Փաշինյանը՝ նոր հենարանների որոնման մեջ. հայ-ֆրանսիական գործընկերության հնարավորություններն ու սահմանափակումները
Նախօրեին Ելիսեյան պալատում կայացավ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումը Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի հետ: Հայ-ֆրանսիական հերթական բանակցությունները տեղի են ունենում հայ-ռուսական ճգնաժամային բանակցությունների ֆոնին, երբ Ռուսաստանը Հայաստանին կանգնեցրել է կոշտ ընտրության առջև՝ զուգահեռաբար տևական ժամանակ կիրառելով տնտեսական «ցավոտ» սահմանափակումներ հայ տնտեսվարողների նկատմամբ:
Հայաստանի և Ֆրանսիայի միջև քաղաքական երկխոսության խորացումն այսօր արդեն ոչ թե ցանկալի, այլ գործնական անհրաժեշտություն է պաշտոնական Երևանի համար։ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների արագ վատթարացումը ՀՀ իշխանություններին կանգնեցրել է այնպիսի իրավիճակի առաջ, երբ նախկին արտաքին տնտեսական և քաղաքական հենարանների կայունությունն այլևս երաշխավորված չէ, մինչդեռ Եվրամիության հետ մերձեցումն էլ անորոշ փուլում է և չի լրացնի ստեղծվող բացերը: Այս պայմաններում Փարիզի նշանակությունը Հայաստանի իշխանությունների համար էլ ավելի է մեծանում՝ որպես եվրոպական այն մայրաքաղաքներից մեկը, որի հետ Երևանը կարող է քաղաքական աջակցությունը վերածել տնտեսական, տեխնոլոգիական և ենթակառուցվածքային համագործակցության։ Սեպտեմբերի 9-ի Փաշինյան-Մակրոն հանդիպումը հենց այս՝ արտաքին քաղաքականության վերադասավորման և նոր հենարանների որոնման համատեքստում է պետք դիտարկել։
Սակայն այստեղ Հայաստանի համար առաջանում է նաև մեկ այլ խնդիր։ Փաշինյանի իշխանության համար Էմանուել Մակրոնը վերջին տարիներին դարձել է ոչ միայն Ֆրանսիայի նախագահ, այլև Հայաստանի արևմտյան քաղաքական ուղղության քաղաքական աջակիցներից մեկը։ Այդ հարաբերության վրա կառուցված հաշվարկը, սակայն, ժամանակային առումով սահմանափակ է։
Մակրոնի երկրորդ և վերջին նախագահական ժամկետն ավարտվում է 2027 թվականի մայիսին, իսկ Ֆրանսիան արդեն մտել է հաջորդ նախագահական ընտրության ոչ պաշտոնական նախընտրական շրջանի մեջ։
Հետևաբար՝ Երևանի համար ռիսկային է Ֆրանսիայի հետ երկարաժամկետ ռազմավարությունը չափազանց մեծ չափով կապել գործող նախագահի անձնական քաղաքական դիրքավորման հետ։ Մակրոնի աջակցությունը կարող է կարևոր լինել Հայաստանի համար առաջիկա ամիսներին, բայց չի կարող ինքնին ապահովագրել այն քաղաքականությունը, որի հորիզոնը պետք է տարածվի մեկ նախագահական ժամկետից շատ ավելի հեռու։
Սա է նաև պատճառը, որ Փարիզի հանդիպման շուրջ հնչող «ռազմավարական գործընկերության» ձևակերպումները պետք է տարանջատել դրանց գործնական բովանդակությունից։
Սեպտեմբերի 9-ի բանակցությունների պաշտոնական հաղորդագրության մեջ շեշտադրվել են տնտեսական համագործակցությունը, Բարգուշատի թունելի շինարարության մեկնարկը, տիեզերական ոլորտում համագործակցության խորացումը և տարածաշրջանային խաղաղության գործընթացը։
Դրանցից յուրաքանչյուրը կարևոր է, սակայն դրանցից ոչ մեկը դեռ չի ստեղծում այնպիսի համակարգային փոխկախվածություն, որը կարող էր Հայաստանի համար Ֆրանսիան դարձնել Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների ճգնաժամի համարժեք տնտեսական կամ անվտանգային այլընտրանք։
Առավել կարևոր է հասկանալ, որ Երևանի խնդիրն այս պահին միայն նոր գործընկերներ գտնելը չէ։ Անհրաժեշտ է ստեղծել այնպիսի բազմաշերտ համակարգ, որտեղ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացումն այլևս չի կարող Հայաստանի տնտեսության համար ունենալ նախկին ցնցող ազդեցությունը։
Այդ իմաստով Ֆրանսիան կարող է լինել այդ համակարգի կարևոր բաղադրիչը, բայց ոչ ամբողջ համակարգը։ ԵՄ շուկայի ընդլայնված հասանելիությունը, եվրոպական ներդրումները, տրանսպորտային կապերը, տեխնոլոգիական համագործակցությունը և պաշտպանական կարողությունների զարգացումը պետք է ձևավորեն փոխլրացնող ուղղություններ։
Իսկ Փարիզի հետ երկխոսության ընդլայնումը պետք է գնահատվի հենց այս չափանիշով՝ որքանով է այն Հայաստանի համար ստեղծում ինստիտուցիոնալ և երկարաժամկետ հնարավորություններ, որոնք պահպանվելու են նաև Մակրոնի նախագահությունից հետո։
Այս տեսանկյունից հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների ներկայիս բարձր քաղաքական մակարդակի և դրանց իրական տնտեսական կշռի միջև որոշակի անհամաչափություն կա։ Փարիզը Հայաստանի իշխանությունների համար ակնհայտորեն կարևոր քաղաքական հենարան է, սակայն երկկողմ առևտրի, ներդրումների և խոշոր տնտեսական նախագծերի ծավալները դեռևս չեն համապատասխանում այն քաղաքական բառապաշարին, որով նկարագրվում են այս հարաբերությունները։
Բարգուշատի թունելը կարող է դառնալ այդ բացը կրճատող նշանակալի նախագիծ, իսկ տիեզերական համագործակցությունը՝ նոր տեխնոլոգիական ուղղություն, բայց դրանց իրական նշանակությունը տեսանելի կլինի միայն այն ժամանակ, երբ քաղաքական պայմանավորվածությունները վերածվեն երկարաժամկետ ֆինանսավորման, ենթակառուցվածքների և տնտեսական արդյունքի։
Միաժամանակ Փարիզը չի կարող դիտարկվել Երևանի համար՝ որպես Բրյուսելին փոխարինող։ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրացիայի հիմնական գործընթացն իր բնույթով պետք է ընթանա ԵՄ ինստիտուտների հետ, և ոչ թե մեկ եվրոպական մայրաքաղաքի հետ հատուկ հարաբերությունների միջոցով։ Այստեղ էլ առկա է ժամանակային հակասություն․ Հայաստանը քաղաքականապես ձգտում է դեպի Եվրոպա, սակայն այդ ճանապարհը չի կարող արագորեն վերացնել Ռուսաստանի հետ գոյություն ունեցող տնտեսական կապերի հետևանքները։
Հետևաբար՝ Ֆրանսիայի հետ հարաբերությունների խորացումը կարող է ծառայել՝ որպես անցումային և միաժամանակ երկարաժամկետ հենարան, բայց միայն այն դեպքում, եթե այն դուրս գա անձնական քաղաքական կապերի շրջանակից և ամրագրվի ինստիտուցիոնալ մակարդակում։ Այս համատեքստում Փաշինյանի առաջիկա այցը Մոսկվա առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում։ Ֆրանսիայի դերը պետք է գնահատել առանց չափազանցությունների։
Փարիզը Հայաստանի եվրոպական վերակողմնորոշման ամենաակտիվ քաղաքական աջակիցներից է, սակայն Ֆրանսիան միայնակ չի կարող ապահովել այն տնտեսական և անվտանգային համակարգը, որը Հայաստանը նախկինում ստացել էր Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների շրջանակում։
Ուստի հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների շուրջ ստեղծված քաղաքական բարձր սպասումները որոշակիորեն բախվում են դրանց իրական տնտեսական մասշտաբին։ Հատկանշական է նաև, որ Փաշինյանը Փարիզում խոսել է տիեզերական ոլորտում Ֆրանսիայի հետ «ավելի առարկայական» համագործակցության անհրաժեշտության մասին։ Այդ ձևակերպումն ինքնին կարևոր է․ այն ցույց է տալիս, որ այդ ուղղությունը դեռևս գտնվում է հնարավորությունների որոնման, այլ ոչ թե լիարժեք ռազմավարական համագործակցության փուլում։
Միևնույն ժամանակ պետք է հաշվի առնել նաև Փարիզի սեփական աշխարհաքաղաքական օրակարգը։ Փաշինյանի այցը համընկել է Մակրոնի նախաձեռնած միջազգային տիեզերական գագաթնաժողովի հետ, որի միջոցով Ֆրանսիան փորձում է առաջ մղել եվրոպական տեխնոլոգիական և ռազմավարական ինքնուրույնության գաղափարը։
Գագաթնաժողովն անգամ բացահայտեց եվրոպական ներսում առկա տարաձայնությունները՝ մասնավորապես Ֆրանսիայի և Գերմանիայի մոտեցումների միջև, մինչդեռ ԱՄՆ-ի խոշոր մասնավոր տիեզերական ընկերություններից մի քանիսը հրաժարվել էին մասնակցությունից։ Այս համատեքստում Հայաստանը Փարիզի համար ոչ միայն երկկողմ գործընկեր է, այլև ավելի լայն եվրոպական քաղաքականության մի մաս։
Իսկ դա նշանակում է, որ Երևանի ակնկալիքները Ֆրանսիայից պետք է համապատասխանեցվեն նաև այն սահմաններին, որոնց միջավայրում գործում է Մակրոնը։ Փարիզից հետո Մոսկվան լինելու է ոչ թե նույն քաղաքականության շարունակությունը, այլ դրա հակառակ բևեռում գտնվող բարդ բանակցային հարթակը։
Հետևաբար՝ Փաշինյանի արտաքին քաղաքական մանևրի իրական չափանիշն առաջիկայում կլինի ոչ թե այն, թե որքան հաճախ է օգտագործվում «ռազմավարական գործընկերություն» արտահայտությունը Փարիզում կամ Բրյուսելում, այլ այն, թե որքան արդյունավետ է այդ դաշտում քաղաքականությունը:
Փարիզի հանդիպումը ցույց տվեց, որ քաղաքական մերձեցումը կա, Եվրոպայից աջակցության հայտարարությունները՝ նույնպես, սակայն դրանց միջև դեռևս բավական մեծ տարածություն կա, որը պետք է լրացվի ոչ թե հայտարարություններով, այլ կոնկրետ արդյունքներով։
