնաժողովները, բայց քանի որ մենք խոսում էինք Լեռնային Ղարաբաղի հարցի և ցեղասպանության մասին, ինչպես գիտեք՝ մի քանի օր առաջ Հայոց ցեղասպանության տարելիցն էր՝ 1915 թվականից 111 տարի անց, և այս օրերին այն կրկին դառնում է արդիական քննարկումների թեմա։ Այս տեսանկյունից, եթե փորձենք որոշակի զուգահեռներ անցկացնել Արցախի հարցի և Հայաստան-Ադրբեջան գործընթացի և մյուս կողմից՝ Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների միջև, կարո՞ղ ենք ասել, որ չի լինի իրական հաշտեցում Հայաստանի և Թուրքիայի միջև՝ առանց Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման: Եվ երկրորդ, Նիկոլ Փաշինյանը ապրիլի 24-ի իր ուղերձում ասում էր.

«Հայ ժողովրդի մեծագույն փափագն իրականացված է՝ մենք ունենք պետություն և ունենք խաղաղություն, և պետությունն ու խաղաղությունն այն երաշխիքներն են, որ Հայոց ցեղասպանություն կրկին տեղի չի ունենա»։ Բայց եթե այդպես է, ապա ինչո՞ւ թույլ տվեցինք ցեղասպանություն և էթնիկ զտումներ Լեռնային Ղարաբաղում/Արցախում 2023 թվականին՝ ունենալով պետականություն՝ Հայաստանի Հանրապետությունը: 

Ջոն Այբներ: Այո, դե, իհարկե, պարզապես պետություն ունենալը չի երաշխավորում մարդու իրավունքները և հարգանքը հայ բնակչության նկատմամբ, բայց դա պետք է լինի պետության պատասխանատվությունը՝ որպես հայելին, որպես ազգի գործիք: Եվ սա այնտեղ է, որտեղ Հայաստանում շատ խառնաշփոթ կա: Այն, ինչ վարչապետն անվանում է «իրական Հայաստան», այսինքն՝ պետությունը, կարող է կնքել խաղաղության պայմանագիր: Նրանք կարող են անել այն, ինչ ուզում են: Նրանք կարող են հանձնվել: Եվ իրականում այն, ինչի մասին մենք խոսում ենք պայմանագրի առումով, դա կապիտուլյացիայի պայմանագիր է՝ կատարելով Ադրբեջանի պայմանները՝ հանձնվելու համար: Բայց դա նույնը չէ, ինչ հայ ազգի և Ադրբեջանի միջև հաշտեցումը: Հայկական պետությունը հայ ազգը չէ:

Հայ ազգն ավելի մեծ է, քան պետությունը, և պետությունը պետք է ծառայի հայ ազգի շահերին: Եվ սա ներկայիս վարչապետի և, այսպես կոչված, «իրական Հայաստանի» գաղափարախոսության մաս չէ: Այնպես որ, մենք կարող ենք տեսնել վարվող քաղաքականության միջոցով, որ կա ջանք՝ անջատելու պետությունն ազգի հաստատություններից: Մի կողմից՝ կան սփյուռքի հաստատությունները, և ջանք կա անջատել պետությունը սփյուռքում եղող ազդեցություններից, որոնք պետությունը չի ողջունում: Կա ջանք՝ ստիպել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին՝ հրաժարական տալ և եկեղեցին դարձնել պետության ծառան:​

Արամ Սարգսյան: Եվ, ի դեպ, նրանք այս կետը կամ նպատակը ներառել են իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ծրագրում՝ հունիսի 7-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների համար: Այդ կետն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին հեռացնելն է: Նկատի ունեմ՝ դա օրինակա՞ն է: Ինչպե՞ս կգնահատեիք սա՝ Սահմանադրության և օրենքի տեսանկյունից:​

Ջոն Այբներ: Դե, նախ և առաջ, ես սահմանադրագետ չեմ, բայց դա, անշուշտ, համատեղելի չէ կրոնական ազատության և կրոնական հաստատությունների ինքնավարության հետ: Դուք կարող եք դա ունենալ Ադրբեջանում, և նրանք դա ունեն Ադրբեջանում, որտեղ, օրինակ, Կովկասի այս մահմեդական՝ իսլամական վարչության ղեկավարն «ապարատչիկ» է: Նա ծառայում է պետությանը՝ ադրբեջանական պետությանը: Այժմ դա չի համապատասխանում, անշուշտ, կրոնական ազատության արևմտյան նորմերին, որտեղ կրոնական հաստատություններն ինքնավար են: Նրանք պետք է կարողանան կառավարել իրենք իրենց: Եվ սա դառնում է վճռորոշ կարևորության հայ հասարակության ամբողջության համար, որպեսզի դուք խուսափեք բռնապետություններից: Եկեղեցին պետք է ունենա ձայն՝ անկախ ձայն, և ոչ թե պարզապես լինի պետության ապարատի մաս, պետության համար «փոխանցման գոտի»: Այն պետք է լինի ազգի խիղճը:​

Արամ Սարգսյան: Եվ ինչպես Դուք նշել էիք մեր հարցազրույցներից մեկի ժամանակ. «Կրոնական ազատությունն ավելին է, քան պարզապես եկեղեցի գնալը և աղոթելը: Կրոնական ազատություն նշանակում է՝ ինչ հավատքի էլ պատկանեք, կարողանալ հանրությանը ներկայացնել ձեր կրոնական տեսակետը, մեկնաբանել հանրային գործընթացները և կարողանալ ասել. «Այն, ինչ տեղի է ունենում մեր հասարակության մեջ, անհամատեղելի է մեր հավատքի ու համոզմունքների հետ: Դա բարոյապես անարդար է»: Շատ լավ է ասված:​

Ջոն Այբներ: Դե, դուք նորից ասացիք դա: Դա հարցի էությունն է: Շատ մարդիկ, և կրկին, կառավարությունը կցանկանա հաղորդել կրոնական ազատության կեղծ պատկերացում և ասել՝ տեսեք, մարդիկ կարող են գնալ եկեղեցի, նրանք կարող են աղոթել եկեղեցում, բայց կրոնական ազատությունը շատ ավելին է, քան դա: Կրոնական ազատությունը պարզապես իրավունքը չէ՝ պահելու որոշակի համոզմունք կամ գնալու որոշակի շենք և աղոթելու որոշակի ձևով, այլ այն է՝ ապրելու ձեր կյանքը որպես քրիստոնյա, կամ ապրելու ձեր կյանքը որպես մահմեդական, կամ ապրելու ձեր կյանքն առանց հավատքի:

Սա է այն, ինչ հավատքի և խղճի ազատությունն է իրականում, և շատ տխուր է տեսնել, որ սա այսօր նվաստացվում է Հայաստանում, և մենք ունենք վերադարձ դեպի պետություն, պետության փորձ՝ վերահսկելու կրոնական հաստատությունները, այնպես, ինչպես Ադրբեջանն է անում այսօր, կամ Թուրքիան է անում այսօր, կամ խորհրդայինները՝ կոմունիզմի ժամանակ, երբ նրանք պնդում էին վերահսկել եկեղեցին: Նրանք գործադրում էին եկեղեցու քաղաքական վերահսկողություն, և սա հասարակության մեջ ազատության պակասի ախտանիշ էր:​

Արամ Սարգսյան: Ներեցեք, դրա համար, կարծեմ, տերմին կար։ «Լայիցիզմ», եթե չեմ սխալվում:​

Ջոն Այբներ: Այո, լայիցիզմ, սեկուլյարիզմը կամ աշխարհիկությունը: Ինչ-որ առումով, և կա նաև շատ խառնաշփոթ այն մասին, թե իրականում ինչ է նշանակում աշխարհիկությունը: Մենք ցանկանում ենք ունենալ աշխարհիկ պետություն, բայց դա չի նշանակում, որ հասարակությունը պետք է լինի աշխարհիկ, այսինքն՝ առանց կրոնի: Մենք ցանկանում ենք ունենալ ազատ հասարակություն, որտեղ մարդիկ ազատ են լինել կրոնական, ազատ են արտահայտել իրենց տեսակետները, ազատ են ազդել կառավարության վրա իրենց կրոնական համոզմունքներով: Բայց պետությունը պետք է լինի կրոնապես չեզոք այն իմաստով, որ այն ապահովում է ազատություն բոլոր կրոնական հավատքների համար, կամ չհավատալու ազատություն:​

Արամ Սարգսյան: Հիմա ի՞նչ եք կարծում, ո՞վ է պատվիրել այս կետը ՔՊ ծրագրում՝ հեռացնել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին: Որտեղի՞ց է եկել պատվերը:​

Ջոն Այբներ: Ես, իհարկե, փաստաթղթերը չեմ տեսել, բայց բոլոր ապացույցները, որ մենք կարող ենք տեսնել այսօր, ցույց են տալիս հրամաններ, հրահանգներ կամ, եկեք այսպես ասենք՝ պայմաններ են դրվում Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից՝ ոչ թե խաղաղության, այլ՝ խաղաղության խոստման համար: Ոչ մի պայման հաստատված չէ: Մենք չգիտենք, թե ինչպիսին կլինի խաղաղությունը: Մենք չգիտենք, թե ինչպիսին կլինեն երաշխիքները, բայց նրանք խոստանում են խաղաղություն, եթե որոշակի պայմաններ կատարվեն: Դրանցից մեկը Ղարաբաղի հարցի փակումն է: Դրանցից մեկը Ցեղասպանության ճանաչման համար պետական աջակցության ավարտն է: Ավանդաբար, հայկական կառավարությունները քաջալերել են միջազգային հանրությանը՝ ճանաչել Ցեղասպանությունը:

​

Արամ Սարգսյան: Ադրբեջանը նաև պահանջում է փոխել Սահմանադրությունը:

​Ջոն Այբներ: Ադրբեջանը և Թուրքիան միասին պահանջում են, որ դրան վերջ տրվի: Եվ նրանք նաև դրել են մի պայման, որ Կաթողիկոսը պետք է հեռացվի, և, որ պետությունը պետք է քաղաքական վերահսկողություն գործադրի եկեղեցու վրա: Եվ ինչպե՞ս մենք գիտենք այդ մասին: Մենք գիտենք դա, որովհետև կան հայտարարություններ, որոնք արվում են թուրք և ադրբեջանցի խոսնակների, ղեկավար դեմքերի, լրատվամիջոցների կողմից, որոնք Կաթողիկոսին նույնացնում են՝ որպես «պատերազմ հրահրող», որպես «խաղաղությանը խոչընդոտող», և նրանք բացահայտորեն պնդում են, որ եկեղեցին իր ղեկավարի գլխավորությամբ «պատերազմի գործակալ» է:

Եվ հետևաբար՝ Հայաստանի վարչապետը վերցնում է այս պայմանը և կրկնում է այն՝ ասելով, որ Կաթողիկոսը և Հայ Առաքելական Եկեղեցին այնպես, ինչպես այն կանգնած է այսօր, սպառնում է ազգային անվտանգությանը: Սա այն ուղերձն է, որ գալիս է Հայաստանի վարչապետից, բայց նա, կարծես թե, Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից պարտադրված պայմանների «փոխանցման գոտի» է:

Եվ հետո մենք տեսնում ենք նույնպես, որ նա օգտագործում է թուրքական և ադրբեջանական հակաժողովրդավարական միջոցներ՝ տեսնելու, որ այդ պայմանները կատարվեն: Ինչպիսիք են եպիսկոպոսների և քահանաների բանտարկությունը և մարդկանց հեռախոսալսումները և պետական հարկադրանքի տարբեր միջոցները, որոնք օգտագործվում են այս քաղաքականությունն առաջ մղելու համար: Եվ պետությունների հարկադրական միջոցներն օգտագործելու անհրաժեշտությունը՝ այս քաղաքական նպատակներին հասնելու համար, խստորեն հուշում է, որ սրանք նպատակներ են, որոնք չեն աջակցվում հայ ազգի կողմից: Եթե դրանք աջակցվեին հայ ազգի կողմից, նրա համար ոչ մի կարիք չպետք է լիներ հարկադրանքի անօրինական միջոցների դիմելու:

Նա պետք է կարողանար կառավարել այս գործերը նորմալ քաղաքական միջոցներով, օրենքի գերակայության համաձայն և նորմալ հիմնարար մարդու իրավունքների համաձայն:​

Արամ Սարգսյան: Եվ, ի դեպ, ըստ սոցիոլոգիական հարցումների՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցին Հայաստանում ամենաբարձր աջակցությունը և վարկանիշն ունեցող հաստատությունն է՝ նույնիսկ ավելի բարձր, քան Հայկական բանակը՝ մոտ 65 տոկոսն աջակցում է Հայ եկեղեցուն, իսկ Հայկական բանակն ունի 59 տոկոս: Նկատի ունեմ՝ Եկեղեցին Հայաստանում ամենաբարձր աջակցություն ունեցող հաստատությունն է:​

Ջոն Այբներ: Այո, կասկած չկա դրանում, որ Եկեղեցին խոր արմատներ ունի Հայաստանում: Ազգը հարգում է այն, և, որ դրա ճնշման համար հայ վարչապետը պետք է դիմի հարկադրական, անօրինական գործողությունների: Միջոցներ: Դա միակ ձևն է, որ դա կարելի է անել, և նա անում է դա: Սա այն է, ինչ ակնկալվում է նրանից իր, այսպես կոչված, խաղաղության գործընկերների՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից: Արևմտյան կառավարությունները պատրաստ են համաձայնել դրա հետ, քանի որ դա նրանց համար խնդիր է լուծում:

​

Արամ Սարգսյան: Ինչ վերաբերում է, իհարկե, արևմտյան կառավարություններին և Փաշինյանի կառավարության աջակիցներին, մեր զրույցի հիմնական թեմաներից մեկը՝ Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը և ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովը, ինչպես գիտեք, տեղի կունենան մայիսի 4-ին և 5-ին Երևանում: Ինչի՞ մասին են այս գագաթնաժողովներն իրականում՝ քաղաքական և աշխարհաքաղաքական առումով: Ի՞նչ եք կարծում: Նկատի ունեմ՝ մի կողմ դնելով այս իրադարձությունների տեսանելի պաշտոնական և հանդիսավոր կողմերը:​

Ջոն Այբներ: Եվրոպական միությունը և Եվրոպական քաղաքական համայնքը գալիս են աշխարհաքաղաքական նպատակին հասնելու համար: Նրանց բոլոր հայտարարություններից շատ պարզ է, որ նրանց նպատակը փորձելն է Ռուսաստանին դուրս մղել տարածաշրջանից՝ վերջ դնել ռուսական ազդեցությանը և լրացնել բացը, գոնե մասամբ, իրենց սեփական ազդեցությամբ: Սա բացահայտորեն պարզ է եվրոպական ղեկավարության արած տարբեր հայտարարություններից:

Այժմ, այդ նպատակին տակտիկապես հասնելու համար, նրանք պետք է այստեղ լինեն այս պահին՝ աջակցելու հայ վարչապետի վերընտրությանը, ով, կրկին, իրականացնում է Հայաստանի ինտեգրումը ոչ թե Ռուսաստանի հետ, այլ, իհարկե, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ: Դա է տեղական իրականությունը: Եվ Եվրոպական միությունը, և նաև ամերիկացիները, ովքեր այստեղ էին՝ փոխնախագահ Վենսի այցի տեսքով ոչ շատ շաբաթներ առաջ, այստեղ են՝ աջակցելու այդ գործընթացին: Այնպես որ, նրանք շատ ավելի կնախընտրեին, որ Հայաստանը քաղաքականապես և տնտեսապես ինտեգրվեր նեոօսմանյան, թուրքական ղեկավարությամբ, պանթյուրքական դաշինքին, քան Հայաստանը լիներ ռուսական ազդեցության գոտում:

Սա այն աշխարհաքաղաքական, այսպես ասած, մեծ պատկերն է, որի համար նրանք այստեղ են: Եվ նրանք այստեղ են՝ ապահովելու, որ դա տեղի ունենա՝ գալով այն, ինչ հավասարազոր է հայ վարչապետի վերընտրության համար քարոզարշավին: Ջեյ Դի Վենսը հրապարակայնորեն պաշտպանեց նրան: Ես տեղյակ չեմ, որ եվրոպացի առաջնորդները նման հրապարակային աջակցություն են տվել, բայց նրանք այստեղ են՝ փորձելու տպավորություն ստեղծել, և ես կարծում եմ՝ դա կեղծ տպավորություն է, բայց տպավորություն ստեղծելու, որ Հայաստանը Եվրոպայի մաս լինելու շեմին է և վայելելու է տնտեսական օգուտները, մասնավորապես, որոնք վայելում են եվրոպացիների մեծ մասը:

​Արամ Սարգսյան: Ինչպես գիտենք՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը պաշտպանել էր նաև Հունգարիայի վարչապետին, որը վերջերս ջախջախիչ պարտություն կրեց ընտրություններում: Կարծում եք՝ Նիկոլ Փաշինյանը կարժանանա՞ նույն ճակատագրին:​

Ջոն Այբներ: Դե, երբեք չի կարելի 100 տոկոսով վստահ լինել, բայց ես հավատում եմ, որ յուրաքանչյուր միջոց, լինի դա արդար թե անարդար, կօգտագործվի նրա հաղթանակն ապահովելու համար: Եվ հայկական պետությունն իր տրամադրության տակ ունի բազմաթիվ գործիքներ՝ դրան օգնելու համար: Եվ, իհարկե, նրանց կարող են հսկայական չափով օգնել եվրոպական տերությունները և Միացյալ Նահանգները: Գաղտնիք չէ, որ, հատկապես Միացյալ Նահանգներն իր պատմության ընթացքում միջամտել և միջնորդել է ընտրություններում: Այն նույնիսկ տապալել է բազմաթիվ կառավարություններ: Այն ունեցել է ղեկավարներ, որոնք սպանվել են:​

Արամ Սարգսյան: Հարավային Ամերիկայում, կամ Կենտրոնական Ամերիկայում, կամ նույնիսկ այլ մայրցամաքներում:​

Ջոն Այբներ: Այո, նկատի ունեմ՝ դա հանրահայտ փաստ է: Դա գաղտնիք չէ: Այն լավ փաստագրված է: Բոլորը տեղյակ են դրա մասին: Այնպես որ, ինչո՞ւ պետք է որևէ մեկը մտածի, որ եթե ամերիկյան կամ եվրոպական շահերից է բխում ապահովել, որ այս ընտրություններում հաղթի մեկ կոնկրետ թեկնածու, նրանք չեն օգտագործի հակաժողովրդավարական միջոցներ դրան հասնելու համար: Եվ այն փաստը, որ նրանք օգտագործում են ժողովրդավարական կարգախոսներ, չի նշանակում, որ նրանք կպահեն իրենց ժողովրդավարաբար: Հայերը նույնպես գիտեն սա:

Նրանք շատ լավ գիտեն տարիներ շարունակ հնչող գեղեցիկ կարգախոսների մասին: Դուք լսել եք ժողովրդավարական սոցիալիզմի և ժողովրդական հանրապետությունների և նման բաների մասին Հայաստանում, բայց իրականությունը բավականին այլ էր, քանի որ իշխանությունը զգում էր հարկադրական միջոցներ օգտագործելու կարիքը՝ իր նպատակներին հասնելու համար:​

Արամ Սարգսյան: Պարոն Այբներ, ի՞նչ պետք է իմանան Հայաստան ժամանող եվրոպական առաջնորդները, պատվիրակությունները և լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները Հայաստանում ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների վիճակի մասին՝ ԵՔՀ գագաթնաժողովից և ԵՄ-Հայաստան գագաթնաժողովից առաջ: Նկատի ունեմ՝ արդյո՞ք նրանք կամ նրանցից գոնե ոմանք, որոնք իսկապես հավատարիմ են ժողովրդավարական ազատություններին, օբյեկտիվորեն կմոտենան ներկայիս իրավիճակին Հայաստանում:​

Ջոն Այբներ: Վախենամ, որ նրանք նույնիսկ ավելին գիտեն Հայաստանում իրական իրավիճակի և ժողովրդավարության հետընթացի մասին, քան Դուք և ես: Նրանք ունեն հետախուզական գործակալություններ: Նրանք գիտեն, թե ինչ է կատարվում: Եվ նրանք նույնպես մասնակիցներ են, ճիշտ՝ ինչպես ռուսները: Նկատի ունեմ՝ ռուսներն այնտեղ են: Նրանք գիտեն, թե ինչ է կատարվում: Նրանք ունեն իրենց ազդեցության միջոցները: Այնպես որ, այն, ինչ մենք տեսնում ենք այսօր, այն է, որ Հայաստանը մեծ տերությունների մարտադաշտ է, այսպես կոչված՝ «մեծ խաղի» մարտադաշտի է վերածվել:

Դա այն է, ինչ բրիտանացիներն էին անվանում 19-րդ դարում Կենտրոնական Ասիան: «Շախմատային մեծ խաղատախտակ»: Մեծ խաղ է գնում, և այն այժմ տեղի է ունենում Հայաստանի հետ: Այսպիսով, դուք ունեք իրավիճակ, որով աշխարհում ամեն ինչ փոխվում է: Ռուսաստանն այլևս չի կարող իսկապես հավակնել Հայաստանին՝ որպես իր ազդեցության գոտի, և պաշտպանել իր շահերն այստեղ այնպես, ինչպես դա արել է նախկինում:

Այնպես որ, այն բաց տարածք է թուրք-ադրբեջանական համատիրության համար՝ առաջին հերթին, քանի որ նրանք անմիջական հարևաններ են, բայց նաև Եվրոպական միությունը և ամերիկացիները ցանկանում են այստեղ իրենց դրոշները տնկել: Այն շատ նման է 19-րդ դարի Աֆրիկայի համար պայքարին:

Տերությունները մրցում են միմյանց հետ այստեղ լինելու համար, և որոշ տերություններ ցանկանում են լինել քաղաքականապես վերելք ապրող, մասնավորապես՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը: Այլ տերություններ ուրախ են, որ այդ գործընթացը շարունակվի, քանի որ դա պարզապես նշանակում է, որ տարածքը չի լինի Ռուսաստանի ազդեցության գոտում: Եվ, իհարկե, դուք կարող եք պատնեշ ստեղծել Ռուսաստանի և Իրանի միջև:

Այնպես որ, Հայաստանում ազդեցություն հաստատելու համար գնում է մեծ աշխարհաքաղաքական խաղ: Եվ միակ իրական շահը, որ այս տերությունները՝ արևմտյան տերություններն ունեն, փորձելն է՝ կանխել, ասենք, Ռուսաստանին, Իրանին և նույնիսկ Չինաստանին, թեև Չինաստանն այնքան ակտիվ խաղացող չէ, համոզվել, որ այսպես կոչված՝ հակառակորդները տարածք չունենան գործելու և ազդեցություն գործադրելու հայկական տարածքում: Այդ մասին է իրականում ամեն ինչ: Եվրոպական քաղաքական համայնքն այստեղ է՝ խթանելու դա:

Երբ նրանք գալիս են, նրանք արդեն անում են դա, նրանք խոսում են ժողովրդավարական դիմակայունություն կառուցելու մասին, մինչդեռ միևնույն ժամանակ նրանք միջամտում են ընտրական գործընթացին շատ բացահայտ ձևով:

Նրանք խոսում են ժողովրդավարական դիմակայունություն կառուցելու մասին այն ժամանակ, երբ այն վարչապետը, ում նրանք աջակցում են, հալածում է եկեղեցուն, ոտնձգություն է անում լրատվամիջոցների նկատմամբ և իրականացնում է ժողովրդավարական մեծ հետընթաց, որպեսզի Հայաստանն ավելի ու ավելի նմանվի մեկ կուսակցական ավտորիտար պետության: Այնպես որ, նրանք օգտագործում են լեզու, ինչպիսին է «ժողովրդավարական դիմակայունություն» և «ապատեղեկատվության դեմ պայքար»:

​

Արամ Սարգսյան: Հիբրիդային սպառնալիքներին հակազդելու:​

Ջոն Այբներ: Ճիշտ այդպես, բայց նրանք իրականում մասնակցում են իրենց սեփական հիբրիդային պատերազմին: Կա հիբրիդային պատերազմ, որը վարվում է այս բոլոր կողմերի կողմից: Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները, Եվրոպան, Թուրքիան և Ադրբեջանը, նրանցից բոլորը օգտագործում են իրենց միջոցները, առայժմ դրանք ոչ մահացու միջոցներ են եղել, դա կինետիկ պատերազմ չէ, բայց կա տեղեկատվական պատերազմ, հոգեբանական պատերազմ, կա տնտեսական պատերազմ: Այս ամենը գնում է այժմ Հայաստանի կառավարման շուրջ և որոշելու Հայաստանի ապագան: Եվ արևմտյան տերությունները, կարծես թե, թվում է, թե հավատում են, որ Հայաստանի ապագան պատկանում է թուրք-ադրբեջանական դաշինքին:​

Արամ Սարգսյան: Իսկ ի՞նչ եք կարծում, ովքե՞ր են իրականում հիբրիդային պատերազմ վարում Հայաստանի դեմ:​

Ջոն Այբներ: Բոլոր այն տերությունները, որոնք ես նշեցի: Թուրքիան և Ադրբեջանն են վարում հիբրիդային պատերազմ Հայաստանի դեմ, երբեմն նրանք վարում են կինետիկ պատերազմ, կամ, այլ կերպ ասած՝ մահացու պատերազմ:

Այս պահին մարդ չի սպանվում այդ պատերազմում, բայց նրանք դա արել են, նրանք դա արել են Ղարաբաղում: Ղարաբաղյան այս պատերազմները դեռևս չլուծված են: Այնպես որ, նրանք կիրառել են մահացու պատերազմի մեթոդները, իսկ երբ նրանք չեն վարում մահացու պատերազմ, նրանք վարում են հիբրիդային պատերազմ՝ կիրառելով տարբեր մեթոդներ՝ «փափուկ ուժ», տնտեսական ուժ, օգտագործելով հոգեբանական պատերազմ, օգտագործելով տեղեկատվական պատերազմ՝ Հայաստանին հարկադրելու համար: Եվրոպացիները, ամերիկացիները և ռուսներն օգտագործում են այն գործիքները, որոնք նրանք ունեն՝ Հայաստանը հրելու իրենց ցանկալի ուղղությամբ:

Այնպես որ, Հայաստանն այսօր մարտադաշտ է: Այս պահին ոչ ոք չի սպանվում այդ մարտադաշտում,  բայց պատերազմ է գնում: Եվ ես չէի ցանկանա ասել, որ ռուսները չեն վարում հիբրիդային պատերազմ: Իմ ասածն այն է, որ բոլորն էլ իրենց ձևով են վարում հիբրիդային պատերազմը: Եվ այն, ինչ ես գիտեմ, այն է, որ արևմտյան տերություններն ավելի բարդ միջոցներ ունեն հիբրիդային պատերազմ վարելու, քան ռուսները:​

Արամ Սարգսյան: Հայաստանը մարտադաշտ է, նկատի ունեք՝ աշխարհաքաղաքական բախումների՞:​

Ջոն Այբներ: Այո՛, դա աշխարհաքաղաքական մարտադաշտ է: Այս բոլոր կողմերն ունեն աշխարհաքաղաքական շահ: Իրականում, տնտեսական շահը, որ նրանք ունեն, մարգինալ է: Այն կա: Բայց հիմնական շահն աշխարհաքաղաքական շահն է: Ամերիկացիներն ունեն աշխարհաքաղաքական շահ՝ պատնեշ ստեղծելու Ռուսաստանի և Իրանի միջև: Նաև բացելով, իհարկե, իրենց «Զանգեզուրի միջանցքը», «Թրամփի միջանցքը»: Եվրոպացիները ցանկանում են օգտագործել տարածքն իրենց ռազմավարական հակառակորդի դեմ, որը Ռուսաստանն է: Մենք տեսնում ենք դա, որ խաղարկվում է Ուկրաինայում: Դուք տեսնում եք, որ այն խաղարկվում է Մոլդովայում:

Մենք այժմ տեսնում ենք այն՝ խաղարկվող Թուրքիայում և Հայաստանում: Եվ հետո մենք տեսնում ենք, որ Հայաստանի անմիջական հարևանները՝ Թուրքիան և Ադրբեջանը, պահանջում են պայմաններ, որոնք կնշանակեն Հայաստանի ինտեգրումն այս նեոօսմանյան, պանթյուրքական, աշխարհաքաղաքական դաշինքին, որի ղեկավարը ներկայումս Թուրքիան է: Դա է այն, ինչ տեղի է ունենում հիմա այս բոլոր տերությունների կողմից: Իրանը նույնպես խառնուրդում կլիներ, բացառությամբ այն բանի, որ այն այժմ պայքարում է իր գոյատևման համար: Իրանը նախկինում կայսերական տերություն էր Հայաստանում, բայց այն «պարանների վրա է» և չունի միջոցներ՝ Հայաստանի համար այս պայքարում հիմնական դերակատար լինելու համար:​

Արամ Սարգսյան: Իսկ ի՞նչ, եթե մենք նայենք այս Հայաստան-ԵՄ հարցերին, կամ այս հարաբերություններին Եվրոպական միության հետ, Ռուսաստանի հետ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի և Նիկոլ Փաշինյանի վերջին հանդիպման լույսի ներքո, երբ Պուտինը հրապարակայնորեն բարձրացրեց բազմաթիվ հարցեր, այդ թվում՝ Եվրասիական տնտեսական միության և ԵՄ-ի հետ կապված հարցը, և նույնիսկ Հայաստանում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացները: Եվ ի՞նչ կարող է անել հայ ազգը՝ իրավիճակը փոխելու կամ այս բոլոր սպառնալիքները կանխելու համար:​

Ջոն Այբներ: Նրանք շրջապատված են սպառնալիքներով: Այս տերություններից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի լծակներ և կարող է հրահրել ու սպառնալ Հայաստանին: Իհարկե, ամենամեծ սպառնալիքը գալիս է Թուրքիայից և Ադրբեջանից, քանի որ նրանք անմիջական հարևաններ են, և նրանք արդեն սպառնում են պատերազմով: Վարչապետ Փաշինյանը խոստովանեց, որ պատերազմը կարող է գալ սեպտեմբեր ամսին: Դե, որտեղի՞ց է գալու այդ պատերազմը: Պարզ է, որ Թուրքիայից և Ադրբեջանից: Եթե նա չկատարի նրանց պայմանները, նա ասում է, որ սեպտեմբերին կարող է պատերազմ լինել: Եվ այս մյուս տերությունները ճնշում են գործադրում և հրում են միմյանց, և հսկայական դիվանագիտական հմտություններ կպահանջվեն Հայաստանից՝ այս իրավիճակից իր ինքնիշխանությունն անձեռնմխելի պահելով դուրս գալու համար:

Դա պարզ հարց չէ, և ես կարող եմ շատ քննադատ լինել, իհարկե: Ես կարող եմ ասել, որ Հայաստանի վարչապետը չպետք է աներ սա և չպետք է աներ նա, բայց ես որոշակի համակրանք ունեմ: Ցանկացած ոք, ով Հայաստանի վարչապետն է, եթե նա կորցնի ընտրությունը և լինի իրավահաջորդ, նա ժառանգելու է ծայրահեղ դժվար աշխարհաքաղաքական իրավիճակ: Բայց ես չեմ հավատում, որ այս իրավիճակի պատասխանն ազգային ինքնասպանություն գործելն է և քաղաքականապես ու տնտեսապես Հայաստանի կլանմանը զիջելը, որն իրականում թշնամական թուրք-ադրբեջանական դաշինք է:​

Արամ Սարգսյան: Եվ որպես եզրակացություն, պարոն Այբներ. ի՞նչ եք կարծում՝ դեպի ո՞ւր են տանում Հայաստանն այս գործընթացները և զարգացումները, թե՛ ներքին, և թե՛ տարածաշրջանային առումով՝ անշուշտ, հաշվի առնելով նաև Իրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը, և ինչպե՞ս կմեկնաբանեք Ուկրաինայի նախագահ Զելենսկու այցը Հայաստան, որն ակնկալվում է Նիկոլ Փաշինյանի կողմից՝ ինչպես նա հայտարարեց նախորդ օրը: 

Ջոն Այբներ: Դե, դուք հսկայական հարցեր եք տվել, և ես չեմ կարող կանխատեսել ապագան: Այն, ինչ ես կարող եմ ասել, այն է, որ Հայաստանը նստած է վառոդի տակառի վրա, և այն կարող է պայթել: Եվ այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են, նախ և առաջ, Դուք նշեցիք նախագահ Զելենսկու այցը: Նա Եվրոպական քաղաքական համայնքի անդամ եվրոպական պետության ղեկավար է: Այնպես որ, նա իրավունք ունի լինելու նման հանդիպման: Հարցն այն է՝ ի՞նչ խնդիր է ուզում լուծել Հայաստանի վարչապետը նրա ներկայությամբ: Արդյո՞ք նա օգտագործում է այն՝ Ռուսաստանին սադրելու համար, թե՞ նա պարզապես հյուրընկալում է նրան քաղաքավարության կանոններից ելնելով՝ որպես պետության ղեկավարի, ինչպես որ հարկն է: Մենք առաջիկա օրերին կտեսնենք, թե արդյո՞ք վարչապետը կարծում է, որ հայ ազգի և հայկական պետության շահերից է բխում սադրել Ռուսաստանին, եթե նա հավատում է, որ Թուրքիան, Ադրբեջանը, ԵՄ-ն և արևմտյան տերությունները կփրկեն Հայաստանը, եթե Ռուսաստանի հետ լինի բաց հակամարտություն:​

Արամ Սարգսյան: Նկատի ունեմ՝ աշխարհաքաղաքական առումով Զելենսկու այցը չափից ավելի վտանգավոր չէ՞ Ձեր կարծիքով։​

Ջոն Այբներ: Իհարկե վտանգավոր է: Նկատի ունեմ՝ Հայաստանը վտանգից խուսափելու ոչ մի ձև չունի: Վտանգներ կան բազմաթիվ կողմերից: Անմիջական վտանգն իրականում գալիս է Թուրքիայից և Ադրբեջանից: Սա այնտեղ է, որտեղ կա պատերազմի իրական սպառնալիք վաղը կամ սեպտեմբերին: Կարող է լինել պատերազմ, ներխուժում, ռազմական գործողություն Հայաստանի դեմ, որը գալիս է միայն Ադրբեջանից և Թուրքիայից: Բայց, իհարկե, եթե Հայաստանը դառնա հակառուսական գործունեության բազա, ապա Ռուսաստանից կլինի ինչ-որ արձագանք: Եվ առաջին նշանները կգան ինչ-որ տնտեսական հարկադրանքի միջոցով:​

Արամ Սարգսյան: Բայց չե՞ք կարծում, որ, այսպես կոչված, «նոր պատերազմի» մասին այս նարատիվն ու քննարկումները որոշ չափով արհեստականորեն ուռճացվում են իշխանությունների կողմից՝ մարդկանց վախեցնելու և ընտրություններից առաջ այն շահարկելու նպատակով։​

Ջոն Այբներ: Ես չեմ կարծում, որ այն ամբողջությամբ արհեստական է: Հայաստանն իսկապես կանգնած է պատերազմի սպառնալիքի տակ: Կասկած չկա դրանում. պատերազմ է եղել 2020 թվականին: Լա՞վ։ Պատերազմ է եղել: Երեք տարի առաջ Լեռնային Ղարաբաղը հարձակման է ենթարկվել: Այնպես որ, ասել, որ՝ օ՜, պատերազմի սպառնալիք չկա, ես կարծում եմ՝ մեծ սխալ է: Պատերազմի սպառնալիք կա: Հարցն այն է, թե ինչպես վարվել այդ սպառնալիքի հետ, և արդյո՞ք պատերազմի սպառնալիքը շահարկվում է այնպես, որը հայ ազգի շահերից չի բխում: Դա է հարցը: Պատերազմի սպառնալիքն իրական է: Այդ մասին իմ մտքում կասկած չկա, բայց այն շահարկվում է՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերից ելնելով, և այն շահարկվում է այնպես, որ կարող է հանգեցնել հայկական պետության կործանմանը:

​

Արամ Սարգսյան: Իսկ կասե՞ք մի ավելի դրական և հուսադրող բան՝ որպես եզրակացություն:

​Ջոն Այբներ: Դե, այո, հույսն այն է, որ միշտ հույս կա: Նկատի ունեմ՝ հայերը շատ ավելի լավ կարող են խոսել հույսի մասին, քան ես: Հայերն անցել են ցեղասպանության, ջարդերի, պոգրոմների, էթնիկ և կրոնական զտումների միջով: Մենք այսօր սպառնալիքի առաջ ենք կանգնած, բայց հայ ազգը գոյատևել է: Եվ միշտ կա հույս, որ ինչ-որ կերպ կարելի է դուրս գալ դժվարությունից կամ գոյատևել սարսափելի ողբերգությունից: Այնպես որ, հսկայական հույս կա: Ես այն մարդը չեմ, որ պետք է վկայություն տա, բայց պարզապես նայեք ազգի պատմությանը և նրա եկեղեցու պատմությանը՝ 1700 տարի, և դուք ողջ եք մնացել, դուք գոյատևել եք:​

Արամ Սարգսյան: Շնորհակալ եմ, պարոն Այբներ, հետաքրքիր հարցազրույցի համար:

​Ջոն Այբներ: Շնորհակալություն ինձ հյուրընկալելու համար: