Հայաստանի ատոմային երկընտրանքը. ի՞նչ է սովորեցնում Բուլղարիայի փորձը. Վահե Դավթյան
Խորհրդային տեխնոլոգիական բազան խոր արդիականացման միջոցով պահպանելու փորձը Երևանի համար ավելի արդիական է, քան երբևէ
Վերջերս հայկական ԱԷԿ-ի (Մեծամորի) ղեկավարության այցը բուլղարական «Կոզլոդույ» ԱԷԿ դժվար է գնահատել՝ որպես խորհրդային ինժեներատեխնոլոգիական դպրոցի շրջանակներում ստեղծված երկու ատոմային օբյեկտների միջև փորձի հերթական փոխանակում:
Ավելի լայն աշխարհատնտեսական համատեքստում այն ցույց է տալիս Խորհրդային ինժեներական դպրոցի պահպանվող նշանակությունն ատոմային էներգետիկայում և միաժամանակ արտացոլում է Հայաստանի կողմից նոր տեխնոլոգիական մոդելի բարդ որոնումը:
Հայկական պատվիրակությունը հուլիսի 14-17-ն ընկած ժամանակահատվածում ծանոթացել է «Կոզլոդույի» շահագործման փորձին՝ ներառյալ էներգաբլոկների ծառայության ժամկետի երկարաձգման, սարքավորումների արդիականացման, անվտանգության մակարդակի բարձրացման և միջազգային համագործակցության հարցերը: Առանձին ուշադրություն է դարձվել գործող ԱԷԿ-ի ենթակառուցվածքի տեխնիկական սպասարկմանն ու կառավարմանը:
Ընտրությունը բուլղարական ուղղությամբ խորհրդանշական է
«Կոզլոդույ» ԱԷԿ-ը, ինչպես Մեծամորի ԱԷԿ-ը, խորհրդային ատոմային դպրոցի արտադրանք է: ԽՍՀՄ-ի և Բուլղարիայի միջև կայանի կառուցման մասին համաձայնագիրը ստորագրվել է 1966 թվականին, իսկ առաջին էներգաբլոկը սկսել է էլեկտրաէներգիա արտադրել 1974 թվականին: 1991-2002 թվականներին կայանն ուներ վեց էներգաբլոկ՝ 3760 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ, և ապահովում էր Բուլղարիայի էլեկտրաէներգիայի արտադրության ավելի քան 45%-ը:
Սակայն ԵՄ-ին Բուլղարիայի անդամակցությունից հետո երկիրը ստիպված է եղել շահագործումից հանել ВВЭР-440 առաջին չորս բլոկները։ Բրյուսելը դրանք դիտարկել է որպես անվտանգության եվրոպական պահանջներին բավարար չափով չհամապատասխանող՝ ժամանակակից պաշտպանիչ հերմետիկի բացակայության պատճառով:
Միևնույն ժամանակ, ВВЭР-440 00 ռեակտորներով հինգերորդ և վեցերորդ էներգաբլոկները, 2005-2006 թվականների արդիականացումից հետո, շարունակում են աշխատել և այսօր էլ համապատասխանում են ԵՄ չափանիշներին (Մեծամորի ատոմակայանի գործող բլոկը շահագործումից հանելու հանձնարարականները ներառված են ինչպես ՀՀ-ԵՄ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրում (2017թ.), այնպես էլ սույն թվականի մայիսին ստորագրված ՀՀ-ԵՄ համատեղ հռչակագրում):
Հենց այս փորձը՝ խոր արդիականացման միջոցով խորհրդային տեխնոլոգիական բազայի պահպանումը, առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայաստանի համար:
Այսօր Մեծամորի ատոմակայանի էներգաբլոկն անցնում է շահագործման ժամկետի երկարաձգման երկրորդ ծրագիրը: Կայանը կանգնեցվել էր ընթացիկ տարվա մայիսին՝ պլանային նախազգուշական վերանորոգման համար հինգ ամիս ժամկետով: Հիմնական աշխատանքներն իրականացվում են ռուսական «Ռոսատոմ» պետական կորպորացիայի մասնագետների մասնակցությամբ: Այդ նպատակներին կուղղվի 65 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը, որը խնայվել է երկարաձգման առաջին ծրագրի շրջանակներում։
Պաշտոնապես հայկական էներգաբլոկի շահագործման ներկայիս հորիզոնը որոշված է մինչև 2036 թվականը: Հենց այդ ժամկետում էր նախատեսվում ստեղծել նոր ատոմային օբյեկտ: Սակայն վերջին ամիսներին Երևանը սկսել է սրբագրել դիսկուրսը. վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է Մեծամորի ատոմակայանի շահագործումը մինչև 2046 թվականը երկարաձգելու հնարավորության մասին՝ դա հիմնավորելով նոր տեխնոլոգիական հարթակի ընտրության համար լրացուցիչ ժամանակի անհրաժեշտությամբ:
Առանցքային հարց է ծագում. ինչպիսի՞ն կլինի Հայաստանի ատոմային էներգետիկայի ապագա ճարտարապետությունը:
Մի կողմից՝ Երևանն ակտիվորեն հետաքրքրություն է ցուցաբերում ամերիկյան տեխնոլոգիաների նկատմամբ: Ընթացիկ տարվա փետրվարին ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի Հայաստան կատարած այցի շրջանակներում ստորագրվեց քաղաքացիական միջուկային էներգետիկայի ոլորտում շուրջ 9 մլրդ դոլարի համագործակցությունը շարունակելու մասին համաձայնագիր, որը նախատեսում է փոքր մոդուլային ռեակտորների (ՓՄՌ) տեխնոլոգիաների զարգացում: Ընդ որում, անհրաժեշտ է տարանջատել համաձայնագրի քաղաքական ներկայացումը դրա տնտեսաիրավական բովանդակությունից:
Հայտարարված 9 միլիարդ ԱՄՆ դոլար գումարը չի նշվել որպես Հայաստանում ԱԷԿ-ի կառուցման մեջ ամերիկյան ներդրումների ուղղակի ծավալ, այլ կապված էր ապագա համագործակցության պոտենցիալ ծավալի հետ՝ ներառելով խորհրդատվական, տեխնոլոգիական և այլ ուղղություններ։
Պաշտոնական Երևանը բազմիցս հայտարարել է, որ ռազմավարական որոշումը կայացվել է հօգուտ փոքր մոդուլային ռեակտորների (ՓՄՌ) կառուցման։ Փոքր մոդուլային ռեակտորների կառուցման առաջարկ ստացվել է նաև Մոսկվայից։ «Ակադեմիկոս Լոմոնոսով» լողացող ատոմային ջերմաէլեկտրակայանի շահագործման փորձին զուգահեռ, որը հագեցած է КЛТ-40С ռեակտորային կայանքներով, Ռուսաստանը զարգացնում է նոր սերնդի փոքր ռեակտորային տեխնոլոգիաներ՝ «Արկտիկա» տիպի 22220 նախագծի ատոմային սառցահատների համար ստեղծված РИТМ-200 կայանքի հիման վրա։ Մոտ 60 ՄՎտ հզորությամբ РИТМ-200Н-ի վերգետնյա մոդիֆիկացիան համարվում է սահմանափակ էներգահամակարգերի պայմաններում ՓՄՌ-ների կիրառման տարբերակներից մեկը:
Հայաստանի ապագա ատոմային հզորության ընտրությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն ներքին էներգասպառման պրիզմայով, այլև ավելի լայն աշխարհատնտեսական համատեքստում: Առաջիկա տասնամյակում հարևան Վրաստանում էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի զգալի աճ է սպասվում (22 միլիարդ կՎտԺ՝ մինչև 2030 թվականը՝ 2025 թվականի 13,8 միլիարդ կՎտԺ-ի փոխարեն), իսկ Իրանի հյուսիսային շրջաններն արդեն բախվում են էլեկտրաէներգիայի դեֆիցիտի հետ:
Այս պայմաններում նոր Հայկական ԱԷԿ-ը կարող էր դառնալ ոչ միայն ազգային էներգետիկ անվտանգության գործիք, այլև տարածաշրջանային էներգետիկ ճարտարապետության տարր, որը թույլ կտա Հայաստանին ավելի նկատելի դիրք զբաղեցնել Հարավային Կովկասի անդրսահմանային էներգետիկ հոսքերի համակարգում: Դա հատկապես ակտուալացվում է «Հյուսիս-Հարավ» էլեկտրաէներգետիկական միջանցքի (Իրան-Հայաստան-Վրաստան-Ռուսաստան) նախագծի իրականացման կապակցությամբ, որի ստեղծումը դիտարկվում է էներգահամակարգերի տարածաշրջանային համաժամացման ընդլայնման շրջանակներում:
Այս տեսանկյունից՝ բացառապես փոքր մոդուլային ռեակտորների (ՓՄՌ) վրա խաղադրույքը որոշակի հարցեր է առաջացնում: Սահմանափակ ներքին շուկա ունեցող երկրի համար, բայց էներգետիկ արտահանման զգալի ներուժ ունեցող երկրի համար ավելի տրամաբանական է թվում միջին կամ մեծ դասի ատոմային էներգիայի ստեղծումը, որն ի վիճակի է ապահովել՝ ինչպես ներքին կարիքները, այնպես էլ՝ էլեկտրաէներգիայի արտահանումը: Այս դեպքում, ըստ էության, միջուկային էներգիայի արտադրության համար անհրաժեշտ է ավելի շատ էներգիա, քան ներքին:
Ընդհանուր առմամբ, իրական շահագործման պրակտիկան ցույց է տալիս, որ Հայաստանը շարունակում է հենվել խորհրդային ինժեներական դպրոցի և այն երկրների փորձի վրա, որտեղ պահպանվել են ռուսական դիզայնի ռեակտորները: Այս առումով այցը «Կոզլոդույ» բավականին ցուցադրական է: Ավելին, Բուլղարիան ինքնին ցույց է տալիս, թե որքան դժվար է անցումը խորհրդային տեխնոլոգիական բազայից դեպի արևմտյան լուծումներ:
«Բելենե» ԱԷԿ-ի կառուցումից հրաժարվելուց հետո Սոֆիան դիտարկում էր «Կոզլոդույ» հարթակում նոր էներգաբլոկի ստեղծման հնարավորությունը։ Որպես ռուսական ВВЭР-1000 նախագծի այլընտրանք՝ դիտարկվում էր Westinghouse ընկերության ամերիկյան AP1000 ռեակտորը։ Սակայն սկզբնական նախագիծը բախվեց ֆինանսական խնդիրների. կառուցման արժեքը գնահատվում էր մի քանի միլիարդ դոլար, իսկ երաշխավորված ֆինանսավորման բացակայությունն այն տնտեսապես խնդրահարույց դարձրեց։
Ավելի ուշ Բուլղարիան կրկին վերադարձավ «Կոզլոդույ» հարթակում նոր բլոկի կառուցման ժամանակ անավարտ «Բելենե» ատոմակայանի համար արտադրված ռուսական սարքավորումների օգտագործման գաղափարին։ Սա ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ ատոմային էներգետիկայում տեխնոլոգիական ընտրությունը որոշվում է ոչ միայն քաղաքական ուղենիշներով, այլև արժեքի, ենթակառուցվածքային համատեղելիության, կադրային ներուժի և երկարաժամկետ անվտանգության հարցերով:
Հայկական գործը զարգանում է նմանատիպ տրամաբանությամբ:
Միջուկային էներգետիկան Հայաստանի համար միայն Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ընտրության հարց չէ. դա տեխնոլոգիական ինքնիշխանության, էներգետիկ անվտանգության և ատոմային արդյունաբերության գլոբալ շղթաներում ինտեգրվելու պետության կարողության հարց է: Այսօր Հայաստանը միաժամանակ ուսումնասիրում է խորհրդային ռեակտորների շահագործման փորձը, պահպանում է համագործակցությունը «Ռոսատոմի» հետ և փոքր մոդուլային ռեակտորների շուրջ բանակցային ուղի է բացում ԱՄՆ-ի հետ:
Երևանի համար գլխավոր մարտահրավերը միայն կոնկրետ տեխնոլոգիայի ընտրությունը չէ: Այն բաղկացած է միջուկային քաղաքականության կայուն մոդելի ձևավորումից, որտեղ աշխարհաքաղաքական դիվերսիֆիկացիան չի նշանակի տեխնոլոգիական կախվածություն նոր մատակարարից:
«Կոզլոդույի» փորձը ցույց է տալիս, որ ատոմային էներգետիկայում շահում են ոչ թե նրանք, ովքեր ավելի արագ են փոխում տեխնոլոգիական գործընկերոջը, այլ նրանք, ովքեր ի վիճակի են պահպանել իրավասությունները, ապահովել անվտանգություն և ստեղծել երկարաժամկետ արդյունաբերական ռազմավարություն:
Վահե Դավթյան
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
