Հեյդար Ալիևը պետք է հաղթահարի իր էթնիկ ծագման թերությունը. ԱՄՆ հետախուզության գաղտնի փաստաթուղթը. ՄԱՍ 2-րդ
(1-ին մասը՝ այստեղ.)
ԱՄՆ ԿՀՎ-ի զեկույցը Հեյդար Ալիևի մասին, որի առաջին հատվածը ներկայացրել ենք նախորդ շաբաթ, միանշանակ դրական գնահատական չի տալիս նրա գործունեությանը և անձին:
Եթե փաստաթղթի առաջին հատվածում ամերիկյան վերլուծաբանները մանրամասն ներկայացնում են Ալիևի արձանագրած տնտեսական ցուցանիշներն ու կառավարման մեթոդները, ապա զեկույցի շարունակության վերլուծությունում ընդգծվում են նրա՝ համամիութենական մակարդակում աշխատելու հնարավորությունները:
ԿՀՎ-ն փորձում է գնահատել նրա հետագա քաղաքական հեռանկարները Մոսկվայում։ Հատկանշական է, որ 1983 թվականի դրությամբ փաստաթուղթը քննարկում է նաև Ալիևի՝ ապագայում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնը զբաղեցնելու հնարավորությունը: Ստորև ներկայացնում ենք փաստաթղթի շարունակությունը.
«Գաղտնի
Հեյդար Ալիև.
Նրա նոր դերը ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդում
Հիմնական գնահատականներ
Զեկույցում օգտագործվել է 1983 թվականի սեպտեմբերի 20-ի դրությամբ հասանելի տեղեկատվությունը։
«Ադրբեջանում Ալիևի փորձի մեծ մասը կարծես թե անհամապատասխան է համապետական մակարդակի համար։ Ադրբեջանի տնտեսությունն ավելի շատ նման է Երրորդ աշխարհի երկրի տնտեսության, քան Խորհրդային Միության։
Օրինակ՝ Ադրբեջանում ծնելիության մակարդակի և աշխատուժի աճը մնացել է բարձր, մինչդեռ ԽՍՀՄ մեծ մասը փորձում է խնայել աշխատուժի սահմանափակ ռեսուրսները։
Ավելին, Ալիևի տնտեսական փորձն Ադրբեջանում առանձնապես արդիական չէ այն կենտրոնական տնտեսական խնդրի համար, որին այժմ բախվում է խորհրդային ղեկավարությունը՝ հաջող անցում կատարել էքստենսիվ (ներդրումների ավելացում) աճից դեպի ինտենսիվ (ռեսուրսների ավելի լավ օգտագործում) աճ։ Հանրապետությունն օժտված է եղել առատ տնտեսական ռեսուրսներով և ստիպված չի եղել առերեսվել արտադրողականության աճի համառ անկմանը։
Թերևս այս պայմանների պատճառով Ալիևը երբեք հայտնի չի եղել որպես նորարար կամ մեկը, ով խորապես մտածել է համակարգային թերությունները հաղթահարելու ուղիների մասին։ Նրա ելույթներն ի հայտ են բերում մակերեսայնություն և ցանկություն՝ հետևելու ցանկացած կուրսի, որը Մոսկվան կսահմանի. անբարենպաստ հատկանիշներ մի մարդու համար, ումից այժմ ակնկալվում է առաջատար դեր ստանձնել երկրի տնտեսական խնդիրների լուծման գործում։
Մինչ այժմ Ալիևը կարծես թե ապահով տեղավորվել է Նախարարների խորհրդում։ Անդրոպովն առաջնահերթություն է տվել այս ոլորտի բարելավմանը և գուցե հավատում է, որ Ալիևի կառավարչական հմտությունները կարող են օգնել։
Ալիևը, ըստ ամենայնի, չի ստացել կոնկրետ հանձնարարություններ կոռուպցիայի և կարգապահության հարցերով զբաղվելու համար, ինչպես լայնորեն լուրեր էին շրջանառվում նրա նշանակման ժամանակ։ 1983 թվականի հունիսին Ալիևի ընտրությունը՝ Գերագույն խորհրդին աշխատավորական կոլեկտիվների մասին նոր օրենքը ներկայացնելու համար, մեկն է այն նշաններից, որ նրան կարող են տրվել ավելի լայն պարտականություններ. նա կարող է զգալի իշխանություն ձեռք բերել իր ներկայիս պաշտոնում։ Նախարարների խորհուրդն ինքը կարծես թե հեղինակություն է ձեռք բերում Անդրոպովի օրոք. չորս անդամներ նաև Քաղբյուրոյի անդամներ են։
Ավելին, Անդրոպովի հունիսյան ելույթը ենթադրում էր, որ պետական ապարատը կարող է ավելի քիչ ենթարկվել կուսակցական ղեկավարների միջամտությանը, քան դա եղել է Բրեժնևի օրոք։ Թեև Ալիևը հաճախ է շրջանառվել որպես թեկնածու Նախարարների խորհրդի նախագահ (վարչապետ) դառնալու համար, եթե Տիխոնովը հեռանա, նման նշանակումը կարծես թե մոտալուտ չէ։
Մինչ այժմ Ալիևը չունի ո՛չ տնտեսական փորձառություն, ո՛չ էլ քաղաքական աջակցություն, որոնք անհրաժեշտ են այդ աշխատանքի համար։ Ժամանակի ընթացքում նա կարող է ձեռք բերել երկուսն էլ։ Նոր իրավիճակներում սովորելու նրա պատրաստակամությունը, ինչպես նա արեց Ադրբեջանում կուսակցության ղեկավար դառնալուց հետո, կարող է նրան որակավորել Նախարարների խորհրդի ղեկավարման համար։ Նրա կառավարչական իրազեկությունը և քաղաքական հնարամտությունը, հատկապես իր վերադասների հաճությունը շահելու կարողությունը, կարող են նվաճել Անդրոպովի վստահությունը։
Ավելին, նախագահի տեղակալի տեղը վերջին տարիներին եղել է ցատկահարթակ դեպի վարչապետի պաշտոն, և կան միայն մի քանի այլ ակնհայտ թեկնածուներ (գլխավորապես՝ կուսակցության քարտուղար Դոլգիխը և Ուկրաինայի կուսակցության ղեկավար Շչերբիցկին)։
Նույնիսկ այդ դեպքում, Ալիևը դեռ պետք է հաղթահարի իր էթնիկ ծագման թերությունը, որն ավանդաբար լուրջ արգելք է եղել բարձրագույն պետական և կուսակցական պաշտոններ ստանձնելու համար»: (Տես՝ GEYDAR ALIYEV: HIS NEW ROLE IN THE USSR COUNCIL OF MINISTERS):
1983 թվականի գաղտնի զեկույցը կազմվել էր Հեյդար Ալիևի Մոսկովյան գործունեության սկզբնական փուլում: Փաստաթուղթն արժեքավոր աղբյուր է, որը հնարավորություն է տալիս տեսնելու, թե ինչպես էր ԱՄՆ հետախուզական կառույցն այդ շրջանում գնահատում խորհրդային բարձրագույն ղեկավարության մեջ Ալիևի քաղաքական դիրքն ու ապագայի հնարավորությունները:
Զ. Շուշեցի
