Միջազգային ահաբեկչական խմբավորումները չեն մոռանում Ադրբեջանի մասին
Իրանի շուրջ տեղի ունեցող դրամատիկ իրադարձությունների խորապատկերին Կովկասում ահաբեկչական սպառնալիքը կարող է նոր հարթություն ձեռք բերել։
Ադրբեջանում ջիհադական ազդեցության անփոփոխ բնույթը կրկին հաստատվեց հունվարի վերջին, երբ հայտնի դարձավ երեք մարդու ձերբակալության մասին, որոնք հարձակում էին նախապատրաստում Բաքվում Իսրայելի դեսպանատան վրա «իսլամական պետության Խորասան նահանգում» (Islamic State in Khorasan Province, ISKP) հրամանով: Հաջորդ շաբաթներին այդ խմբավորումը և նրա «հանցակիցները» Պակիստանում երկու մահապարտ ահաբեկչի են օգտագործել Քաբուլում չինական ռեստորանի և Իսլամաբադի շիական մզկիթի վրա հարձակվելու համար: Հնչեղ են ենթադրությունները, որ Բաքվում տեղի ունեցած ձախողված ահաբեկչությունը կարող էր ավելի մեծ արշավի մաս լինել։ 2025 թվականի հուլիսին 18-ամյա ISKP ակտիվիստը ձերբակալվել էր Բաքվում՝ իբր Ադրբեջանի հյուսիսում լեռնային հրեաների սինագոգի վրա հարձակում նախապատրաստելու համար։
2024 թվականի սեպտեմբերի 19-ին «իսլամական պետության» Al-Naba շաբաթաթերթի 461-րդ համարում կազմակերպությունը հայտնել է Ադրբեջանի հյուսիսում նոր մասնաճյուղի մասին: Հրապարակվել են ջիհադականների երկու լուսանկարներ, որոնք զինված են քողարկված զինվորական համազգեստով և, ենթադրաբար, հավատարմության երդում տված (baya’), այսպես կոչված, «խալիֆ» Աբու Հաֆս ալ-Հաշիմիին: Երկու զինյալների դեմքերը փակ չեն, ինչը հազվադեպ է՝ «անվտանգության նկատառումներից ելնելով», և կարող է վկայել այն մասին, որ նրանք արդեն մահացած են եղել, և ԻՊ-ին առանձնապես չի մտահոգել, որ նրանց ինքնությունը հայտնի կդառնա հանրությանը:
Հյուսիսային Ադրբեջանում մասնաճյուղի հայտնվելը վկայում է Հարավային Կովկասում ահաբեկչական սպառնալիքի աճի մասին. ընթացիկ անկայունության խորապատկերին ԻՊ-ն գործողությունների համար նոր սողանցքներ է որոնում:
Al-Naba-ի տեղեկատվական տեղեկագրում նաև պատմվում է Ադրբեջանի Քուսարի շրջանի անտառներում երկու զինյալների կողմից ենթադրաբար կազմակերպված մարտական բախման մասին: Մարտն իբր սկսվել է այն բանից հետո, երբ զինյալները սպանել են իրենց դիրքերին մոտեցած ոստիկանին։ Ավելի ուշ տեղի անվտանգության ուժերը խստացրեցին ամրացումները և շրջապատեցին տարածքը, ինչը հանգեցրեց բախումների, որոնց արդյունքում զոհվեցին կամ վիրավորվեցին յոթ զինվորներ, այդ թվում՝ սպա: Զինյալները պատմել են, որ Ադրբեջանի կառավարությունը տեղեկատվական արգելք է սահմանել իրադարձությունների լուսաբանման համար, և միայն մի քանի տեղական ԶԼՄ-ներ են հայտնել, որ այդ իրադարձությունն ընդհանրապես տեղի է ունեցել:
Քուսարի միջադեպերի մասին լուրերը տարածվել են 2024 թվականի օգոստոսի վերջից։ Ավելի ուշ հայտնվել են տեսանյութեր, որոնք նկարահանել են տեղացի լեզգիները։ Դրանցում երևում է, թե ինչպես է ռազմական տեխնիկան դիմակայում անհայտ զինյալներին, որոնց սկզբում շփոթել են «անտառային եղբայրների» հետ (այսպես կոչված՝ դերբենտի ջամաաթ)։ Սալաֆիթ-ջիհադական այս խմբավորումը հայտնի էր Ադրբեջանում իր ներկայությամբ, սակայն համարվում էր, որ այն գրեթե ոչնչացված է:
Մեկ այլ լրատվական կայք Քուսարում տեղի ունեցած փոխհրաձգության մասին հայտնել էր դեռ 2024 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, ընդ որում, իրադարձությունների ժամանակագրությունը սկսվում է օգոստոսի կեսերից, երբ ԱԻՆ նախկին աշխատակից Ռադիկօղլին որսի էր գնացել իր շան հետ։ Ենթադրվում է՝ նա սպանվել է այն բանից հետո, երբ հայտնաբերել է զինամթերքի թաքստոց, որը նման է այն թաքստոցին, որի մասին ԻՊ-ն գրել է Al-Naba-ում:
Մի քանի ամիս անց հրապարակված տեղեկատվությունը լույս է սփռում Ադրբեջանում ԻՊ-ի ներկայության վրա։ 2025 թվականի փետրվարին Բաքվի որոշ լրատվամիջոցներ հաղորդեցին Քուսարում զինյալների դեմ հերթական գործողության մասին։ Միաժամանակ, Բաքվում հայտարարել են «սահմանային վահան» անվանումով սահմանի մաքրման մեկշաբաթյա նոր համատեղ գործողության մեկնարկի մասին, որն ուղղված է Ադրբեջանի հյուսիսային շրջանների անվտանգության ապահովմանը և ահաբեկչական ու անդրազգային հանցավոր կազմակերպությունների վերացմանը:
Աշխարհիկ Ադրբեջանն իր շիա մեծամասնությամբ երկար ժամանակ եղել է տարբեր հանցավոր խմբավորումների և ջիհադական կազմավորումների դիմակայության թատերաբեմ: «Անտառային եղբայրները», որոնք ի հայտ են եկել Դաղստանում, անվանապես ընդգրկված էին Ռուսաստանում արգելված «Իմարատ Կովկասի» կազմում, որը կապված էր «Ալ-Քաիդայի» հետ։ Սակայն վերջին տասնամյակում այդ խմբավորումներին նոր անդամների հոսքը նվազել է՝ հիմնականում Սիրիայում «խալիֆայության» պարտության, դասալքության և հակաահաբեկչական գործողությունների պատճառով։ Այն բանից հետո, երբ ահաբեկիչ Դոկու Ումարովի շրջապատի մի մասը 2013 թվականին նրա մահից հետո միացավ ԻՊ-ին, և ստեղծվեց, այսպես կոչված, «վիլայաթ Կովկասը», «անտառային եղբայրները» գործնականում դադարեցին գոյություն ունենալ։ Միևնույն ժամանակ, որոշ ջիհադիստներ խմբավորման անդամ են մնացել երկար տարիներ, և չի բացառվում, որ այժմ ԻՊ-ը վերակենդանացնում է նրանց ցանցերը՝ նոր գործողություններ իրականացնելու համար:
Քաղաքացիական պատերազմի և «Իսլամական պետության» դեմ միջազգային կոալիցիայի պատերազմի թեժ պահին մի քանի հազար սուննի ջիհադիստներ լքել են Ադրբեջանը և մեկնել Սիրիա: Այն բանից հետո, երբ խմբավորումը կորցրեց իր տարածքների մի մասը, շատերը վերադարձան և ձերբակալվեցին։ Ադրբեջանում ԻՊ-ի ներկայության մասին առաջին բացահայտ հիշատակումը հայտնվել է 2019 թվականի հրապարակման մեջ՝ «առաջին խալիֆ» ահաբեկիչ Աբու Բաքր ալ-Բաղդադիի մահից հետո, երբ ջիհադականների բջիջը հավատարմության երդում տվեց նրա իրավահաջորդին՝ խալիֆ Իբրահիմին։ Վերջին շրջանում այդ երկիրը Թուրքիայի և Վրաստանի հետ միասին հիշատակվում է «Իսլամական պետության» գործողությունները համակարգող նույն կառույցների համատեքստում, գրում են արևմտյան վերլուծաբանները:
2021 թվականին թուրքական իշխանությունները լուծարել են «Ալ ֆարուքի» գրասենյակը, որն ԻՊ-ի առանցքային վարչական ստորաբաժանումներից մեկն էր և ԻՊ-ի 9 ստորաբաժանումների մաս էր կազմում, որոնք պատասխանատու էին Թուրքիայում, Կովկասում և Արևելյան Եվրոպայում ֆինանսական, գործողությունների և մարդկանց տեղաշարժի կառավարման համար։ Դրա ոչնչացումից հետո ԻՊ-ի տարածաշրջանային բաժանմունքների առջև նոր խնդիրներ են դրվել։ «Ալ-ֆարուքն», իր հերթին, իբր փոխարինվել է Սիրիայից ժամանած օպերատիվներով, բայց հետո միավորվել է «ալ-սիդիք» մասնաճյուղի հետ, որը կապված է այլ մասնաճյուղերի հետ:
Ադրբեջանական բջիջները շարունակում են ուշադիր հետևել ԻՊ գրոհայիններին Թուրքիայից և Վրաստանից, ինչպես նաև ուղիղ հրամաններ ստանալ ISKP-ից։ 2023 թվականին Թուրքիան հայտարարեց խալիֆայության զինյալների հետ կապված մաքսանենգների ցանցի անդամների ձերբակալության մասին, ինչը Թուրքիան, Վրաստանը և Ադրբեջանն ընդգրկող կառույցի գոյության հերթական վկայությունն էր։ Դատախազությունը հայտարարել է, որ այդ ցանցը Դամասկոսում ԻՊ-ի «նահանգի» մաս է կազմել, գործել է «Բարոյականության և սուննի հանդես» գրախանութում և, հավանաբար, կապված է Մալիում, Վրաստանում, Ադրբեջանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Չեչնիայում, Ուգանդայում և Սուդանում բջիջների կազմակերպման հետ: Թբիլիսիում ադրբեջանական և ռուսական ծագում ունեցող օտարերկրացիների, ինչպես նաև 2022 թվականին Շիրազի ահաբեկչության համար պատասխանատու զինյալի ձերբակալությունները, որը ձերբակալվել էր Իրանում Բաքվի միջազգային օդանավակայանից տեղափոխվելիս, վկայում են ջիհադականների օրինական ցանցի պահպանման մասին՝ ճյուղավորված կառուցվածքով։
2024 թվականին Սպիտակ տունը և Ակ-Սարայը հայտարարել են ահաբեկչական կազմակերպությունների դեմ պատժամիջոցներ սահմանելու մասին, որոնք համագործակցում են ԻՊ-ի հետ նորակոչիկների, զենքի և անօրինական դրամական հոսքերի ուղարկման հարցերում դեպի Կովկաս, Թուրքիա և Կենտրոնական Ասիա։ 2024 թվականին Պակիստանը ձերբակալել է նաև Ադրբեջանից մի քանի ներգաղթյալների, որոնք թաքնվում էին Աֆղանստանի և Պակիստանի սահմանին և, հավանաբար, հրաման էին ստացել վերադառնալ հայրենիք: 2025 թվականին Պակիստանը կրկին ձերբակալեց ISKP-ի անդամներին, որոնք հաճախ էին տեղափոխվում Պակիստանի և Թուրքիայի միջև և ղեկավար պաշտոններ էին զբաղեցնում կազմակերպությունում:
Հարաբերական դյուրինությունը, որով ջիհադականները զենք են ձեռք բերում Կովկասում, կապահովի նորակոչիկների կայուն հոսք դեպի Ադրբեջան: Տարածաշրջանում վերջին իրադարձությունները, այդ թվում՝ «Ասադի ռեժիմի» տապալումը, «Հըզբոլլահի» թուլացումը, Աֆղանստանի և Իրանի շուրջ սրացումը, նույնպես կազդեն Ադրբեջանում ջիհադիստների հետ կապված իրավիճակի վրա: Նրանց թվում, ովքեր վերջերս սիրիական բանտերից տեղափոխվել են Իրաքի բանտեր, եղել են շատ կովկասցիներ և Կենտրոնական Ասիայից, այդ թվում՝ 55 ադրբեջանցիներ, ինչը կարող է լինել միայն ավելի լայն միտման արտացոլումներից մեկը:
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐԵՎ
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
