Զանգեզուրի միջանցք, Միջին միջանցք… Թյուրքական պետությունների ղեկավարներն իրենց դաշինքը վերածում են «ազդեցիկ աշխարհաքաղաքական ուժային կենտրոնի»
Ներկայացնում ենք Euronews-ի հոդվածը https://www.euronews.com մայիսի 15 -ին Ղազախստանի Թուրքեստան քաղաքում գումարված Թյուրքական պետությունների կազմակերպության ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովի քննարկումների մասին: Թյուրքական պետությունների կազմակերպության անդամ պետությունների ղեկավարները, այդ թվում` Էրդողանը և Ալիևը քննարկում են այսպես կոչված` Զանգեզուրի միջանցքի շուրջ իրենց նախագծերը, որոնցից ակնհայտ է դառնում մասնավորապես նրանց և առհասարակ` թյուրքական աշխարհի, արևմտյան որոշ կենտրոնների նկրտումները հայկական Սյունիքի նկատմամբ:
Թյուրքական պետությունների ղեկավարները միավորել են ջանքերը՝ առաջ մղելու թվային և արհեստական բանականության (ԱԲ) ընդլայնման նախագծերը՝ համաշխարհային հրատապ «առանցքային խնդիրները» լուծելուն ուղղված առևտրի, էներգետիկայի, տրանսպորտի, ենթակառուցվածքների և տարածաշրջանային կապերի զարգացմանն իրենց տարածաշրջանային ձգտումներին համահունչ։
Թյուրքական պետությունների կազմակերպության (ԹՊԿ) ղեկավարները Ղազախստանում կայացած գագաթնաժողովում հայտարարել են, որ գլոբալ աշխարհաքաղաքական և տեխնոլոգիական արագ զարգացումների ֆոնին իրենց համատեղ եվրասիական ուժերն ուղղում են դեպի դաշինքի ռազմավարական քաղաքական ու տնտեսական համակարգում, միևնույն ժամանակ ընդգծելով, որ իրենց դաշինքը նախատեսված չէ ռազմական կամ աշխարհաքաղաքական նպատակների համար։
Ղազախստանի, Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Ուզբեկստանի, Ղրղզստանի և մյուս երկրների ղեկավարները հավաքվել են ղազախական պատմական Թուրքեստան քաղաքում՝ թյուրքական աշխարհի հոգևոր մայրաքաղաքում, որպեսզի համատեղ աշխատեն անդամ պետությունների և ավելի լայն տարածաշրջանի համար արհեստական բանականության (ԱԲ) ու թվային համատեղ մշակումների և ինտեգրման նախագծման շուրջ, ինչպես նաև թյուրքական պետությունների միասնական աշխատանքի շուրջ՝ համաշխարհային էներգետիկ ուղիների խափանումներին ի պատասխան աշխարհին այլընտրանքային գլոբալ մատակարարման երթուղիներ և կապուղիներ ապահովելու ուղղությամբ։
«Արհեստական բանականություն և թվային զարգացում» թեմայով անցկացվող ԹՊԿ գագաթնաժողովը հյուրընկալվել էր Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի կողմից և հավաքել էր նրա գործընկերներին՝ Թուրքիայից Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին, Ուզբեկստանից Շավքաթ Միրզիյոևին, Ադրբեջանից Իլհամ Ալիևին, Ղրղզստանից Սադիր Ժապարովին և ԹՊԿ գլխավոր քարտուղար, դեսպան Կուբանիչբեկ Օմուրալիևին՝ հանուն նրանց ռազմավարական համագործակցության, որի համակցված տնտեսական ներուժը 2025 թվականին հասել է 2,4 տրիլիոն դոլարի, ինչպես հայտարարել է Ուզբեկստանի նախագահը։
Ղեկավարները միասնականության հզոր ուղերձ հղեցին՝ ձեռք ձեռքի տված լուսանկարվելով Խոջա Ահմեդ Յասավիի 14-րդ դարի դամբարանի ֆոնին, որն այսօր Ղազախստանի և ողջ թյուրքական աշխարհի գլխավոր հոգևոր սրբավայրն է, ինչպես նաև պատմական Մետաքսի ճանապարհի երկայնքով առևտրային ու մշակութային համագործակցության թյուրքական ժառանգության խորհրդանիշը։
«Մեզ համար թյուրքական աշխարհի միասնության ամրապնդումն առաջնահերթագույն նշանակություն ունի»,- հայտարարել է Ղազախստանի նախագահ Տոկաևը՝ հակադարձելով այն պնդումներին, թե թյուրքական պետությունների սերտացող համագործակցությունը կարող է ռազմական կամ աշխարհաքաղաքական բնույթ ստանալ։
«Թյուրքական պետությունների կազմակերպությունն ո՛չ աշխարհաքաղաքական նախագիծ է, ո՛չ էլ ռազմական կառույց։ Սա եզակի հարթակ է եղբայրական երկրների միջև առևտրատնտեսական, բարձր տեխնոլոգիական, թվային, մշակութային և հումանիտար կապերն ամրապնդելու համար»,- նշել է Տոկաևը՝ մատնանշելով իր երկրի դիվանագիտական կուրսը, որի հիմքում ընկած է համագործակցությունն ու առաջընթացը, այլ ոչ թե հակամարտությունը։
Մատնանշելով թյուրքական աշխարհում տարածաշրջանային խորը ինտեգրումը՝ ԹՊԿ գլխավոր քարտուղար Օմուրալիևը Euronews-ին հայտնել է. «Քանի որ այսօր յուրաքանչյուր ոլորտ կապված է արհեստական բանականության և թվային զարգացման հետ, այս բնագավառում ոչ ոք չի կարող միայնակ գործել, ուստի մենք պայմանավորվել ենք համագործակցել թվային և ԱԲ նվազագույնը 58 ոլորտներում»։
«Օրինակ՝ մենք ունենք տրանսպորտի և լոգիստիկայի սեփական նախագծերը, որոնց համար կներդրվեն էլեկտրոնային թույլտվություններ (e-permit), ՓՄՁ-ների աջակցության և այլ մեխանիզմներ»,- ասել է Օմուրալիևը։
«Էլեկտրոնային թույլտվություն» (E-Permit) նախագիծը կամրապնդի տարածաշրջանային կապերը՝ պարզեցնելով բեռնափոխադրումների համակարգերն ու ընթացակարգերը անդամ պետությունների միջև։
Ղազախստանի նախագահ Տոկաևն իր հերթին նշել է, որ թյուրքական երկրները պետք է ակտիվացնեն իրենց ջանքերը թվային տրանսֆորմացիայի ուղղությամբ՝ «առաջընթացի լուսանցքից դուրս չմնալու համար»։
Տոկաևը և գագաթնաժողովին ներկա բոլոր նախագահները հայտարարեցին թվային համագործակցության խթանմանն ուղղված բազմաթիվ նախաձեռնությունների մասին։ Դրանց թվում են թյուրքական պետություններում արհեստական բանականության (ԱԲ) համատեղ կենտրոնների հիմնումը, կիբերանվտանգության ոլորտում փոխգործակցությունը, ՄԱԿ-ի հովանու ներքո գտնվող թվային նախագծերի իրականացումը, թյուրքական երկրների ուսանողների համար Արհեստական բանականության նոր համալսարանի հիմնադրումը և այլն։
«Տեխնոլոգիական մրցակցության դարաշրջանում թվային տրանսֆորմացիան և արհեստական բանականությունը պետք է ապահովեն թյուրքական աշխարհի համատեղ առաջընթացը»,- հայտարարել է Տոկաևը։
Միրզիյոևը հայտարարեց «Հինգ միլիոն ԱԲ առաջնորդներ» ծրագրի մեկնարկի մասին, որը նախատեսված է նոր թվային մշակումների հետ կապված ապագա աշխատատեղերի համար, ինչպես նաև Ուզբեկստանի և Ղազախստանի կողմից երիտասարդական ստարտափ նախագծերի համար համատեղ վենչուրային հիմնադրամի ստեղծման մասին՝ որպես երկու երկրների կրթական խոշոր ծրագրերի մաս։
Նա նաև առաջարկեց ԱԲ ոլորտում ռազմավարական համագործակցության ցանց ստեղծել՝ թյուրքական պետությունների միջև միասնական թվային տարածք ձևավորելու, ինչպես նաև տարածաշրջանային տվյալների փոխանակման և տեխնոլոգիական էվոլյուցիայի աջակցության նպատակով «Թվային թյուրքական միջանցք» մշակելու համար։
«Մենք թվային համատեղ նախագծեր ունենք թյուրքական մյուս երկրների հետ»,- Euronews-ին հայտնել է Ղազախստանի փոխվարչապետ, արհեստական բանականության և թվային զարգացման նախարար Ժասլան Մադիևը։
«Ղազախստանը զարգացած է առցանց ծառայությունների ոլորտում. մենք ՄԱԿ-ի թվային ծառայությունների ինդեքսում լավագույն 10 երկրների շարքում ենք, իսկ առցանց ծառայությունների հարթակների կատեգորիայում՝ 24 ամենազարգացած երկրների թվում, և մենք ցանկանում ենք կիսվել այդ փորձով»,- ասել է Մադիևը։
Փաստելով, որ «աշխարհը թևակոխում է զարգացման նոր փուլ», և որ «թյուրքական պետությունները պետք է առաջատար դեր ստանձնեն այս գործընթացում»՝ Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը հայտարարել է, որ ընթացքի մեջ է Եվրոպայի և Ասիայի միջև «Թվային մետաքսի ճանապարհ» նախագծի իրականացումը։
«Եվ այս նախագծի շրջանակներում ակնկալվում է, որ Ադրբեջանի և Ղազախստանի միջև Անդրկասպյան մանրաթելային օպտիկական կաբելային գիծը շահագործման կհանձնվի առաջիկա ամիսներին»,- հավելել է նա։
Մադիևը Euronews-ին հայտնել է, որ մանրաթելային օպտիկական այս նախագիծը «կօգնի ներգրավել տեխնոլոգիական խոշոր հսկաներին և հիպերսքեյլերներին (խոշորագույն տվյալների կենտրոններին), որպեսզի վերջիններս իրենց հաշվողական հզորությունների ռեսուրսները տեղակայեն մեր երկրներում»։
Թուրքիան, Ղազախստանը և Ադրբեջանը համատեղ մշակում են նաև «CubeSat» կոչվող գիտական արբանյակը, որը նախատեսվում է տիեզերք արձակել հաջորդ տարի։
«Յուրաքանչյուր երկիր կարող է ներդնել իր սեփական տեխնոլոգիան, և դա կլինի գիտական արբանյակ, որը հուսով ենք տիեզերք արձակել հաջորդ տարի։ Ժամանակի ընթացքում այն կարող է դառնալ արբանյակների ավելի լայն խմբավորման մաս»,- պարզաբանել է Մադիևը։
Տրանսպորտային երթուղիները՝ ռազմավարական առաջնահերթություն
ԹՊԿ արտաքին գործերի նախարարները հանդիպել են առանձին ձևաչափով՝ համատեղ աշխատելու համաշխարհային տրանսպորտային երթուղիների զարգացման ծրագրերի շուրջ, որտեղ տարածաշրջանային ուշադրության կենտրոնում է գտնվում «Միջին միջանցքը»։
Նախագահներն ընդգծել են միասնական ճակատ ձևավորելու անհրաժեշտությունը՝ դիմակայելու համար գլոբալ աշխարհաքաղաքական արագ զարգացումներին և նախաձեռնողականություն հանդես բերելու համաշխարհային էներգետիկ անվտանգության հնարավորությունների հարցում։
Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը մատնանշել է «համերաշխությամբ գործող թյուրքական աշխարհի ռազմավարական արժեքը»՝ անդրադառնալով «մեր անմիջական տարածաշրջանում տեղի ունեցող ճգնաժամերին», և նշել, որ «թյուրքական աշխարհը բարձր մակարդակի ունակություններ է ձեռք բերել ընդհանուր խնդիրներին արձագանքելու գործում»։
«Ինչպես ցույց է տալիս Հորմուզի նեղուցի շուրջ շարունակվող ճգնաժամը, տրանսպորտային նախագծերը, որոնք փոխկապակցում են թյուրքական աշխարհը, հատկապես «Միջին միջանցքը», մեզ համար առաջնահերթություն կմնան ևս շատ տարիներ։ Պաղեստինը, Լիբանանը, Իրանը, Ուկրաինան և բազմաթիվ այլ ճգնաժամեր հուշում են, որ մենք պետք է ամրապնդենք մեր պաշտպանությունը և ընդլայնենք մեր համագործակցությունը արդյունաբերության ոլորտում»,- ասել է Էրդողանը։
Որպես ԹՊԿ երկրների ռազմավարական առաջնահերթություն՝ «Միջին միջանցքը», որը հայտնի է նաև որպես Անդրկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղի (ԱՄՏԵ), երկաթուղային և ծովային ուղիներով անցնող տրանսպորտային ցանց է, որը Ղազախստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի տարածքով կապում է Չինաստանն ու Հարավարևելյան Ասիան Թուրքիայի և Եվրոպայի հետ։
Ալիևը հայտարարել է. «Մեր ընտանիքը՝ թյուրքական աշխարհը, պետք է վերածվի 21-րդ դարի ազդեցիկ աշխարհաքաղաքական ուժային կենտրոններից մեկի»։
Ընդգծելով, թե ինչպես է ընդլայնվում թյուրքական պետությունների համագործակցությունը տրանսպորտի ոլորտում, Ալիևն ասել է, որ «ներկայիս գլոբալ աշխարհաքաղաքական միջավայրում «Միջին միջանցքի» կարևորությունն էլ ավելի է մեծանում»։
«Զանգեզուրի միջանցքը, որը գնում է դեպի իրագործում, կդառնա «Միջին միջանցքի» առանցքային հատվածներից մեկը»։
Ուզբեկստանի նախագահ Միրզիյոևը նշել է, որ թյուրքական ազգերի միջև համագործակցությունը երկարաժամկետ ռազմավարական առաջնահերթություն է, և Ղրղզստանի նախագահ Սադիր Ժապարովի հետ քննարկել է Չինաստան-Ղրղզստան-Ուզբեկստան երկաթգծի նախագծի արագացումը, որը կդառնա Կենտրոնական Ասիայի տրանսպորտային և կապի հիմնական երթուղիներից մեկը։
«Մեր հանդիպումը տեղի է ունենում այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ ամբողջ աշխարհում լարվածությունը գնալով սրվում է։ Միջազգային հարաբերություններում վստահությունը մարում է, իսկ գլոբալ ինստիտուտների դերն ու ազդեցությունը՝ նվազում։ Այս մարտահրավերները մեզնից պահանջում են ակտիվացնել մեր երկխոսությունը և մշակել միասնական դիրքորոշումներ առանցքային խնդիրների վերաբերյալ»,– ասել է Միրզիյոևը։
Ուզբեկստանի նախագահն ընդգծել է ԹՊԿ-ի աճող ազդեցո ւթյունը, որի համակցված տնտեսական ներուժը 2025 թվականին հասել է 2,4 տրիլիոն դոլարի։
Հիշեցնենք, ԹՊԿ-ն հիմնադրվել է 2009 թվականին՝ Ստամբուլում գտնվող կենտրոնակայանով, և ունի հինգ անդամ պետություն՝ Թուրքիան, Ադրբեջանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Ուզբեկստանը։
Հրապարակման պատրաստեց 168.am-ը
