Ինչո՞ւ է Փաշինյանը կրակում Հայաստանի ոտքին՝ քաշելով դեպի անդունդ
Երևանում ստիպված ի չիք է դառնում արևմտամետ էլիտաների երկարատև հետընտրական էյֆորիան։ «Հայաստանը Եվրոպա է» կոչվող նավը խորտակվեց իրականության ժայռերին։ Գալիս է ցավոտ սթափվելու ժամանակը։
Նիկոլ Փաշինյանը, ով ընդամենը մի քանի ամիս առաջ հոխորտում էր միաժամանակ և ԵԱՏՄ-ից, և ԵՄ-ից օգուտներ քաղելու մտադրության մասին հայտարարություններով, Միաժամանակ օգուտ ստանալու մտադրության մասին, այսօր հայստնվել է ջրափոսում։ Եվ դա սպասելի էր. Ռուսաստանը բազմիցս զգուշացրել է, որ երկու մաքսային միություններին միաժամանակյա անդամակցությունը տեխնիկապես անհնար է, ինչի հույս ուներ Փաշինյանը՝ բացահայտ հայտարարելով միանգամից երկու աթոռի վրա նստելու ցանկության մասին։
Եվրաերազանքները չեն իրականանում
Մի քանի օր առաջ Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ծառայությունը հայտնեց, որ Եվրոպայում շատ լավ գիտակցում են՝ ԵԱՏՄ-ից Հայաստանի դուրս գալը նրա համար խորը տնտեսական անկման է վերածվելու։ Եվրոպան, չնայած հռետորաբանությանը, պատրաստ չէ իրական օգնություն առաջարկել։ Սակայն ԵՄ բյուրոկրատները, հետախուզության տվյալներով, կշարունակեն աջակցություն խոստանալ՝ հետաձգումները բացատրելով եվրաինտեգրման «տնային առաջադրանքներով»։
Հայաստանի իշխանություններից, իրենց հերթին, արդեն պահանջում են դուրս մղել ռուսական բիզնեսը ռազմավարական ոլորտներից, դադարեցնել կապերը ՌԴ-ի հետ և ճնշել ընդդիմախոսներին. դրա համար խոստանում են վիզային ռեժիմի ազատականացում և «բարգավաճ խաչմերուկի» կարգավիճակ։
Եվ դա այն դեպքում, երբ անդրկովկասյան Հանրապետությունը չափազանց կախված է այն արտոնություններից և առևտրային առավելություններից, որոնք տալիս է Եվրասիական տնտեսական միությանը անդամակցությունը։ Հայաստանը ԵԱՏՄ երկրների հետ առևտուր է անում առանց մաքսատուրքի։ Սա հսկայական շուկա է, ուր գնում է հայկական արտահանման զգալի մասը։ Եթե Հայաստանը վերջնականապես դուրս գա միությունից հանուն Եվրոպայի, դա կնշանակի մաքսատուրքերի, մաքսային հսկողության և այլ խոչընդոտների առաջացում Ռուսաստանի հետ։ Եվ եվրոպական շուկան Հայաստանի համար ամենևին էլ հեշտ հասանելի չի դառնա և առավել ևս չի փոխարինի ԵԱՏՄ-ին։
ԵՄ-ն խիստ պաշտպանված է քվոտաներով, բուսասանիտարական նորմերով և ագրոարտադրանքի բարձր տուրքերով, իսկ ամենակարևորը՝ ԵՄ-ն պատրաստ չէ ընդունել հայկական ապրանքները՝ ի վնաս իր ֆերմերների և արտադրողների։
Բացի այդ, Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունները Երևանին թույլ են տալիս Ռուսաստանից գազ գնել արտոնյալ գնով՝ 177,5 դոլար հազար խմ-ի դիմաց։ Եվրոպական շուկայում նույն գազն արժե մի քանի անգամ ավելի թանկ՝ 550-650 դոլար։ Էժան գազի կորուստը կհարվածի ամբողջ տնտեսությանը. կբարձրանան էլեկտրաէներգիայի, ապրանքների և ծառայությունների գները, և դա կհանգեցնի գնաճի աճի և արտադրության անկման։ Էներգիայի գների աճի պատճառով Հայաստանը կարող է կորցնել իր ՀՆԱ-ի առնվազն 14%-ը։
Կորուստների մի մասը անդրկովկասյան Հանրապետությունն արդեն հասցրել է զգալ։ Այսպես, վերջերս «Ռոսսելխոզնադզորը» սանիտարական և բուսասանիտարական նորմերի խախտումներ է հայտնաբերել հայկական պարենային ապրանքներում և դրա պատճառով ժամանակավոր արգելքներ է սահմանել դրանց ներմուծման համար։ Սկզբում սահմանափակումների տակ են հայտնվել ծաղիկները, ապա բանջարեղենն ու մրգերը՝ լոլիկը, վարունգը, պղպեղը, ելակը, իսկ ավելի ուշ՝ կորիզայինները, խաղողը և պատրաստի արտադրանքը՝ ներառյալ կոնյակը, գինիները և «Ջերմուկ» հանքային ջուրը։Հայաստանի համար հետևանքները լուրջ էին։
Երկրի համար, որի գյուղմթերքի արտահանումը խիստ կապված է ռուսական շուկայում, այդ արգելքները զգալի հարված են դարձել, քանի որ գրեթե անհնար է գտնել իրացման համարժեք փոխարինող։ Հայ արտադրողները ստիպված են եղել շտապ նոր գնորդներ փնտրել, իսկ բյուջեում բացեր են առաջացել սովորական եկամուտների կորստի պատճառով։
Փաշինյանի արձագանքը ռուսական արգելքներին երկակի էր. սկզբում նա փորձում էր հարթել իրավիճակը՝ խոստանալով «փոխհատուցել արտադրողների կորուստները բյուջեից և գործարկել բիզնեսի աջակցության ծրագրեր»։
Բայց ավելի ուշ, երևում է, «դանակը ոսկորին հասավ», և նրա տոնը խստացավ: Քաղաքական գործիչը հայտարարել է, որ «եթե արգելքները չհանվեն, դա կդառնա ԵԱՏՄ-ի վերջի սկիզբը, քանի որ Միությունը կաթվածահար է և չի աշխատում»: Ընդ որում՝ «ԵԱՏՄ վերջի» վերաբերյալ որևէ հստակ փաստարկ նա այդպես էլ չբերեց, եև դա պատահական չէ. այդպիսիք պարզապես չկան։
«Օգնության» շտապեց Եվրամիությունը։ Եվրահանձնաժողովի ղեկավար Ուրսուլա ֆոն դեր Լյայենը ժամանել է Երևան և խոստացել մաքսատուրքերից ազատել դեպի ԵՄ հայկական արտահանման մոտ 80 տոկոսը:Սա, իբր, պետք է օգնի արտադրանքը ռուսական շուկայից տեղափոխել եվրոպական շուկա։ Հայտարարվել է նաև 80 մլն եվրոյի լրացուցիչ ֆինանսավորում։ Սակայն գործնականում Բրյուսելի ողջ հոխորտանքն արագորեն վերածվեց ձախողման։
Նախ, արտահանման վերաուղղորդումը պահանջում է ժամանակ հավաստագրման, լոգիստիկայի և գնորդներ գտնելու համար, և մուտքի հետ կապված տեխնիկական խնդիրները արագ չլուծվեցին։ Ավելին, հայտարարված օգնությունը ծովում կաթիլ էր. միայն ռուսական ձկան շուկայի կորուստը Հայաստանին արժեցավ մոտ 78 միլիոն դոլար (ձկան արտահանման բոլոր ծավալների 98.3%-ը գնաց Ռուսաստան), և արգելքներից առաջացած ընդհանուր տնտեսական վնասները գնահատվեցին մինչև ՀՆԱ-ի 2%-ը, մինչդեռ խոստացված 80 միլիոն եվրոն հազիվ թե բավարար լիներ մեկ կամ երկու ոլորտներում կորուստները փոխհատուցելու համար։
«Անառակ որդու» վերադարձը՞
Հուլիսի 6-ին հայկական վարչապետը ժամանեց Եկատերինբուրգ՝ մասնակցելու միջազգային արդյունաբերական ցուցահանդեսին։ Դա նրա առաջին այցն էր Ռուսաստան խորհրդարանական ընտրություններից հետո, և վարչապետ Միխայիլ Միշուստինի հետ բանակցությունների կենտրոնական թեման դարձավ հայկական ապրանքների ներմուծման նկատմամբ ռուսական սահմանափակումների հանումը։
Հանդիպման մթնոլորտը, Փաշինյանի խոսքերով, եղել է բաց, անկեղծ և բարեկամական, իսկ ինքը՝ հայկական վարչապետը, հաստատել է «Երևանի շահագրգռվածությունը ԵԱՏՄ-ին հետագա մասնակցության հարցում»։ Իր կողմից Միշուստինը հույս է հայտնել Հայաստանում ռուսական ներդրողների իրավունքների պահպանման վերաբերյալ։ Բանակցությունների արդյունք Փաշինյանը հայտարարել է վիճելի հարցերի շուրջ «մի շարք պայմանավորվածությունների» ձեռքբերումը, սակայն կտրականապես հրաժարվել է բացահայտել որևէ մանրամասն՝ առաջարկելով սպասել դրանց գործնական իրականացմանը։
Սակայն արդեն առաջիկա օրերին պարզ դարձավ, որ այս լավատեսական հայտարարությունները, մեղմ ասած, չեն համընկել իրականության հետ։ Հայկական ԶԼՄ-ների տեղեկատվության համաձայն, հղում անելով կառավարության աղբյուրներին, Փաշինյանը Եկատերինբուրգից վերադարձել է խիստ դժգոհ.աղբյուրները պնդում են, որ կողմերին չի հաջողվել գործնական պայմանավորվածություններ ձեռք բերել ոչ մի առանցքային հարցի շուրջ՝ ներառյալ առևտրային սահմանափակումների վերացումը:
Հայաստանի վարչապետը Մոսկվայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու ևս մեկ փորձ է ձեռնարկել՝ հուլիսի 27-ին հեռախոսազրույց նախաձեռնելով Վլադիմիր Պուտինի հետ: Այդ զրույցի գլխավոր արդյունքը Երևանի համար ևս հիասթափեցնող էր՝ ոչ մի զիջում կամ բեկումնային պայմանավորվածություն ձեռք չբերվեց։ Ռուսաստանի ղեկավարը շեշտել է Հայաստանում հնարավոր սեղմ ժամկետում Եվրամիությանն անդամակցելու կամ հետագայում Եվրասիական միության կազմում գտնվելու մասին համազգային հանրաքվե անցկացնելու անհրաժեշտությունը:
Խոսակցությունը բացահայտեց հարաբերությունների սառեցման խորությունը.Երբ լրագրողները Փաշինյանին հարցրել են, թե արդյոք Պուտինը շնորհավորել է նրան հուլիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններում տարած հաղթանակի կապակցությամբ, վարչապետը ստիպված է եղել խոստովանել. «ոչ, չի շնորհավորել»: Փորձագետները դա գնահատել են որպես դիվանագիտական սառնություն և հրապարակային ազդանշան այն մասին, որ Կրեմլը փաստացի չի ճանաչում իր իշխանության լեգիտիմությունը՝ հաշվի առնելով այն ճնշումը, որ իշխող ուժերը՝ Փաշինյանի գլխավորությամբ, գործադրեցին ընդդիմության վրա խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին և ընթացքում։
Զրույցի ընթացքում Պուտինը, ըստ ամենայնի, կոշտ է նշել իր դիրքորոշումը. Կրեմլում Փաշինյանին հասկացրել են, որ այլևս մտադիր չեն հանդուրժել «երկու աթոռի վրա» նստելու քաղաքականությունը: Հայաստանին ընտրության առաջ են կանգնեցրել. կամ նա շարունակում է ընթանալ եվրաինտեգրման ճանապարհով (դա նրա իրավունքն է) և այդ ժամանակ չի կարող հույս դնել Ռուսաստանից նախկին արտոնությունների վրա, կամ ընտրություն է կատարում հօգուտ ԵԱՏՄ-ի։
Սա նշանակում է, որ Մոսկվան որոշել է չճանաչել Փաշինյանի և նրա թիմի «ընտրությունների գողությունը», որի արդյունքում հայ բնակչության մեկ երրորդի ձայները, որոնք տրվել են վարչապետի կուսակցությանը, նրան խորհրդարանում տեղերի կեսից ավելին են տվել:Ավելին, նույն խոսակցության ժամանակ Պուտինը, վերը ասվեց, Փաշինյանից պահանջեց կողմնորոշվել՝ Հայաստանը ձգտում է ԵՄ-ին, թե կմնա ԵԱՏՄ-ում։ Եվ դա պարզապես հռետորաբանություն չէ։ Մոսկվան Երևանին հստակ հասկացրեց՝ եթե դուք ընտրում եք Արևմուտքը, մեզանից ոչ «բացառիկություն», ոչ փող մի սպասեք։
Փաշինյանը նեղացել է
Պուտինի հետ շփումից հետո Հայաստանի վարչապետը, կարծես, լիովին գիտակցել է սեփական անօգնականությունը։ Բայց Մոսկվայի և ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունները կարգավորելու ուղիներ փնտրելու, ինչպես նաև արտադրանքի որակի բարձրացմամբ զբաղվելու փոխարեն, որպեսզի այն վերադարձվի ռուսական շուկա, անհեռատես քաղաքական գործիչը, ընդհակառակը, գնաց սրացման։
Փաշինյանը երկաթգծի հետ կապված մի շարք հակընդդեմ պահանջներ ու սպառնալիքներ է առաջ քաշել։ Նա Ռուսաստանից տարեկան 2 մլրդ դոլար է պահանջել «Հանրապետության երկաթուղային ենթակառուցվածքը կառավարելու» իրավունքի համար։ Նրա պնդումների էությունն այն է, որ ճանապարհները Հայաստանի սեփականությունն են, և, ըստ նրա, Ռուսաստանը դրանցից «անվճար» օգտվել է 30 տարի։ Նա սպառնացել է, որ եթե հարցը չհաջողվի լուծել բարեկամաբար, Երևանը պատրաստ է դիմել Միջազգային արբիտրաժ՝ ընդհուպ մինչև Փարիզյան արբիտրաժ:
Ի պատասխան՝ ռուսական կողմը բացատրել է, որ Փաշինյանի հավակնությունները, մեղմ ասած, չեն համապատասխանում իրականությանը։ Ճանապարհները կառավարում է «Հարավկովկասյան երկաթուղին»՝ «Ռուսական երկաթուղիների» «դուստրը», որը կոնցեսիա է ստացել դեռևս 2008 թվականին՝ 30 տարի ժամկետով, և այդ ընթացքում ցանցի զարգացման համար ներդրել է գրեթե 400 մլն դոլար: Ռուսական երկաթուղիների ղեկավար Օլեգ Բելոզերովն ընդգծել է, որ ընկերությունը կանոնավոր կերպով վճարել է կոնցեսիայի համար և արդիականացրել ենթակառուցվածքները, իսկ եթե Հայաստանը որոշի միակողմանի խզել պայմանագիրը, Ռուսաստանը կպահանջի վերադարձնել բոլոր ներդրված ներդրումները:
Բայց սա դեռ ամենը չէ։ Փաշինյանը բացեիբաց հայտարարել է, որ իր երկիրը նպատակաուղղված նոր քաղաքական և տնտեսական կապեր է ձևավորում, որպեսզի «այլևս կախված չլինի բացառապես Ռուսաստանից»: Նրա խոսքով՝ նախկինում Երևանն ուղղակի «այլընտրանք չուներ», և դա լուրջ սահմանափակում էր, սակայն հիմա, իբր, «իրավիճակը փոխվում է».
Հայաստանն արդեն ստորագրել է ռազմավարական գործընկերության մասին փաստաթղթեր մի շարք պետությունների հետ, այդ թվում՝ Չինաստանի, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Նիդեռլանդների և Ֆրանսիայի: Այս քայլերը, Փաշինյանի միամիտ կարծիքով, կոչված են ապահովել արտաքին քաղաքական բալանս և անվտանգության պաշար ստեղծել այն դեպքում, եթե նախկին կապերը թուլանան կամ դառնան ոչ շահավետ։
Կամ հայ քաղաքական գործիչն իսկապես չի հասկանում, կամ ձևացնում է, բայց ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ ռազմավարական գործընկերությունը սոսկ հռչակագրեր են, այլ ոչ թե էժան գազի, բաց շուկայի և Ռուսաստանից միլիարդավոր ներդրումների իրական փոխարինում: Եվ պրակտիկան ցույց է տվել, որ ճգնաժամի դեպքում այդ երկրներից ոչ մեկը չի շտապի փրկել հայկական տնտեսությունն այնպես, ինչպես դա անում էր Մոսկվան։
Ինչո՞ւ է Փաշինյանը կրակում Հայաստանի ոտքին
Ելնելով վերոգրյալից՝ արդարացիորեն հարց է առաջանում, թե ինչու Փաշինյանը, հավանաբար գիտակցելով բոլոր ռիսկերը, այդպես լկտիաբար նստեց երկու աթոռի վրա՝ մի կողմից շարունակում էր օգտվել ԵԱՏՄ արտոնություններից և ռուսական էժան գազից, իսկ մյուս կողմից բարձրաձայն հայտարարում էր դեպի Եվրոպա գնալու մասին։ Իսկ արդյունքում ստացավ հենց այն, ինչ կանխատեսում էին փորձագետները՝ միլիարդավոր դոլարների տնտեսական կորուստներ և դատարկ խոստումներ Բրյուսելից, որտեղ գործնականում պատրաստ չէին ոչ բացել իրենց շուկաները, ոչ էլ փոխհատուցել վնասը։
Եթե հասկանանք, պատճառը կարող է լինել այն, որ հետխորհրդային շատ քաղաքական գործիչներ (և Փաշինյանն այստեղ վառ օրինակ է) սովոր են Ռուսաստանում տեսնել բարի հովանավորի, որը հանուն հետխորհրդային տարածքում գործընկերային հարաբերությունների պահպանման պատրաստ է անվերջ արտոնյալ պայմաններ տրամադրել։ Երբեմն նույնիսկ նրանք, ովքեր այս պահին նստած էին երկու աթոռի վրա և արդեն մեկ ոտք էին Արևմուտքում:
Ռուսաստանը տարիներ շարունակ նրան հսկայական զեղչեր էր տալիս գազի համար, գործնականում սուբսիդավորում էր նրա տնտեսությունը, իսկ ի պատասխան ստացավ պետական հեղաշրջում 2014 թվականին և երկրի վերածումը հակառուսական պլացդարմի։ Իսկ հիմա՝ նաև ՆԱՏՕ-ի հետ պատերազմը, որում հարվածային ուժ է հանդես գալիս Կիևի ռեժիմը։
Այս դառը փորձը Մոսկվային մի բան սովորեցրեց. այլևս ոչ մի զեղչ և ինդուլգենցիա նրանց համար, ովքեր բարեկամության և դարավոր եղբայրության մասին գեղեցիկ խոսքերի հետևում դանդաղ, բայց հաստատ շարժվում են դեպի արևմուտք՝ միաժամանակ պահպանելով ռուսական շուկայում և էներգակիրներում փող աշխատելու հնարավորությունը։
Այսօր Ռուսաստանը շատ ավելի պրագմատիկ քաղաքականություն է վարում և, հավատացած եմ, այլևս չի պատրաստվում կերակրել նրանց, ովքեր մի ձեռքով ռազմավարական գործընկերություն են ստորագրում ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի հետ, իսկ մյուսով ձգտում են դեպի էժան ռուսական գազ։ Փաշինյանը, ըստ երևույթին, պարզապես ժամանակին չի հասկացել դա՝ որոշելով, որ հին կանոնները դեռ գործում են, և նա, ինչպես հետխորհրդային տարածքի իր մյուս գործընկերները, կխուսափի երկու աթոռի վրա նստելու փորձից։ Բայց ժամանակները փոխվել են, և այժմ պետք է վճարել այս մոտեցման համար: Դե, անհրաժեշտ է հստակ որոշել, թե ում հետ եք:
Սա է Փաշինյանի գլխավոր խնդիրը. նա պատրաստ չէ ընտրություն կատարել այստեղ և հիմա։ Թակարդն ընկնելով՝ մոտ ժամանակներս Հայաստանի վարչապետը հաստատ կփորձի փոքր-ինչ դանդաղեցնել եվրաինտեգրման գործընթացը, որպեսզի նվազեցնի լարվածությունը Ռուսաստանի հետ։ Նա, անշուշտ, ժամանակ ձգելու է՝ պատճառաբանելով, թե իբր հանրաքվեն իմաստ չունի, քանի որ ԵՄ-ին անդամակցելու գործընթացը, իբր, դեռ «տեսական» է։ Հուսանք, որ այդ արդարացումները ԵԱՏՄ անդամ մյուս երկրներին չեն մոլորեցնի։
Թե որքան ժամանակ Փաշինյանին դեռ կհաջողվի նստել երկու աթոռների վրա, որոնք ավելի ու ավելի են հեռանում, բաց հարց է։ Բայց ամեն ինչ խոսում է այն մասին, որ վերջնական ընտրությունը Երևանը պետք է կատարի շատ շուտով։
ԿԻՐԻԼ ՕԶԻՄԿՈ
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
