ԱՄՆ-ը Հարավային Կովկասում. խաղադրույք՝ Ադրբեջանի վրա Վենսը և ռուսական շահերը (մաս II)
Բաքվի կոնտակտները
Վենսը ցույց տվեց՝ Միացյալ Նահանգները մտադիր է Ադրբեջանին դիրքավորել ոչ միայն որպես «էներգետիկ հանգույց», այլև որպես տեխնոլոգիական և ռազմական ֆորպոստ տարածաշրջանում: Ստորագրված «Ռազմավարական գործընկերության խարտիան», ըստ Ալիևի, Ադրբեջանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները տեղափոխել է պաշտպանական արտադրանքի վաճառքի, ԱԲ-ի, էներգետիկ անվտանգության և ահաբեկչության դեմ պայքարի ոլորտում համագործակցության «բոլորովին նոր փուլ»: Փաստաթուղթն ամրագրեց Ադրբեջանի դերը որպես ԱՄՆ իշխանությունների առանցքային գործընկեր և միաժամանակ ստեղծեց տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերում երկարաժամկետ ամերիկյան ներկայության մեխանիզմ:
Այցի ընթացքում ԱՄՆ բարձրաստիճան ներկայացուցիչն ամեն կերպ ընդգծել է իր աջակցությունն Ալիևի առաջնորդությանը և Ադրբեջանի դերը հետկոնֆլիկտային շրջանում՝ երկիրը որպես ՆԱՏՕ-ի և ԵՄ-ի հուսալի գործընկեր դիրքավորելու համատեքստում: Ընդհանուր առմամբ, այցը հաստատեց Ադրբեջանի աճող նշանակությունը Հարավային Կովկասում ԱՄՆ ռազմավարության մեջ:
Խարտիան ձևակերպում է երկկողմ հարաբերությունները և դրանք տեղափոխում որակապես նոր մակարդակ: Փաստաթուղթը ներառում է տնտեսական համագործակցություն՝ առևտրի, ներդրումների և համատեղ նախագծերի ընդլայնում, էներգետիկ անվտանգություն։ Ադրբեջանի, որպես դեպի Եվրոպա և նրա սահմաններից դուրս էներգառեսուրսների առանցքային մատակարարի դերի ամրապնդում՝ շրջանցելով ռուսական գերիշխանությունը․ անվտանգություն և պաշտպանություն, ներառյալ ամերիկյան ռազմական սարքավորումների վաճառքը (օրինակ՝ զրահաբաճկոններ, նավակներ և չբացահայտված թվով նավեր տարածքային ջրերը պաշտպանելու համար), համագործակցությունը ահաբեկչության դեմ պայքարում և ավելի լայն ռազմական կապերի զարգացումը.առաջադեմ տեխնոլոգիաներ․ փոխգործակցություն արհեստական ինտելեկտի, կիբերանվտանգության, տվյալների կենտրոնների, ինչպես նաև, հնարավոր է, կարևոր օգտակար հանածոների և թվային կապի ոլորտներում:
Ալիևն անմիջապես հայտարարեց գործողությունների նոր ծրագրի մասին, որը կոչվում է «Ադրբեջանի նոր թվային ճարտարապետություն», և Վենսի հեռանալուց հետո փետրվարի 11-ին տեղի ունեցավ այդ թեմայով մեծ խորհրդակցություն՝ պետության ղեկավարի գլխավորությամբ։ Ենթադրվում է՝ բոլոր պետական մարմիններում կստեղծվեն թվայնացման գծով տեղակալների պաշտոններ, իսկ ընդհանուր համակարգումը կապահովի թվային զարգացման և տրանսպորտի նախարարությունը: Բացի այդ, Ադրբեջանը շարունակում է արդիականացնել իր էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքները՝ հիմնական նախագծերի թվում են ԱՄՆ-ի վերահսկողության ներքո տվյալների կենտրոնների ստեղծումը, լայնաշերտ ինտերնետի աջակցությունը և Կասպից ծովի երկայնքով մանրաթելային մալուխի տեղադրումը: Հարկ է նշել՝ Ադրբեջանում ինտերնետի արագությունը վերջին մեկ տարվա ընթացքում ավելացել է 12-ից մինչև 90 Մբիթ/վրկ, իսկ մինչև 2026 թվականի ավարտը սպասվում է հասնել 200 Մբիթ/վրկ:
Կցանկանայի առանձնացնել երեք կետ, որոնք, իմ կարծիքով, ուղղակիորեն վերաբերում են Ռուսաստանի դիրքերին Հարավային Կովկասում և Կասպից ծովում:
– ԱՄՆ-ի՝ Ադրբեջան նավեր ուղարկելու պարտավորությունն իբր նրա տարածքային ջրերը պաշտպանելու համար ուղղված է տարածաշրջանում Իրանի և Ռուսաստանի ռազմական ներկայության «զսպմանը»,
– Ադրբեջանում ստեղծվելիք արհեստական ինտելեկտի ոլորտում տվյալների մշակման կենտրոնները ցույց են տալիս Վաշինգտոնի ձգտումը տարածաշրջանը թվային ցանցի միջոցով կապել իր հետ,
– Վենսն Ալիևի մասին խոսել է որպես «հազվագյուտ առաջնորդի, որը կարող է լավ հարաբերություններ պահպանել միաժամանակ Թուրքիայի և Իսրայելի հետ», իսկ դա ընդգծում է Ադրբեջանի առանցքային դերը Միացյալ Նահանգների տարածաշրջանային դաշինքների համակարգում՝ ամրագրելով նրա գերիշխանությունը Հայաստանի նկատմամբ:
Բացի այդ, արդեն ասվել է, Ադրբեջանի և ԱՄՆ – ի միջև «ռազմավարական գործընկերության խարտիան» ստեղծել է տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերում երկարաժամկետ ամերիկյան ներկայության մեխանիզմ, առաջին հերթին՝ «Զանգեզուրի միջանցքի» ամերիկյան TRIPP տարբերակում։
Որոգայթներ «Թրամփի երթուղու» վրա
«Թրամփի երթուղին» շրջագայության երկու փուլերի առանցքային կետն էր: TRIPP-ը ներկայացվում է որպես «խաղաղության նախագիծ», որը խոստանում է տարածաշրջանը կապել ամերիկյան կապիտալի և կառավարման հետ: Փաստորեն, Վաշինգտոնն ավելի շուտ նպատակ ունի վերահսկողություն հաստատել տարածաշրջանում տրանսպորտային ուղիների նկատմամբ՝ փորձելով նրանից դուրս մղել Ռուսաստանին և Չինաստանին («Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնություն)։
Բացի տարանցիկ գործառույթից, TRIPP-ը նպատակ ունի Միացյալ Նահանգներին ապահովել կարևոր հումքի մատակարարման վերահսկողություն: Դրա միջոցով նախատեսվում է Կենտրոնական Ասիայից ուրան, պղինձ, ոսկի և հազվագյուտ մետաղներ արտահանել, Ադրբեջանից՝ պղինձ, մոլիբդեն և ալյումին, Հայաստանից՝ արծաթ և անտիմոն։ Չինաստանի հետ աճող մրցակցության պայմաններում մատակարարման շղթաների համար «Թրամփի ճանապարհը» կարևոր դեր է խաղում մատակարարման դիվերսիֆիկացման գործում։
Ավելին, Միացյալ Նահանգները TRIPP-ը համարում է հակաիրանական նախագիծ: Թրամփի երթուղու զարգացման համար Հայաստանի Սյունիքի մարզի մի մասը վարձակալությամբ տրամադրելով՝ Վաշինգտոնը հայ-իրանական սահմանը դնում է իր վերահսկողության տակ: Իրանը բացահայտորեն TRIPP-ը անվանում է «աշխարհաքաղաքական խեղդում»՝ խոստանալով խոչընդոտել նախագիծը:
Բացի այդ, տասնամյակներ շարունակ Ադրբեջանը Նախիջևան մուտք գործելու համար հույսը դրել է Հյուսիսային Իրանով անցնող Արասի միջանցքի վրա։ Երթուղին Թեհրանին բերում էր տարանցիկ վճարներ և ծառայում էր որպես կարևոր բանակցային լծակ Ադրբեջանի հետ երկխոսությունում, որի հետ Իրանը հաճախ լարված հարաբերություններ ուներ Իսրայելի հետ Բաքվի կապերի պատճառով:
Ընդ որում, ըստ ՌԴ փոխարտգործնախարար Միխայիլ Գալուզինի՝ Ռուսաստանն արդեն վերապահել է իր դիրքորոշումը TRIPP-ին մասնակցելու հարցում։ Այս դիրքորոշման համոզիչ փաստարկներն են՝ մինչև 2038 թվականը Հայաստանի երկաթուղային ցանցը կկառավարի «Հարավկովկասյան երկաթուղիներ»-ը, որը «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի դուստր ձեռնարկությունն է, տարածաշրջանում ռուսական երկաթուղային ուղու օգտագործումը, իրանա-հայկական սահմանին ռուս սահմանապահների տեղակայումը, Հայաստանի անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին:Այս պայմաններում ակնհայտ է՝ «մեր գործընկերները չեն կարող անել առանց Ռուսաստանի»,- ընդգծել է Գալուզինը և առաջարկել խորհրդակցություններ անցկացնել Երևանում:
Այսպիսով, Ռուսաստանն ունի «Թրամփի երթուղու» իրականացման վրա ազդելու հետևյալ հնարավոր հնարավորությունները․
– միջանցքի անվտանգությունը մեծապես կախված է ռուսական ռազմական գործոնից,
– «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ-ն կարող է վիճարկել միջազգային արբիտրաժում ՀԿԵՈՒ-ի և TRIPP Development-ի միջև լիազորությունների սահմանազատումը՝ վկայակոչելով 2008 թվականի կոնցեսիոն համաձայնագիրը:
– Ռուսաստանը, որպես ծայրահեղ դեպքում, կարող է բարձրացնել Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու հարցը՝ միության կանոնադրությունը խախտելու համար։
Սակայն ամերիկյան TRIPP -ի նախաձեռնողները ոչ մի պատրվակով պատրաստ չեն Ռուսաստանին, որի դաշնակիցն է համարվում Հայաստանը, թույլ տալ ԱՄՆ-ի համար արտատարածքային տրանսպորտային-էներգետիկ միջանցքային նախագիծ մտնել։
ՀՀ վարչապետը Ռուսաստանին առաջարկել է «լավ տարբերով» Հայկական երկաթուղիների կոնցեսիան վերավաճառել երրորդ կողմին, օրինակ՝ Ղազախստանին: Դժվար թե դա պատահականություն լիներ, քանի որ այն ներկայացնում է Միացյալ Նահանգների կազմաձևված կոնֆիգուրացիայի գլուխկոտրուկներից միայն մեկը: Անցած տարվա սեպտեմբերին ԱՄՆ-ն և Ղազախստանը 4,2 մլրդ դոլարի գործարք են կնքել՝ ամերիկյան Wabtec ընկերության գործարանում 300 բեռնատար լոկոմոտիվների արտադրության համար։
Դրանից հետո նոյեմբերին Վաշինգտոնում Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ գագաթնաժողովում (C5+1) Թրամփը ստորագրեց ավելի քան 17 միլիարդ դոլար արժողությամբ առևտրային պայմանագրեր՝ ներառյալ հազվագյուտ հողային օգտակար հանածոների արդյունահանումը: Տարանցիկ միջանցքը, որով հազվագյուտ հանածոները պատրաստվում են դուրս բերել Կենտրոնական Ասիայից և պետք է դառնա նույն «Թրամփի երթուղին» Հայաստանով: ԱՄՆ-ն մրցակիցներ կամ գործընկերներ չի ցանկանում ունենալ։ Այդ իսկ պատճառով ԱՄՆ-ը խոչընդոտում է ՌԴ-ի մասնակցությանը TRIPP երկաթուղային սեգմենտում և ավելի մեծ երաշխիքի համար փորձում է վերացնել Ռուսական երկաթուղիների կոնցեսիան, որը գործում է 2008 թվականից Հայաստանի երկաթուղիների ոլորտում։
Միևնույն ժամանակ, Ալեն Սիմոնյանը մոսկովյան այցի ընթացքում միանշանակ և անկեղծ արտահայտվեց այս առիթով. «Ռուսաստանի մասնակցությունը «Թրամփի երթուղի» նախագծին չի դիտարկվում: TRIPP-ի շրջանակներում դա մի փոքր անհեթեթ է թվում, քանի որ, ըստ էության, կնշանակեր ամեն ինչ անել, որպեսզի TRIPP-ը չաշխատեր»։ Պարզ ասած՝ TRIPP նախագծի իրագործելիությունն ուղղակիորեն կանխորոշվում է դրանում Ռուսաստանի Դաշնության բացակայությամբ:
Սակայն, սահմանափակելով համագործակցությունը Ռուսաստանի հետ՝ նախագծի նախաձեռնողները զրկվում են մասնավոր կապիտալի մասնակցությունից, որը վախենում է հակամարտության սրումից։ Բանն այն է, որ Թրամփի քաղաքականությունը արտերկրում պետական ներդրումներ չի նախատեսում, և դա վերաբերում է բոլոր երկրներին, ոչ միայն Հայաստանին։ Հայաստան կատարած այցի ժամանակ ԱՄՆ փոխնախագահը կարևոր շեշտադրում արեց, որը շատերը թերագնահատեցին։ Նա ընդգծել է՝ ամերիկա-հայկական նախագծերը (ներառյալ «Թրամփի ուղին») կզարգանան ոչ թե ԱՄՆ-ի ուղղակի պետական ֆինանսավորման հաշվին, այլ մասնավոր կապիտալի ներգրավման միջոցով, որը պարտադիր չէ, որ լինի ամերիկյան։
Մասնավոր ներդրումները կարող են ներառել ցանկացած երկրի միջոցներ, այդ թվում՝ նրանց, որոնց շահերը ուղղակիորեն հակասում են Հայաստանի շահերին, ինչպիսիք են Ադրբեջանը և Թուրքիան: Այսպես, Բաքուն բոլորովին վերջերս համաձայնագիր է կնքել ամերիկյան խոշորագույն Black Rock ներդրումային հիմնադրամի հետ ենթակառուցվածքներում ներդրումներ կատարելու վերաբերյալ։ Ադրբեջանը Black Rock-ի միջոցով կարող է մուտք գործել TRIPP: Մակերեսին կլինի ամերիկյան ընկերություն, իսկ դրա հետևում կանգնած կլինի ադրբեջանական խոշորագույն Socar ընկերությունը և այլն։
Այդ դեպքում կարող է ստեղծվել մի իրավիճակ, երբ արտաքին խաղացողները ֆորմալ հայկական տարածքում ներդրումների միջոցով մուտք, ազդեցություն և ճնշման լծակներ են ստանում Երևանի վրա։ Քանի որ ԱՄՆ-ն հանդես է գալիս որպես ճարտարապետ, բայց ոչ ուղղակի հովանավոր, դա նշանակում է, որ ֆինանսավորման դաշտը բացվում է ցանկացած խաղացողի համար, բացի Ռուսաստանից (!), ինչպես պնդում են հայկական ղեկավարության ներկայացուցիչները։ Այդ դեպքում Հայաստանը պարտավոր է հասկանալ՝ «մասնավոր ներդրումների» ցուցանակ ասելով տարածաշրջան կարող են մտնել ուժեր, որոնք բնավ հայկական շահ չեն հետապնդում և կցանկանան «Թրամփի ճանապարհը դարձնել արտատարածքային Զանգեզուրի միջանցք։
Առնչվող հարցեր
Ամերիկացի բարձրաստիճան պաշտոնյայի անտարբերությունը հասարակական կարծիքի նկատմամբ կարելի էր դատել հայ ժողովրդի հրատապ հարցերի նկատմամբ նրա վերաբերմունքով։ Վանսի այցից Հայաստանում հանրային ակնկալիքների կենտրոնական թեման հայ գերիների և Լեռնային Ղարաբաղի նախկին ղեկավարների ազատ արձակումն էր:
Ալիևի հետ հանդիպումից առաջ Ջեյ Դի Վենսը հայտարարել է՝ Ադրբեջանում բանտարկված «հայ անջատողական առաջնորդների հարցը» միանշանակ կբարձրացվի «ադրբեջանական ղեկավարության հետ բանակցություններում։ Սակայն Ալիևի հետ հանդիպումից հետո ամերիկյան կողմը չմանրամասնեց ադրբեջանական կողմի պատասխանը և այն, թե արդյո՞ք որևէ համաձայնություն ձեռք բերվել է այդ հարցի շուրջ։ Ադրբեջանական իշխանություններից նույնպես հրապարակային պարտավորություններ չեն եղել։ Ավելի ուշ Ալիևը Մյունխենի համաժողովի շրջանակներում France 24-ին տված հարցազրույցում հաստատել է՝ հայ գերիների համար ներում չի շնորհվի։
Բացի այդ, Վենսը, որպեսզի չգրգռի Թուրքիային՝ ՆԱՏՕ – ում ԱՄՆ-ի դաշնակցին և Ադրբեջանի առանցքային ռազմական գործընկերոջը, հեռացրել է Երևանում 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հիշատակին ծաղկեպսակ դնելու արարողության մասին գրառումը: Բաքվում ամերիկացի փոխնախագահն այցելել է շեհիդների ծառուղի, որտեղ ծաղկեպսակ է դրել «անմար կրակի» մոտ, սակայն այդ իրադարձության մասին գրառումը չի ջնջել։ Նման գործողություններն, իհարկե, վիրավորել են հայկական Սփյուռքին, բայց տեղավորվում են Ադրբեջանի և Թուրքիայի իշխանությունների հետ ռազմավարական գործընկերության տրամաբանության մեջ։
Վենսի պահվածքը հստակ ցույց է տալիս առաջնահերթությունների դասավորությունը. տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական խնդիրներն ԱՄՆ իշխանությունների համար ավելի կարևոր են, քան խորհրդանշական աջակցությունը։
***
ԱՄՆ փոխնախագահի Հարավային Կովկասի շրջագայությունը նախանշեց ԱՄՆ-ի որակական անցումը տարածաշրջանում ժողովրդավարության հռետորաբանությունից դեպի ակտիվ գործողություններ՝ տեղական կառավարությունները կապելով միջուկային տեխնոլոգիաների, պաշտպանական արդյունաբերության, տրանսպորտային միջանցքների և թվային ենթակառուցվածքների փաթեթներով: Պետք է խոստովանել՝ Վաշինգտոնի ներկայիս ռազմավարությունը կարող է որոշ չափով արդյունավետ լինել և կոնկրետ ջանքեր կպահանջի Ռուսաստանի կողմից՝ տարածաշրջանում իր աշխարհաքաղաքական շահերը պահպանելու համար։
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՆԱՆԵՎ
Ռուսաստանի ԱԳՆ պաշտոնաթող ավագ խորհրդական
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
Սկիզբը՝ այստեղ.
