Տնտեսական աճ՝ ի վնաս քաղաքացիների

Պաշտոնական վիճակագրությունը վերջին ամիսներին Հայաստանում տնտեսական ակտիվության աճի արագացում է արձանագրում։ Սակայն այդ աճերն իրական զարգացումների հետ կապ չունեն։

Տնտեսական ակտիվությունն աճում է հիմնականում այնպիսի ճյուղերի հաշվին, որոնք արժեք չեն ստեղծում։ Արժեք ստեղծող տնտեսական ճյուղերից ստվերն են թողել։ Դրա համար էր տնտեսությունն արտաքուստ աճում է, իսկ դրանից քաղաքացիների հիմնական մասի եկամուտները չեն ավելանում։ Նրանց սոցիալական վիճակը լավանալու փոխարեն, ավելի է վատանում՝ բարձր գնաճի, թանկացումների ու հարկային բեռի կտրուկ ավելացումների հետևանքով։ Սա վերաբերում է հասարակության գերակշիռ մասին։ Իշխանության բարձր օղակների հետ սերտաճած տնտեսության մի քանի արտոնյալ ճյուղեր ու մարդկանց խմբեր կան, որտեղ ու որոնց ձեռքում կուտակվում է հարստությունը։ Մյուսները զրկված են ներկայացվող տնտեսական աճի արդյունքներից։

Հայաստանի տնտեսության աճի առաջատարն այս տարի դարձել է շինարարությունը։

Արդեն մի քանի տարի է, ինչ շինարարությունը բարձր տեմպերով աճում է։ Այդ աճի գործում էական է եկամտային հարկի վերադարձով իրականացվող բնակարանային շինարարությունը։ Այստեղ հսկայական գումարներ են հոսում՝ ինչպես պետական բյուջեից հիփոթեքով ձեռք բերվող բնարականների եկամտային հարկի վերադարձի, այնպես էլ՝ բանկերի վարկերի հաշվին։ Չնայած այն բանին, որ այս տարվա սկզբից Երևանում դադարեցվել է հիփոթեքով բնակարան ձեռք բերելու ժամանակ եկամտային հարկի վերադարձի ծրագիրը, այնուհանդերձ այն ամբողջությամբ շարունակում է գործել նախկինում տրված թույլտվությունների պարագայում։ Սրանով է պայմանավորված, որ շինարարության աճը դեռևս գտնվում է ջրի վրա։ Բայց դա երկար չի կարող շարունակվել։

Կարդացեք նաև

Ոչ միայն ոլորտի հետագա աճն է հարցականի տակ, այլև ռիսկերն են գնալով ահագնանում։ Շինարարության, մասնավորապես՝ բնակարանաշինության ու ոչ միայն՝ բնակարանաշինության տակ, իշխանությունները դանդաղ գործող ռումբ են դրել։ Եթե այն մինչև հիմա չի պայթել, դա դեռ ոչինչ չի նշանակում։ Ժամանակի հետ պայթյունի հավանականությունը գնալով մեծանում է։ Այն հսկայական փուչիկը, որ գոյացել է այստեղ՝ լուրջ սպառնալիք է ստեղծել՝ ինչպես շինարարության, այնպես էլ՝ անշարժ գույքի շուկայի, ֆինանսական համակարգի համար։ Վերջին շրջանում անշարժ գույքի շուկայում նկատվող գնանկումը գնալով մեծացնում է այն համակարգային վտանգները, որոնք իշխանություններն իրենց անխոհեմությամբ ստեղծել են շինարարության ու դրա հետ փոխկապակցված մի շարք առանցքային ոլորտներում։

Տարվա առաջին կեսին շինարարության աճը հասել է 18,5 տոկոսի։ Բայց դրանից ոչ թե պետք է ուրախանալ, այլ մտահոգվել։ Որքան աճն ավելի բարձր է, այնքան համակարգային ճգնաժամի ռիսկերն ավելի են մեծանում։

Սա ավազի վրա կառուցված մի հսկայական բուրգ է, որի չփլվելու հավանականությունը գրեթե մոտ է զրոյին։

Մյուս ոլորտը, որի վրա կառուցված է Հայաստանի տնտեսական ակտիվությունը, ծառայություններն է։

Ծառայությունների մեջ ամենամեծը ֆինանսական ու հատկապես բանկային հատվածի բաժինն է։

Վաղուց նորություն չէ, թե ինչի վրա են նստած այս ոլորտի աճերը։ Մի կողմից՝ համատարած վարկային բեռ է կուտակվում քաղաքացիների ու տնտեսության վրա, մյուս կողմից՝ բանկային ծառայությունների գներն են կտրուկ բարձրացել։

Երկու դեպքում էլ այս աճերն ի վնաս քաղաքացիների ու տնտեսության են։ Չնայած դրա վրա իշխանությունները բարձր աճեր են գրանցում։

Բարձր աճեր են գրանցվում նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում։ Թեև ՏՏ-ն ծավալներով երկրորդն է ծառայությունների ճյուղում ֆինանսականից հետո, այստեղ էլ ստեղծված արդյունքը հասարակության 99 տոկոսին չի հասնում։ Դա վայելում են այն մի քանի հազար աշխատողները, որոնք զբաղված են այստեղ ու բարձր աշխատավարձեր են ստանում։

Ծառայությունների մեջ պակաս փոքր բաժին չունեն զվարճությունները, խաղային բիզնեսը, բուքմեյքերական գործունեությունը։

Այս մի քանի ոլորտներն են, որոնք հիմնականում նպաստում են ծառայությունների բարձր աճերին։ Իսկ թե դրանից ի՞նչ է ստանում հասարակության մեծ մասը, պարզից էլ պարզ է։ Վնասները երբեմն ավելի մեծ են, քան օգուտները։

Ի տարբերություն վերջին 7-ամյակի, այս տարի կառավարությունը որոշել է զարմացնել նաև գյուղատնտեսության ոլորտի աճերով։ Տարվա առաջին կեսին գյուղատնտեսության մեջ պաշտոնական վիճակագրությունը 7.3 տոկոս աճ է գրանցել։ Բայց այս աճը բազմաթիվ հարցեր է առաջացնում։ Ինչպե՞ս կարող է գյուղատնտեսությունն այդքան աճել, արտադրության ծավալներն ավելանալ, իսկ գյուղմթերքների գներն այսքան բարձր լինեն։ Բանջարեղենի գնաճը Հայաստանում անցնում է 25 տոկոսից։

Կասկածներ կան, որ այս աճերի տակ իշխանությունների հերթական աճպարարություններն ու հնարքներն են թաքնված։ Բավական երկար ժամանակ մտմտում էին փոխել գյուղատնտեսության ոլորտի հաշվառումը։

Ըստ ամենայնի, դրա հաշվին էլ ստացել են այն աճերը, որոնց արդյունքները, սակայն, գյուղմթերքների գների նվազման վրա բոլորովին էլ տեսանելի չեն։ Արտադրության ծավալների ավելացումը ենթադրում է, որ գները պիտի իջնեին։ Բայց գները բարձրացել են, երբեմն էլ՝ շատ կտրուկ։

Ի տարբերություն այս ճյուղերի, տնտեսության առանցքային հատվածում խոր անկում է։ Խոսքն արդյունաբերության մասին է, որտեղ տարվա առաջին կեսին արտադրության ծավալների 12.1 տոկոս նվազում կա։ Տնտեսության այն հատվածը, որը հավելյալ արժեք պիտի ստեղծեր քաղաքացիների հիմնական խմբերի համար, հայտնվել է հատակին։

Արտաքին առևտուրն էլ 6 ամսում կրճատվել է գրեթե կիսով չափ։ Անցած տարի գերազանցում էր 18.4 մլրդ դոլարը, այս տարի 9.6 միլիարդ է։ 4.2 միլիարդով կրճատվել է արտահանումը, 4.6 միլիարդով՝ ներմուծումը։ Առաջին դեպքում անկումը շուրջ 53 տոկոս է, երկրորդ դեպքում՝ 39 տոկոս։

Այսպես է աճում ու ակտիվություն ցույց տալիս Հայաստանի տնտեսությունը։ Բուն տնտեսությունը մնացել է ստվերում, տնտեսական աճերից դուրս, փոխարենը՝ աճեր են արձանագրվում այնպիսի ճյուղերում, որոնք հեռու են տնտեսական բարիք ստեղծելուց։

ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ

 

Տեսանյութեր

Լրահոս