Վերաինտեգրել ռազմավարական շահերը. Արա Թորանյան

Աշխարհաքաղաքագետները դա անվանում են «ռազմավարական խորություն»։ Ըստ էության, խոսքը վերաբերում է այն անվտանգության պաշարին, որով պետությունը կարող է դիմակայել սպառնալիքներին։ Այդ պաշարը կարող է ձևավորվել ռազմական հզորության, աշխարհագրական տարածության, դաշինքների կամ այս գործոնների համադրության շնորհիվ։ Որքան մեծ է ռազմավարական խորությունը, այնքան ավելի շատ ժամանակ, ռեսուրսներ և ճկունություն ունի պետությունը ճգնաժամի կամ ագրեսիայի դիմակայելու համար։

Ավելորդ է ասել, որ Հայաստանի նման ծովից զրկված երկիրը, որն Արցախի կորստով զրկվել է իր միակ պաշտպանական վահանից, ունի ընդամենը 29 800 կմ² տարածք, իսկ նրա մայրաքաղաքը գտնվում է ամենառազմականացված և թշնամական սահմաններից մեկից՝ Թուրքիայի սահմանից, ընդամենը մոտ երեսուն կիլոմետր հեռավորության վրա, աշխարհագրական տեսանկյունից չի կարող պարծենալ ռազմավարական խորությամբ։ Իսկ պատմական տեսանկյունից բոլորս գիտենք, թե ինչի մասին է խոսքը, մասնավորապես՝ 1915 թվականի ցեղասպանության մասին, որի շարունակողներն են իրենց ներկայացնում նրա արևելյան և արևմտյան հարևանները։

Այս պայմաններում գոյատևելու համար Հայաստանը մեծ ընտրության հնարավորություն չունի։ Հաշվի առնելով նրա ռազմական, ժողովրդագրական և տնտեսական համեստ կարողությունները, որոնք զգալիորեն զիջում են իրեն երկու կողմից ճնշող պետությունների կարողություններին, Հայաստանը կարող է ապավինել միայն իրենից ավելի հզոր դաշնակցի պաշտպանությանը, որն, անշուշտ, այդ ծառայության դիմաց կպահանջի իր գինը՝ առավել հաճախ քաղաքական ենթակայության որևէ ձևով։ Այդպիսին է միջազգային հարաբերությունների օրենքը։

Այս իրավիճակը Եվրոպային լավ ծանոթ է, քանի որ մինչ օրս իր անվտանգությունը կառուցում է ամերիկյան «հովանոցի» վրա՝ հատկապես ռուսական «սպառնալիքին» դիմակայելու նպատակով։ Նույնը վերաբերում է նաև Իսրայելին, որի անվտանգության կարիքների զգալի մասն ապահովվում է Միացյալ Նահանգների աջակցությամբ։

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա սպառնալիքների հիերարխիան, որը հիմնականում պայմանավորված է պանթյուրքիզմի հավակնություններով, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո շատ արագ ստիպեց նրան պահպանել Ռուսաստանի հետ դաշինքային համակարգը։ Անհրաժեշտությունը դարձավ օրենք։ Այդ պատճառով, ի տարբերություն Բալթյան երկրների, որոնք, բնականաբար, մոտեցան Արևմուտքին, Հայաստանը շարունակեց իր ռազմավարական համագործակցությունը Մոսկվայի հետ։ Բավական է հիշել, որ Բալթյան երկրների համար, Ստալինի բռնակցումից և դրան հաջորդած ողբերգություններից հետո, ներխուժման վտանգի խորհրդանիշը «թուրքը» չէր, այլ «ռուսը»՝ եթե համեմատության բոլոր մյուս պայմանները հավասար համարենք։

Նախկին իշխանությունների՝ Մոսկվայի օգտին կատարած այս ռազմավարական ընտրությունը, թեև բացասական հետևանքներ ունեցավ իրավական պետության զարգացման վրա՝ նպաստելով կոռուպցիայի և օլիգարխիկ համակարգի ամրապնդմանը, առնվազն կատարեց իր հիմնական առաքելությունը՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պաշտպանության տեսանկյունից։

Անշուշտ, 1994-ից մինչև 2016 թվականը Հայաստանը ստիպված եղավ դիմակայել Ադրբեջանի կողմից հրադադարի հարյուրավոր խախտումներին, որոնց հետևանքով բազմաթիվ զինվորներ և քաղաքացիներ զոհվեցին։ Սակայն առաջնագիծը պահպանվեց։ Իսկ երբ 2016 թվականի ապրիլին Ադրբեջանը ռազմական հարձակում սկսեց Արցախի դեմ, Վլադիմիր Պուտինն ընդամենը չորս օր անց կանգնեցրեց ռազմական գործողությունները։

Այս պայմաններում բնական հարց է առաջանում․ ինչո՞ւ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը, ինչպես խոստացել էր Թավշյա հեղափոխության օրերին, չսահմանափակվեց երկրի ներսում ժողովրդավարական բարեփոխումներ իրականացնելու նպատակով, այլ, ընդհակառակը, հետևողականորեն ձեռնամուխ եղավ Հայաստանի և նրա ռազմավարական դաշնակցի միջև կապերի թուլացմանը՝ կարծես ձգտելով հաճոյանալ Արևմուտքին։

Մի՞թե կոռուպցիայի դեմ պայքարը, որը, ի դեպ, մինչ օրս հրաշքներ չի գործել, անպայման պահանջում էր նման անվտանգային ռիսկի դիմել, որի ծանր գինը Հայաստանը վճարեց 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում։

Ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ ամեն գնով փոխել երկրի ռազմավարական ուղղությունը, մի քայլ, որն ընկալվեց որպես դավաճանություն Մոսկվայում և որն այսօր Հայաստանը վերածում է մեծ տերությունների մրցակցության խաղահրապարակի։

Ինչո՞ւ այսքան բազմակի և ցուցադրական սադրանքներ այն սակավաթիվ պաշտպաններից մեկի նկատմամբ, ինչպես նրան բնութագրում էր Ժերար Շալիանը։ Այդ գործընթացը սկսվեց դեռևս 2018 թվականին՝ ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի ներկայացուցիչ Յուրի Խաչատուրովի պաշտոնանկությամբ, ինչպես նաև արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյանի հեռացմամբ՝ երկու բարձրաստիճան պաշտոնյաների, որոնք վայելում էին Մոսկվայի վստահությունը։

Ժամանակի հեռավորությունից, և թեև սկզբնական շրջանում Փաշինյանը փորձում էր հերքել դա, այսօր Թավշյա հեղափոխությունն առավել ու առավել ներկայանում է իր իրական էությամբ՝ որպես հայկական «Մայդան»։ Այլ կերպ ասած՝ հակառուսական «գունավոր հեղափոխություն», որը երկար տարիներ նախապատրաստվել էր Միացյալ Նահանգների կողմից։

Ժողովրդավարական նպատակները, որքան էլ դրանք օրինական և ցանկալի լինեին, չէին սպառում այդ շարժման իրական նշանակությունը։ Նրա աշխարհաքաղաքական նպատակն ակնհայտ էր՝ թուլացնել Ռուսաստանի հարավային սահմանագոտիները, ճեղք բացել Հարավային Կովկասում ռուսական ազդեցության մեջ, որը մինչ այդ համարվում էր գրեթե անխոցելի։ Խաղադրույքը չափազանց բարձր էր, հատկապես՝ Իրանի սահմանին գտնվող տարածաշրջանում, և այդ նպատակին հասնելու համար որոշ «փոքր զոհողություններ» ընդունելի էին համարվում։

Այդ զոհողության գինը, բնականաբար, վճարեց Հայաստանը, որի կշիռը միջազգային հաշվարկներում աննշան էր՝ համեմատած ՆԱՏՕ-ի առանցքային անդամ Թուրքիայի և նրա ադրբեջանցի դաշնակցի հետ, որն Իսրայելի կարևոր գործընկերն է և ունի՝ ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ՝ էներգետիկ մեծ նշանակություն՝ հատկապես Թեհրանի նկատմամբ։

Սկզբից իսկ ակնհայտ էր, և մենք այդ մասին գրել էինք հենց այս նույն սյունակներում, որ Նիկոլ Փաշինյանը վայելում էր Միացյալ Նահանգների աջակցությունը։ Դեռևս 1991 թվականից ի վեր բազմաթիվ ամերիկյան հասարակական կազմակերպություններ (ՀԿ-ներ) համակարգված աշխատանք էին տանում Հայաստանում՝ ամրապնդելու իրենց ազդեցությունը։ Հետևաբար՝ բնական էր, որ Փաշինյանն առաջնահերթություն տա նրանց ռազմավարական շահերին, և նա մինչ օրս շարունակում է այդ նույն քաղաքականությունը։

Դրա վերջին դրսևորումներից է «Թրամփի ճանապարհը», որը նախատեսում է Հայաստանի տարածքով ցամաքային կապ ապահովել Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև՝ միաժամանակ անորոշություն ստեղծելով Իրանի հյուսիսային սահմանի ապագայի շուրջ։

Բարի մտադրությունների մասին հնչող հայտարարություններից անդին, իրականում ոչ ոք չի խաբվում տեղի ունեցող գործընթացներից։ Դրանք իրականացվում են՝ հենվելով հայ հասարակության ժողովրդավարության, բարեկեցության և խաղաղության նկատմամբ լիովին օրինական ձգտումների վրա, մի հասարակության, որն այս բոլոր ոլորտներում տասնամյակներ շարունակ զրկանքներ է կրել։

Սակայն որքան էլ այդ ձգտումները հասկանալի լինեն, դրանք կարող են կարճատես լինել, եթե այս աշխարհաքաղաքական շրջադարձը, ինչպես արդեն ուրվագծվում է, հանգեցնի տարածաշրջանում թյուրքական գերիշխանության հաստատմանը, որի ազդեցությունն արդեն սկսում է զգացվել անգամ Երևանի քաղաքական սրտում։

Իսկ ոչ Ադրբեջանի բռնապետությունը, ոչ էլ Էրդողանի իշխանությունը որևէ բարի նպատակ չեն հետապնդում հայ ժողովրդի նկատմամբ։ Ավելին, ավտորիտարիզմի առումով նրանք բնավ չեն զիջում Պուտինի համակարգին, եթե ոչ՝ գերազանցում են այն։ Սակայն, ի տարբերություն Ռուսաստանի, նրանք շարունակում են օգտվել Եվրոպայի ավանդական ներողամտությունից։ ՆԱՏՕ-ի անդամ լինելը պարտավորեցնում է։

Դրա լավագույն ապացույցն այն է, որ Երևանում մայիսի սկզբին կայացած եվրոպական գագաթնաժողովից ընդամենը երեք ամիս անց, որն անցկացվեց Նիկոլ Փաշինյանին աջակցելու (և ոչ թե Հայաստանին աջակցելու) նպատակով, Եվրոպական միության երկու գլխավոր տերությունները՝ Գերմանիան և Իտալիան, առանց որևէ խղճի խայթի անցան իրական քաղաքականությանը՝ լայնորեն բացելով իրենց տնտեսություններն ադրբեջանական գազի և նավթի համար, որոնք փոխարինեցին Ուկրաինայի պատերազմի պատճառով պատժամիջոցների ենթարկված ռուսական էներգակիրներին։

Իսկ մարդու իրավունքները, որոնք մշտապես հիշատակվում են Ռուսաստանի դեմ, հանկարծ երկրորդ պլան մղվեցին։

Այս նոր իրավիճակում նույնիսկ Նիկոլ Փաշինյանն է օգտվում Արևմուտքի երկակի չափանիշներից, որոնք ավանդաբար կիրառվում են Թուրքիայի նկատմամբ։ Նրա իշխանության աճող ավտորիտար միտումները գրեթե որևէ արձագանք չեն ստանում ո՛չ Բրյուսելից, ո՛չ Բեռլինից, ո՛չ Հռոմից և նույնիսկ… Փարիզից։

Շրջանակը փակվեց։

Ամենազարմանալին այն է, որ այս ամենը տեղի է ունենում հայ ընտրողների գրեթե կեսի համաձայնությամբ։ Թվում է, թե նրանցից շատերը տառապում են պատմական հիշողության կորստով, կամ գուցե նույնիսկ… կարոտում են Սուլթանին։

Դրան դժվար է հավատալ։

Սակայն, ինչպես Ժան Ռասինը գրում էր իր «Բրիտանիկուս» ողբերգության մեջ.

«Երկար ժամանակ լծի տակ ապրելով՝ նրանք ընտելացել են դրան։
Նրանք պաշտում են այն ձեռքը, որը նրանց շղթայված է պահում»։

Այս տողերը ցավալիորեն արձագանքում են մեր օրերի իրականությանը։ Ժողովուրդը, որն աստիճանաբար հարմարվում է իր ազատությունների սահմանափակմանը և հրաժարվում է իր կենսական շահերից, վտանգում է կորցնել ոչ միայն իր քաղաքական անկախությունը, այլև սեփական պատմական ճակատագիրը տնօրինելու կարողությունը։

Հայաստանի համար առաջնահերթությունը պետք է լինի իր ռազմավարական շահերի վերաինտեգրումը։ Անկախ բոլոր քաղաքական տարաձայնություններից, պետությունը չի կարող անտեսել աշխարհագրությունը, պատմությունը և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը։ Իր գոյությունն ու անվտանգությունն ապահովելու համար Հայաստանը պետք է վերագտնի այն ռազմավարական խորությունը, որը վերջին տարիներին աստիճանաբար կորցրել է։