Քայլառաստների ինչի՞ն է պետք Սահմանադրությունը.8 տարում ոտնահարելով Սահմանադրությունը, ցույց տվեցին, որ առանց դրա էլ յոլա են գնում. Արմինե Ադիբեկյան
«Քայլառաստները ինքնամոռաց պատմում են մեզ, թե նոր Սահմանադրությունը իրավաբանական և իրավական մտքի գլուխգործոց է, և դրա ընդունումը կարևորագույն նշանակությունն ունի հենց մեզ համար, այլ ոչ թե Ալիևի հրահանգները սպասարկելու։
Եվ այստեղ ինձ մոտ մի կարևոր հարց է առաջանում։ Քայլառաստների ինչի՞ն է պետք Սահմանադրությունը։
Ութ տարվա ընթացքում, ոտնահարելով Սահմանադրությունը, նրանք ցույց տվեցին, որ միանգամայն կարող են առանց դրա էլ յոլա գնալ։
Ավելին՝ Սահմանադրության հոդվածների խախտումների ցանկում, չգիտես ինչու, նախաբանը, որի հետ կենացմահու պայքար են մղում, բացակայում է։ Այնտեղ ներառված են հենց այն հոդվածները, որոնք չեն փոխվելու (բացառությամբ Եկեղեցուն վերաբերող հարցը)։
Ուրեմն ինչի՞ն է մեզ պետք նոր Սահմանադրությունը, եթե դրա հետ էլ են վարվելու եճիշտ նույն կերպ։
Ստորև ներկայացնում եմ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության կոնկրետ հոդվածներ խախտող կոնկրետ գործողությունները։
Նիկոլ Փաշինյանի և նրա կառավարության կողմից Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության խախտման կոնկրետ դեպքերը
№ 1. Ռազմական դրության ընթացքում խոսքի ազատության սահմանափակում (2020–2021 թթ.)
Խախտումը հաստատվել է Սահմանադրական դատարանի կողմից։
2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին կառավարությունը հայտարարեց ռազմական դրություն և սահմանափակումներ մտցրեց ռազմական գործողությունների վերաբերյալ տեղեկատվության տարածման նկատմամբ։
Մասնավորապես, արգելվում էր տարածել այնպիսի տեղեկատվություն, որը կասկածի տակ էր դնում պետական մարմինների գործողությունների արդյունավետությունը կամ այլ կերպ արժեզրկում դրանք։
2021 թվականի մայիսի 4-ին Սահմանադրական դատարանը կայացրեց ՍԴՈ-1592 որոշումը։
Դատարանը պետական մարմինների գործողությունների «արդյունավետությունը կասկածի տակ դնող» տեղեկատվության տարածման վերաբերյալ ձևակերպումը ճանաչեց հակասահմանադրական՝ այն հակասում էր հետևյալ դրույթներին.
Հոդված 42 — կարծիքի արտահայտման ազատություն։
Հոդված 79 — իրավական որոշակիության սկզբունք։
Սա կառավարության որոշման դրույթի հակասահմանադրական ճանաչման ուղղակի և փաստաթղթերով հաստատված դեպք է։
Աղբյուր՝ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրական դատարան, ՍԴՈ-1592 որոշում
№ 2. Աշխատողների կողմից ՊՇՌ թեստերի պարտադիր վճարում (2021 թ.)
Խախտումը հաստատվել է Սահմանադրական դատարանի կողմից։
Առողջապահության նախարար Անահիտ Ավանեսյանը պարտավորեցրել էր պատվաստում չանցած աշխատողներին պարբերաբար սեփական միջոցներով ներկայացնել ՊՇՌ թեստավորման բացասական արդյունքներ։
2021 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Սահմանադրական դատարանը հակասահմանադրական ճանաչեց նախարարի հրամանի այն մասը, որով թեստավորման ծախսերը դրվում էին աշխատողների վրա։
Խախտված դրույթներն էին.
Հոդված 6, մասեր 1 և 2 — օրինականության սկզբունք և պետական մարմինների լիազորությունների սահմաններ։
Հոդված 39 — անձի ազատ զարգացման իրավունք։
Դատարանը նշել էր, որ նախարարը դուրս էր եկել իր օրենսդրական լիազորությունների շրջանակից՝ ինքնուրույն սահմանելով այն աշխատողների շրջանակը, որոնք պարտավոր էին վճարել թեստավորման համար։
Աղբյուր՝ Սահմանադրական դատարանի ՍԴՈ-1621 որոշում
№ 3. Ճնշում դատական համակարգի և Սահմանադրական դատարանի նկատմամբ, ինչպես նաև դատարանների շրջափակման կոչ (2019 թվականի մայիսի 19)
Սա Փաշինյանի կառավարման ժամանակաշրջանի ինստիտուցիոնալ առումով ամենալուրջ խնդիրներից մեկն է։
Փաշինյանը հրապարակայնորեն կոչ արեց քաղաքացիներին շրջափակել հանրապետության ամբողջ տարածքում գործող դատարանների մուտքերն ու ելքերը։
Դա տեղի ունեցավ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ գրավի դիմաց ազատ արձակվելուց հետո։
Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովն այս դրվագն արձանագրել է Հայաստանի ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությանը վերաբերող իր զեկույցում։
Խնդիրը հետևյալն էր. գործադիր իշխանության ղեկավարի կողմից ճնշում դատական համակարգի նկատմամբ,
դատարանների բնականոն գործունեության խոչընդոտում,
դատական իշխանության հրապարակային վարկաբեկում և լեգիտիմության կասկածի տակ դնում։
Խախտումները վերաբերում էին հետևյալ հոդվածներին.
Հոդված 4 — իշխանությունների տարանջատում։
Հոդված 61 — դատական պաշտպանության իրավունք։
Հոդված 63 — արդար դատաքննության իրավունք։
Հոդված 164 — դատավորների անկախության երաշխիքներ։
ԵԽԽՎ-ն ուղղակիորեն հիշեցրել է դատական համակարգի անկախության պահպանման անհրաժեշտության մասին։
Աղբյուր՝ ԵԽԽՎ, The functioning of democratic institutions in Armenia, 2022 թվականի հունվարի 10
№ 4. Սահմանադրական դատարանի դատավորների լիազորությունների դադարեցում (2020 թ.)
Եվրոպական կառույցների լուրջ առարկությունները։
2020 թվականի հունիսին խորհրդարանական մեծամասնությունն ընդունեց Սահմանադրության փոփոխություններ, որոնք հանգեցրին Սահմանադրական դատարանի մի շարք դատավորների լիազորությունների վաղաժամ դադարեցմանը, ինչպես նաև փոխեցին դրա նախագահ Հրայր Թովմասյանի կարգավիճակը։
Արդյունքում՝
երեք դատավորների լիազորությունները դադարեցվեցին,
ևս մի քանի դատավորների պաշտոնավարման ժամկետները կրճատվեցին,
փոփոխվեց Սահմանադրական դատարանի ղեկավար կազմի ձևավորման ընթացակարգը։
Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովը խորհուրդ էր տվել փոփոխություններն իրականացնել աստիճանաբար՝ դատարանի անկախությունը վտանգի տակ չդնելու համար։
Հետագայում ԵԽԽՎ-ն ափսոսանք հայտնեց, որ Հայաստանի իշխանությունները չեն հետևել այդ առաջարկություններին։
ԵԽԽՎ-ի հատկապես կարևոր ձևակերպումներից մեկն այն էր, որ դատավորների պաշտոնավարման անփոփոխելիության սկզբունքը դատական իշխանության անկախության երաշխիքներից մեկն է և պետք է պահպանվի։
Խնդիրը վերաբերում էր հետևյալ հոդվածներին.
Հոդված 4 — իշխանությունների տարանջատում։
Հոդված 164 — դատավորների անկախություն։
Հոդված 167 — Սահմանադրական դատարանի անկախություն։
Սակայն կա կարևոր իրավական վերապահում. Սահմանադրական դատարանը 2021 թվականի իր որոշմամբ թույլատրելի էր համարել 2020 թվականի փոփոխությունների նախնական վերահսկողության ընթացակարգից բացառությունը, քանի որ փոփոխություններն անմիջականորեն վերաբերում էին գործող դատավորների լիազորություններին և շահերին, ինչը նրանց համար շահերի բախում էր առաջացնում այդ հարցի քննության ընթացքում։
Հետևաբար, պնդել, թե այդ փոփոխությունները վերջնականապես ճանաչվել են հակասահմանադրական, չի կարելի։
Աղբյուրներ՝ ԵԽԽՎ՝ ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությանը վերաբերող զեկույց
Սահմանադրական դատարան՝ 2021 թվականի ապրիլի 29-ի որոշում BTI 2026 — Հայաստանի վերաբերյալ զեկույց
№ 5. Հավաքների ազատության սահմանափակում և ցուցարարների նկատմամբ վերաբերմունք
Առանձին ուսումնասիրության կարիք ունեն 2024 թվականի այն իրադարձությունները, որոնք կապված էին «Տավուշը հանուն հայրենիքի» շարժման բողոքի ակցիաների, ինչպես նաև ոստիկանության կողմից ուժի կիրառման հետ։
Հիմնական սահմանադրական դրույթներն են.
Հոդված 44 — խաղաղ հավաքների ազատություն։
Հոդված 27 — անձնական ազատության իրավունք։
Հոդված 3 — մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանություն։
Հոդված 78 — սահմանափակումների համաչափության սկզբունք։
№ 6. Տարածքների հանձնում և սահմանների սահմանազատում
Սահմանադրության 2-րդ, 113-րդ, 116-րդ, 205-րդ և 206-րդ հոդվածները սահմանում են ժողովրդի, խորհրդարանի և կառավարության լիազորությունները, ինչպես նաև տարածքի փոփոխման ընթացակարգերը։
Անհրաժեշտ է առանձին ուսումնասիրել Ադրբեջանի հետ ձեռք բերված կոնկրետ պայմանավորվածությունների իրավական բնույթը և դրանց համապատասխանությունը Հայաստանի Սահմանադրությանը։
№ 7. Փաշինյանի հայտարարությունները Ղարաբաղի և Արցախի վերաբերյալ
Այս հարցի համատեքստում անհրաժեշտ է ուսումնասիրել Սահմանադրության 2-րդ և 3-րդ հոդվածները, ինչպես նաև մարդու իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ սահմանադրական դրույթները։
Կարևոր է տարբերակել քաղաքական հայտարարությունները իրավական պարտավորություններ առաջացնող գործողություններից։
№ 8. Ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների և լրագրողների հետապնդումներ
Խախտումները վերաբերում են հետևյալ հոդվածներին.
Հոդված 27 — անձնական ազատության իրավունք։
Հոդված 42 — կարծիքի արտահայտման ազատություն։
Հոդված 61 — դատական պաշտպանության իրավունք։
Հոդված 63 — արդար դատաքննության իրավունք։
№ 9. Ճնշում Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ
Այս հարցը վերաբերում է հետևյալ սահմանադրական դրույթներին.
Հոդված 17 — պետության և կրոնական կազմակերպությունների հարաբերությունները։
Հոդված 18 — Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու առանձնահատուկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում։
Հոդված 41 — մտքի, խղճի և կրոնի ազատություն։
Հոդված 42 — կարծիքի արտահայտման ազատություն»:

