Ամեն ազգ իր հումորն ունի։ Կատակիր, բայց չափդ իմացիր

Ամեն ազգ իր հումորն ունի։ Կատակիր, բայց չափդ իմացիր

Հումորը միշտ չէ, որ ունիվերսալ բնույթ ունի, եւ չի փոխանցվում մի կուլտուրայից մյուսը: Անգլիացի մարդաբան Քեյթ Ֆոքսը, օրինակ, գտնում է, որ անգլիական հումորը հատուկ է եւ խիստ տարբերվում է մյուս կուլտուրաների հումորից: Նա գրում է, որ իր հայրենակիցների կյանքում «…Հումորը ղեկավարում է: Հումորը կառավարում է: Հումորն ամենագնա է, ամենահզոր»: Ըստ նրա, հումորը ներթափանցում է կեցության եւ մշակույթի բոլոր ոլորտները, քանի որ անգլիացիների հումորը ծրագրավորված է գենետիկորեն: Հազիվ թե այս կարծիքը կիսեն նրանց հարավցի հարեւան ֆրանսիացիները, որոնք բարձր կարծիքի են, եւ ոչ առանց հիմքերի, իրենց հումորի եւ երգիծանքի մասին: Ես համամիտ եմ ֆրանսիացիների հետ, եւս ոչ առանց հիմքերի: Ողջ գիտակցական կյանքում մոտ գտնվելով Ֆրանսիայի մշակույթին եւ երկար տարիներ աշխատած լինելով ֆրանսախոս երկրներում, վատ չգիտեմ ֆրանսիացիներին եւ վատ գիտեմ անգլիացիներին: Իմ կարծիքով, ֆրանսիական հումորը, իրոք, նրբագեղ է, գեղեցիկ, կենսախինդ: Այն համազգային, վերդասակարգային երեւույթ է, ազգային հարստություն: Հումորը ֆրանսիացու մտածելակերպի եւ կենսաձեւի բաղկացուցիչ մասն է, «գոյության իմաստը»-«raison dգetre»: Ֆրանսիացի դիվանագետը դրա կենդանի վկայությունն է: Համենայն դեպս, չեմ տեսել Փարիզի Քե դգՕրսեից (Ֆրանսիայի ԱԳՆ) դուրս եկած դիվանագետի, որին մշտապես չուղեկցի հումորը:

Նախագահ Ժակ Շիրակը ցուցադրաբար լքեց Եվրամիության գագաթաժողովը, որովհետեւ նիստի լեզուն անգլերեն էր: Նա իրենից դուրս եկավ, երբ UNICE-ի (Արդյունաբերողների եւ գործարարների եվրոպական բիզնեսի միություն) նախագահ Էռնեստ-Անտուան Սեյլեն ելույթ ունեցավ անգլերեն: Ընդմիջելով նրան` Շիրակը հետաքրքրվեց, թե ինչու նա ֆրանսերեն չի խոսում, որին Սեյլեն պատասխանեց. «Որովհետեւ գործնական լեզուն անգլերենն է»: Չտանելով այդ պարզ ճշմարտությունը, Ֆրանսիայի նախագահը իր երեք նախարարների հետ գնդակի նման դուրս նետվեց դահլիճից: Որոշ ժամանակ անց ֆրանսիացի դիվանագետները լուր տարածեցին, որ Շիրակը կարիք է զգացել գնալ զուգարան, եւ նախքան գնալը Սեյլեի հասցեին ասել է. «Դու ինձ բարկացնում ես»: Ֆրանսերեն դա հնչում է այսպես՝ «Tu me fais chier», որը թարգմանվում է նաեւ այլ կերպ. «Քո պատճառով իմ աղիները խանգարվեցին»:

Եթե լսելու լինենք որոշ մարդկանց, ստացվում է, որ դիվանագետները զուրկ են հումորից` երկնային այդ պարգեւից, քանի որ, իբր, չոր, խստաբարո, իրենց պատյանում ներփակված, հումորից զուրկ մարդիկ են: Իմ մեջ համարձակություն եմ գտնում չհամաձայնելու նման գնահատականի հետ: Անշուշտ, այդ ցեխում կան նման մարդիկ, ինչն ավելի շուտ բացառություն է, քան օրինաչափություն: Պրոֆեսիոնալ դիվանագետը, ինչպես արդեն նշել ենք, կրթական եւ ինտելեկտուալ բարձր մակարդակ ունեցող, բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն է: Նա շփվում է պետական-քաղաքական գործիչների, մտքի եւ գրչի մարդկանց հետ եւ չի կարող լինել անհետաքրքիր, ինչպես ժողովուրդն է ասում, «տափակ», եթե նա, իհարկե, ի ծնե բութ եւ մաղձաշատ չէ: Ուրեմն, եթե դիվանագետը այդպիսին չէ, նա անպայմանորեն տիրապետում է հումորի զգացումին, ունի սրամտելու եւ սրախոսելու, ծիծաղելու եւ ծիծաղեցնելու կարողություն, որոնք անքակտելի մաս են կազմում նրա հատկանիշներին ու հոգեկառուցվածքին, եւ որոնք մեծապես հեշտացնում են հաղորդակցությունն ու փոխգործակցությունը շրջապատի հետ:

…Գլոբալիզացիայի դարում տարբեր կուլտուրաներ մերձենում են, եւ ժողովուրդներն ավելի լավ են հասկանում իրար: Մյուս կողմից` ամեն կուլտուրա ունի իր անթափանց սահմանները, որոնցից ներս գործում են անփոփոխ կանոններ եւ տաբուներ: Այդ կուլտուրաներում կան կուռքեր ու սրբություններ, որոնց շուրջ օտարի սրախոսությունը, անեկդոտը եւ կատակը կարող են ընկալվել որպես անպատվություն, վիրավորանք` այստեղից բխող անցանկալի հետեւանքներով:

Այնպես որ, դիվանագետը պետք է գերզգույշ լինի սրախոսելիս` չվիրավորելու համար տվյալ երկրի ավանդույթներն ու սովորույթները, անպայման հաշվի առնի տեղի եւ զրուցակցի մտածելակերպը` մենթալիտետը: Ընդհանրապես, նախընտրելի է, որ նա չխախտի կատակի սահմանները եւ չանցնի հումորի սահմանները, իսկ սեւ, թունոտ հումորի եւ հեգնանքի մասին խոսելն անգամ ավելորդ է, դրանք հակացուցված են դիվանագետին:

Հիշենք, որ աթենացիներից շատերը դժգոհում էին, երբ Սոկրատեսը բանավիճելիս անցնում էր հեգնանքի: (Փակագծերի մեջ նշենք, որ այսօրվա Հայաստանի հրապարակախոսական ժանրում ավելի փնտրված է թունոտ հեգնանքը եւ սուր երգիծանքը, ինչը, իմ կարծիքով, պաշտպանական մեխանիզմ է ֆրուստրացիայի դեմ, որոնք արդյունք են հանրապետության սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական բարդ իրադրության): Անվանի դիվանագետ, արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Վիկտոր Պոպովը զգուշացնում է ԱՄՆ-ում կամ Անգլիայում կանանց հասցեին կատակելուց, որտեղ ձեզ կարող են հարց տալ. «Դուք կնատյա՞ց եք, պրն դիվանագետ»: Իսկ վիետնամցիները խիստ վիրավորվում են, երբ ռուսները անեկդոտ են պատմում զոքանչի մասին: «Դուք արդուկում եւ պատշգամբից ցած եք գցում ձեր զոքանչներին, իսկ մեզ մոտ նրանք ընտանիքի ամենասիրված եւ պատվավոր անդամներն են»:

Մենք կարծես թե համոզվեցինք, որ բանակցային գործընթացներում, հանդիպումների եւ զրույցների ժամանակ հումորի շրջանակներում դիվանագետի համար որպես հաղորդակցության միջոց ընդունելի մեխանիզմներ են հանդիսանում անեկդոտը, կատակը, սրախոսությունը, աֆորիզմը, բայց երբեք` հեգնանքը, ծաղրը եւ սեւ հումորը: Սակայն հումորի նշված առաջին խմբի կիրառման դեպքում, անգամ, եթե դուք շրջահայացորեն խուսանավում եք ազգային «ծուղակները», ծագում է մեկ ուրիշ խոչընդոտ` կապված լեզվի առանձնահատկության եւ լեզվամտածողության հետ: Հանրահայտ է, որ անեկդոտները, աֆորիզմները, երգիծանքն ու հումորը դժվար են թարգմանվում կամ, ընդհանրապես, չեն թարգմանվում: Այս հարցում, հատկապես, տուժում ենք մենք՝ հայերս:

Հակոբ Պարոնյանին, մեծ հաշվով, չգիտի ո՛չ ռուս, ո՛չ ֆրանսիացի, ոչ անգլիախոս ընթերցողը, մինչդեռ, ըստ իս, նա կարող է հավասարը հավասարի պես խոսել Գոգոլի, Մոլիերի եւ Բեռնարդ Շոուի հետ: Բայց ինչպե՞ս մեծ պոլսեցու եւ կամ Օտյանի ու Ատրպատականի երգիծանքը հայ դիվանագետը փոխանցի իր գործընկերոջը: Սա է հարցը: Նույնը կարելի է ասել մեր անեկդոտների մասին: Մեր հումորը, միգուցե, երբեմն կոպիտ է, գրոտեսկային, բայց հաճախ ավելի սուր է, կյանքային եւ հյութեղ, քան, ասենք, ֆրանսիական կամ անգլիական հղկված եւ ռաֆինացված հումորը: Անթարգմանելիության պատնեշը պատճառ է հանդիսանում, որ պատմականորեն եւ մշակույթով մեզ ամենամոտ ռուս ժողովուրդն անգամ անտեղյակ մնա հայկական հումորին ու երգիծանքին: Մյուս կողմից` հայերը լավ գիտեն եւ սիրում են ռուսական հումորը: Այն սուր է, բազմաշերտ եւ բազմանիստ, քանի որ ռուսական կուլտուրան մի շարք օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ գործոնների շնորհիվ հաջողությամբ միաձուլել է տարբեր սուբկուլտուրաներ, արդյունքում ստեղծելով բարձրակարգ եւ նուրբ արվեստ:

Գաղտնիք չէ, որ այդ ունիվերսալության մեջ առաջնային դեր են խաղացել հրեա արվեստագետները` սկսած Արկադի Ռայկինից, վերջացրած Մաքսիմ Գալկինով: Բոլոր դեպքերում դրսում կարելի է եւ պետք է օգտագործել մեր հարուստ հումորը: Օտար լեզուների փայլուն իմացությունը եւ բարձր կուլտուրան ի զորու են օգնել այդ հարցում: Արտասահմանում ներկա եմ գտնվել ազգությամբ հայ, արտաքին հետախույզի հրապարակային ելույթին, որի հայկական թեմայով սրախոսությունները եւ անեկդոտները, այդ թվում՝ հայտնի «Հայկական ռադիոյի» մասին, հոմերական ծիծաղ էին առաջացնում դահլիճում:

Անեկդոտը եւ սուր խոսքը դիվանագիտական շրջապատում ունի մի կարեւոր պայման. որտե՞ղ, ե՞րբ, ինչպե՞ս: Այս առումով հետաքրքրություն են ներկայացնում միջազգային համբավ վայելող ամերիկյան CNN հեռուստաընկերության մեկնաբան Լարի Քինգի խորհուրդները: Եթերի վարպետը զգուշացնում է: Երբեք հումորիստական արտահայտությունը չսկսել հետեւյալ արտահայտություններով.

ա) «Թույլ տվեք ձեզ պատմել մի կարճ անեկդոտ»:

բ) «Պատմեմ մի հետաքրքիր անեկդոտ: Նա անպայման ձեզ դուր կգա: Այն շատ ծիծաղելի է, դուք ծիծաղից կթուլանաք»:

գ) «Դա ինձ մի հին անեկդոտ է հիշեցնում: Դուք հավանաբար այն լսել եք, բայց ես բոլոր դեպքերում այն կպատմեմ»:

Քինգի հետ չի կարելի չհամաձայնել: Մի՞թե անեկդոտը լինում է երկար (ա): Իսկ եթե անեկդոտը հետաքրքիր չլինի՞ եւ մարդիկ չծիծաղե՞ն (բ): Եթե անեկդոտը հին է, ինչո՞ւ այն նորից պատմել (…):

Հումորին վերաբերող ենթաբաժինը ես կավարտեմ հետեւյալ խոսքերով: Նախորդ էջերում մենք երիտասարդ դիվանագետներին խորհուրդ տվեցինք ժպտալ: Իսկ հիմա խորհուրդ ենք տալիս նաեւ սրախոսել եւ կատակել: Մի անտեսեք հումորը: Հիշեք, որ տեղին ասված սուր, դիպուկ եւ տարողունակ խոսքը կարող է հասարակ թղթի մեջ փաթաթված թանկարժեք զարդի նմանվել: Բացեք փաթեթը, եւ նրա պայծառ շողերը լույս կսփռեն ձեր շուրջը:

Արման ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
2010թ., մարտ 18
«168 ԺԱՄ»

Լրահոս
Գովազդ
Գովազդ
Գովազդ
Ամենաընթերցված
ՕրվաՇաբաթվաԱմսվա
2017-05-25
Ոգևորված ու արևային էներգետիկա
Հայաստանում արդեն արտադրվում են ջերմային կոլեկտորներ, որոնք հնարավորություն են տալիս արեգակնային էներգիան օգտագործել կենցաղում կիրառվող ջրի տաքացման համար: Իսկ ֆոտովոլտային մոդուլներ կիրառում են առանձին հիմնարկություններ: