Թիրախավորելով տարածաշրջանը. ինչպես է Բրիտանիան միջամտում Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններին
«Ռուսաստանն այժմ շատ ավելի բացահայտ է սպառնում Հայաստանին, քան նախկինում… Եվրոպան իրավունք չունի կորցնել ոչ մի ժողովուրդ, բաց թողնել ոչ մի երկիր: Հայաստանին պետք է աջակցել: Մոլդովային պետք է աջակցել, Բալթյան երկրներին: Ադրբեջանին պետք է աջակցել: Պետք է ուղիներ գտնել Վրաստանի ժողովրդին աջակցելու համար, և դա ընդհանուր եվրոպական խնդիր է: Ոչ մեկին չի կարելի կորցնել»,- հայտարարել է Ուկրաինայի ժամկետանց նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին մայիսի 30-ի երեկոյան ուղերձում:
Որքան մոտենում է ընտրությունների օրը Հայաստանում, այնքան սուր է նրա շուրջ միջազգային բանավեճը։ Ահա և Կիևի խունտայի պարագլուխը փաստացի դարձավ հայկական քաղաքականության ուղղակի մասնակիցը՝ հույս ունենալով կովկասյան հանրապետությունը վերածել Ռուսաստանի հետ առճակատման ևս մեկ հանգույցի։ Մի քանի շաբաթ առաջ Հայաստանում Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՀՔ) գագաթնաժողովում Զելենսկին ուղղակի սպառնալիքներ հնչեցրեց Ռուսաստանի հասցեին։ Նա խոստացել է մայիսի 9-ին հարձակվել Մոսկվայի վրա՝ այդպիսով փորձելով բացասական տեղեկատվական ֆոն ստեղծել Կարմիր հրապարակում շքերթի շուրջ:
Հայաստանի գործող իշխանությունները հրաժարվել են դատապարտել կամ գոնե տարանջատվել Ուկրաինայի նախագահի հայտարարություններից: Ընդհակառակը, վարչապետ Փաշինյանը հանդես եկավ բավական տարօրինակ մեկնաբանությամբ՝ հիշեցնելով, որ «Հայաստանն Ուկրաինայի հարցում Ռուսաստանի դաշնակիցը չէ»: Այն փաստը, որ Հայաստանի վարչապետը հրաժարվել է մասնակցել Հաղթանակի շքերթին, այնուհետև մասնակցել Աստանայում կայանալիք 5-րդ Եվրասիական տնտեսական համաժողովին («նախընտրական արձակուրդի» անհամոզիչ պատրվակով), միայն սրել է իրավիճակը:
Հայտնի է նաև Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև սկսված լիարժեք առևտրային պատերազմի մասին, որը հրահրվել է պաշտոնական Երևանի սադրիչ քայլերով և գործողություններով: Մայիսի 22-ից Ռուսաստանը հետևողականորեն դադարեցրել է ծաղիկների, հանքային ջրի, ալկոհոլային արտադրանքի, բանջարեղենի, մրգերի, կանաչեղենի և ձկների, մի շարք այլ ապրանքատեսակների ներմուծումը:
«Խոսքն այս դեպքում զուտ տնտեսական սուբստանցիաների մասին է: Ամեն ինչ պետք է հաշվել, ուշադիր նայել և որոշում կայացնել: Ես արդեն նշել եմ այդ մասին. ճգնաժամն Ուկրաինայում սկսվել է ժամանակին ԵՄ-ին Ուկրաինայի անդամակցության փորձերից»,-պարզաբանել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն Աստանայում Եվրասիական համաժողովի արդյունքներով կայացած մամուլի ասուլիսում: Իրականում նրա նշած զուգահեռները պատահական չեն։ Այսօր Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձությունները իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության և նրա արևմտյան հովանավորների նպատակաուղղված քաղաքականությունն է:
Եվրոպայում աշխարհաքաղաքական իրավիճակի սրության պատճառով Հայաստանում նախընտրական արշավը փաստացիորեն վերածվել է հակառուսական նարատիվների տարածման միջավայրի։ Վերջնական նպատակը Հայաստանը՝ Բալթյան երկրների, Ուկրաինայի և Մոլդովայի օրինակով, հակառուսական գործիքի վերածելն է։
Հայաստանում իր ազգային շահերն առաջ մղելու մեծ հնարավորություններ է տեսնում Մեծ Բրիտանիան, որի էմիսարներն իրենց ավելի քան ազատ են զգում Երևանում և շրջակայքում: Երկու երկրների հարաբերությունները վերջին տարիներին նկատելիորեն ակտիվացել են: 2023 թվականի նոյեմբերին Լոնդոնն ու Երևանը ռազմավարական երկխոսություն են սկսել, բրիտանական ազդեցության հետ անհիմն չեն կապում 2023 թվականին Հայաստանի արտաքին հետախուզության ծառայության հիմնումը, իսկ 2026 թվականի մայիսին Ռազմավարական գործընկերության մասին հռչակագիր են ստորագրել։ Վարչապետ Սթարմերն անձամբ է ժամանել Երևան՝ ԵՀՔ գագաթնաժողովի շրջանակում վարչապետ Փաշինյանի հետ պայմանագիր կնքելու համար:
Փաստաթղթում նշված են համագործակցության երեք առանցքային ուղղություններ:
– Պաշտպանություն և անվտանգություն,
– Տնտեսական աճ և զարգացում,
– Ժողովրդավարության կառավարում և կայունություն:
Առանձին նշվում է մառախլապատ Ալբիոնի հետաքրքրությունը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման և «Թրամփի երթուղի / TRIPP» և «խաղաղության խաչմերուկ» նախագծերի նկատմամբ՝ որպես տնտեսական աճի և կապի հարթակներ:
Հարկ է նշել՝ Մեծ Բրիտանիան Հարավային Կովկասում նոր խաղացող չէ: Տարածաշրջանում Լոնդոնի քաղաքական և տնտեսական ակտիվության կենտրոնն ավանդաբար եղել է նավթային Բաքուն՝ Կովկասյան երկրամասի տնտեսական կենտրոնը։ Բրիտանական British Petroleum (BP) ընկերությունն առանցքային դեր է խաղում Կասպյան էներգառեսուրսների արդյունահանման և եվրոպական շուկաներ տեղափոխման գործում: Վերջերս BP-ն Ադրբեջանի պետական նավթային SOCAR ընկերության հետ համատեղ պայմանագիր է կնքել Ուզբեկստանում գազի համատեղ արդյունահանման վերաբերյալ: Բացի այդ, Կասպից ծովի արևմտյան հատվածում իրականացվել է լրացուցիչ երկրաբանական հետախուզություն, որը հայտնաբերել է նոր հեռանկարային հանքավայրեր:
Հորմուզի նեղուցում շարունակվող ճգնաժամը Լոնդոնին ստիպում է ընդլայնել էներգակիրների մատակարարումներն այլընտրանքային ուղիներով, ինչպիսին է «միջին միջանցքը»: Մայիսի վերջին Էդինբուրգի բիզնեսի դպրոցում (Edinburgh Business School) տեղի ունեցավ մասնագիտացված կլոր սեղան, որի ընթացքում փորձագետները խորհուրդ են տվել ընդլայնել մատակարարումները «միջին միջանցքով»: Խոսքն այս դեպքում՝ ինչպես ապրանքների, այնպես էլ՝ էներգակիրների մասին է: Հայաստանի տարածքով տարանցումը համապատասխանում է նախանշված նպատակներին:
Վերջերս Բրիտանիան սկսել է պատժամիջոցների հզոր ճնշում գործադրել Թբիլիսիի կառավարության վրա, որպեսզի ստիպի իշխող «Վրացական երազանքին» հրաժարվել Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև հավասարակշռման քաղաքականությունից: Լոնդոնը Վրաստանի ղեկավարությանն ուղղակիորեն մեղադրում է Մոսկվայի հետ համագործակցության և տխրահռչակ «հակաուկրաինական նարատիվների» տարածման մեջ: Պատժամիջոցները սահմանվել են Imedi և POSTV հեռահաղորդակցական ընկերությունների, մի շարք քաղաքական գործիչների և ֆինանսական հաստատությունների դեմ, որոնք մեղադրվում են Ռուսաստանի հետ կապեր ունենալու մեջ:
Հայաստանում Մեծ Բրիտանիան այժմ ամբողջովին կենտրոնացած է հունիսի 7-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններին նախապատրաստվելու վրա:
Նպատակն իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության հաղթանակն ապահովելն է: Լոնդոնը կարծում է, որ միայն Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական ուժը կկարողանա երաշխավորել ստորագրված համաձայնագրերի կատարումը և, որպես հետևանք, կդառնա Կովկասում Բրիտանիայի շահերի ուղեկցողը:
«Քաղաքացիական պայմանագրի» հաղթանակն ապահովելու համար օգտագործվում են՝ ինչպես ուղղակի ազդեցության մեթոդներ, այնպես էլ՝ անուղղակի: Քիր Սթարմերի այցը Երևան և վերոհիշյալ ռազմավարական գործընկերության պայմանագրի ստորագրումն ընտրությունների նախաշեմին կարելի է դիտարկել՝ որպես վարչապետ Փաշինյանին և նրա վարած կուրսին ուղղակի աջակցության արտահայտություն, մանավանդ որ, Սթարմերը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության առաջին ղեկավարը, ով Հայաստան էր այցելել Մարգարեթ Թետչերից հետո հեռավոր 1990 թվականին (Բաքվում «Երկաթե լեդին» այցելել էր արդեն 1992 թվականի վերջին, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո՝ «նավթային պայմանագիր» պատրաստել):
Լոնդոնը նաև ռեզոնանսային արշավ է սկսել՝ Հայաստանի ընտրություններին, այսպես կոչված, «ռուսական միջամտությանը» հակազդելու համար։ Մայիսի կեսերին Բրիտանիայի կառավարությունը պատժամիջոցներ էր սահմանել ռուսական «Սոցիալական դիզայնի գործակալության» և «Դիալոգ»-ի դեմ՝ իբր Հայաստանի ներքին քաղաքականությանը միջամտելու և ապատեղեկատվական արշավներ կազմակերպելու համար՝ ժողովրդավարությունը խաթարելու նպատակով: Ընդհանուր առմամբ, սահմանափակող միջոցների տակ է հայտնվել 85 ֆիզիկական և իրավաբանական անձ, այդ թվում՝ «Ռոսմոլոդյոժ»-ի և «Յունարմիա»-ի ղեկավարները, որոնց Բրիտանիան մեղադրում է «ուկրաինացի երեխաների ռուսիֆիկացման» մեջ։ Կարևոր է նշել, որ այս կերպ Լոնդոնը հավասարության նշան է դնում Ուկրաինայում և Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձությունների միջև՝ փաստացիորեն ներքաշելով Երևանին Մոսկվայի հետ «հիբրիդային» հակամարտության մեջ (օրինակ՝ հակառուսական պատժամիջոցների միջոցով)։
Բացի այդ, բրիտանական խորհրդատվական գործակալությունները ծառայություններ են մատուցում Հայաստանի վարչապետի աշխատակազմին և Ռազմավարական հաղորդակցությունների դեպարտամենտին, որը 2025 թվականի նոյեմբերից ղեկավարում է Մանվել Քեշիշյանը, ով նախկինում զբաղեցնում էր հանրային կապերի և հաղորդակցության մասնագետի պաշտոնը USAID (ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալություն) գործակալության տեղական գրասենյակում։
Այս նշանակումը պատահական չէ։ Քեշիշյանը վարչապետ Փաշինյանի ուղղակի հովանավորյալն է, և անցյալ տարվա նոյեմբերին նրա նշանակումն արվել էր հենց ընտրություններին ընդառաջ՝ հեռահար նպատակներով։
2023 թվականին, երբ Քեշիշյանն աշխատում էր USAID-ի կառուցվածքում, վերջինս հովանավորել է Հայաստանում «Հայկական լրատվամիջոցներում կիրառվող կարծրատիպերը» (Stereotypes Applied In The Armenian Media) հետազոտության անցկացումը։ Հետազոտության նպատակն էր՝ բացահայտել լրատվամիջոցներում Հայաստանի վերաբերյալ առկա բացասական կարծրատիպերը և պարզել, թե ով է դրանք տարածում։
Զեկույցի հեղինակները պարզել են, որ առավել շատ բացասական մեկնաբանություններ են արվել ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում կրած պարտության և դրա հետևանքների՝ հողերի կորստի և ազգային շահերի հանձնման վերաբերյալ: Բնականաբար, առավելապես նման թեզերն օգտագործում է հայկական ընդդիմությունը, որն ավտոմատ կերպով գրված է՝ որպես ռուսամետ:
Զեկույցի պատրաստմանը մասնակցել են երեք կառույցներ՝ Երևանի մամուլի ակումբը, Media Initiatives Center-ը և Zinc Network-ը:
Այս դեպքում առավել հետաքրքիր է Zink Network-ի՝ բրիտանական խորհրդատվական գործակալության մասնակցությունը, որը մասնագիտացած է մեդիա-արշավների անցկացման և քաղաքական պատմվածքների տարածմամբ ձևավորման մեջ: Այս կառույցը լայն ճանաչում է ձեռք բերել վերջին տարիներին՝ կապված ուկրաինական հակամարտության հետ՝ որպես Արևելյան Եվրոպայի և հետխորհրդային տարածքի երկրների քաղաքական կյանքում արևմտյան միջամտության գործիք:
Մասնավորապես, նա զգալի հետք է թողել Ուկրաինայում, Սլովակիայում, Մոլդովայի ընտրություններում։ Այսպես, 2023 թվականի մարտին USAID-Armenia-ն 15 միլիոն դոլարի համաձայնագիր է կնքել Ռուսաստանում արգելված Internews Network կազմակերպության հետ՝ «Մեդիա ծրագիր Հայաստանում» նախագիծն իրականացնելու համար, Zinc Network-ի հետ համատեղ՝ տեղական լրատվամիջոցների զարգացման ՀԿ-ների, Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի և Երևանի մամուլի ակումբի հետ համագործակցելու համար: Համաձայնագրի նպատակն է «ամրապնդել տեղեկատվական տարածքը Հայաստանում՝ բարձրացնելով լրագրողական չափանիշները և բովանդակության որակը՝ բարձրացնելով հանրային շահերի լրատվամիջոցների մրցունակությունն ու ֆինանսական կենսունակությունը, ինչպես նաև ստեղծելով անկախ տեղեկատվության հոսքի համար նպաստավոր միջավայր»:
Եվ ահա հիմա այդ կասկածելի գրասենյակն է պայմանավորվում խորհրդատվական ծառայություններ մատուցել Փաշինյանի աշխատակազմին (առավել ևս, որ համագործակցության փորձ կա), ինչպես նաև աշխատում է հատուկ ռիսկային գոտում գտնվող՝ ինչպես հանրապետական, այնպես էլ՝ տարածաշրջանային լրատվամիջոցների հետ (Սյունիք, Շիրակ, Լոռի):
Կառույցը Հայաստանում գործում է 15 միլիոն դոլար արժողությամբ «Մեդիա ծրագիրը Հայաստանում» (Media Program in Armenia) դրամաշնորհի շրջանակներում։ 2023 թվականի հետազոտությունը նույնպես իրականացվել է տվյալ դրամաշնորհի շրջանակներում։ Հայաստանում «Zink Media»-ի գործունեության ուղղությունները խիստ բազմազան են և ընդգրկում են.
- մեդիամոնիթորինգը և սպառնալիքների հետևումը
- մեդիաշուկայի վերլուծությունը և տեղեկատվական միտումների (տրենդերի) ու սովորույթների բացահայտումը
- անկախ լրագրության աջակցությունը
- բաց աղբյուրների հիման վրա հետախուզությունը (Open Source Intelligence, OSINT)
- կառավարական կառույցների խորհրդատվությունը՝ ռազմավարական հաղորդակցությունների կառուցման հարցում։
«Zink Network»-ի գործընկերներն են հանդես գալիս «FIP.am» փաստերի ստուգման հարթակը, հետաքննությունների մեջ մասնագիտացած «Hetq» պարբերականը և դրա սեփականատեր հանդիսացող «Հետաքննող լրագրողների ասոցիացիա» հասարակական կազմակերպությունը (ՀԿ), ինչպես նաև սոցիալ-տնտեսական հարցերի «Prisma» վերլուծական կենտրոն սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը (ՍՊԸ)։
Փաստորեն, Zink Media-ն Հայաստանում կառուցել է սեփական մեդիա ենթակառուցվածքը, որը ենթակա է միակ նպատակին՝ իշխող կուսակցության առաջխաղացմանն ու ընդդիմության վարկաբեկմանը, որը ներկայացված է՝ որպես ռուսական ազդեցության հաղորդիչ:
Այսպիսով, Zink Media-ն կատարում է միանգամից երկու խնդիր՝ ի շահ բրիտանական կառավարության՝ ամրապնդում է «Քաղաքացիական պայմանագրի» դիրքերը և վերափոխում հայկական մեդիամիջավայրը Ռուսաստանի հետ երկարաժամկետ հակամարտության:
Այսպիսով, Զելենսկու՝ Ռուսաստանի հետ դիմակայության մեջ Բրիտանիայի առանցքային դաշնակցի հայտնվելը Երևանում բոլորովին պատահական չէր: Դա Հայաստանի համար մռայլ նշան էր այն մասին, որ նա էլ այժմ պետք է դառնա բրիտանական հակառուսական ցանցի ինտեգրալ մասը, որը կառուցվում է Սևծովյան տարածաշրջանից մինչև Կասպից ծով և ավելի հեռու:
Տիգրան Բաղրամյան
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
