Ագրեսիա Իրանի դեմ. Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար հետևանքները դրամատիկ են և անկանխատեսելի
Արևելքում կարող է արագանալ հակադիր դաշինքների ձևավորման գործընթացը
Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի սանձազերծած ագրեսիան արդիականացրել է տարածաշրջանային շատ խնդիրներ։ Թերևս դրանցից գլխավորը վերաբերում է տարածաշրջանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի հեռանկարներին ու դրությանը. որքանով նրանք կարող են վստահորեն նայել գոնե վաղվա օրվան, էլ չասած՝ ավելի լայն հեռանկարի մասին:
Առավել ևս, որ Իսրայելից հնչում են հետաքրքիր ազդանշաններ, որոնք հիշեցնում են կամ Անկարայի և Բաքվի նախազգուշացումներ, կամ բացահայտ սպառնալիք։ Դրանում համոզվելու համար բավական է վերլուծել Իսրայելի նախկին վարչապետ Նաֆթալի Բենեթի բոլորովին վերջերս արած հայտարարությունը, որը որոշել է «շատ անկեղծ» լինել։ Ըստ այդ քաղաքական գործչի՝ ոչ ավել, ոչ պակաս Իսրայելի համար «Թուրքիան նոր Իրան է»։
«Թուրքիան և Քաթարն ազդեցություն են ստացել Սիրիայում և փորձում են այն տարածել ամբողջ Մերձավոր Արևելքում», – հայտարարում է Բենեթը:
Պետք է խոստովանել՝ իսրայելցի գործիչները վաղուց՝ 2024 թվականի դեկտեմբերին Դամասկոսում «Ասադի ռեժիմի» անկումից ի վեր, ընդգծված հակաթուրքական երանգներով որոշ մտահոգություններ են արտահայտել։
Թուրքիայի ազդեցության տարածումն ու ամրապնդումը Պատմական Լևանտում կամ Արևելյան Միջերկրական ծովում ակնհայտորեն չի տեղավորվում Իսրայելի և նրա գլխավոր հովանավոր գործընկերոջ՝ ի դեմս ԱՄՆ-ի ծրագրերի մեջ, ինչ էլ որ հայտարարեն Սպիտակ տանը՝ աջակցություն ցուցաբերելով Սիրիայի ժամանակավոր նախագահին: Իր հերթին, Անկարայում նույնպես Իսրայելի հետ կոնֆլիկտային խաղաղ գոյակցության վերաբերյալ առանձնահատուկ պատրանքներ չեն սնում:
Այս առիթով սյունակագիր Սուլեյման Սեյֆի Օգյունը կառավարամետ Yeni Şafak պարբերականում նշել է՝ ամերիկա-իրանական պատերազմի հնարավոր հետևանքները ակ-Սարային քիչ լավատեսություն են ներշնչում։ Ռազմական գործողությունների անբարենպաստ ռազմավարական հետևանքները Թուրքիայի (և ոչ միայն նրա համար) ակնհայտ են։ «Խոսքն այլևս այն մասին չէ, թե արդյոք պատերազմը դուրս կգա, այլ այն մասին, թե երբ այն կսկսվի և ինչի կհանգեցնի։ Եթե Իրանը ոչնչացվի, առաջին հետևանքներից մեկը կլինի Անկարայի և Թել Ավիվի միջև ևս մեկ բուֆերի անհետացումը», – ագրեսիայից մի քանի օր առաջ գրել է Օգյունը։
ԱՄՆ-ի և Իսրայելի արագ հաղթանակի սցենարում Անկարան, նրա կարծիքով, կարող է հայտնվել աշխարհաքաղաքական «օղակում». «նոր» ամերիկամետ (և, ենթադրաբար, կայունությունից հեռու,- հեղ․) Իրան, Իսրայելի և Հնդկաստանի դիրքերի ամրապնդումը Հարավային Կովկասում և «սիոնիստական ռեժիմի» կապերն Արևմուտքում Հունաստանի և Կիպրոսի հետ։ Այսպիսով, սա արդեն ոչ թե պարզապես մերձավորարևելյան հակամարտություն է, այլ Թուրքիայի ռազմավարական շրջափակման հարց։
Իսկ եթե պատերազմը ձգձգվի, էլ ավելի տագնապալի հեռանկար է առաջանում՝ հակամարտության ռեգիոնալացում, հարվածներ ԱՄՆ-ի բազաներին, Թուրքիայի ներգրավման ռիսկ և նույնիսկ սուննի-շիա լարվածության սրման վտանգ։ Առանձին զգայուն թեմա է «քրդական քարտեզի» հնարավոր ակտիվացումն ու Ադրբեջանի հյուսիս-արևմտյան նահանգների ապակայունացումը՝ առավելապես թյուրքական և մասամբ քրդական բնակչությամբ։ Բաքվի այլ փորձագետներ հույսեր են փայփայում 1920-ականների սկզբի, 1945-ի կամ 1979-1980թթ. սկզբի ինքնավարության տրամադրությունների և շարժումների վերածննդի համար, սակայն կենտրոնական իշխանության թուլացման հետևանքները կարող են ամենևին էլ վարդագույն չլինել՝ հրահրելով «բոլորը բոլորի դեմ պատերազմ» և անվերահսկելի միգրացիոն գործընթացներ։ Սիրիայում դժվարին փորձից դասեր քաղելով՝ իշխանությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում Իրանի հետ 534 կիլոմետրանոց սահմանին, որով արդեն սկսել են անցնել հարևան երկրի հարյուրավոր քաղաքացիներ:
Հատկանշական է՝ տնտեսական ռիսկերը՝ նավթ, գազ, միգրացիա, Սեյֆի Օգյունը հպանցիկ է նշում։ Սա խոսում է այն մասին, որ այսօր թուրքական պահպանողական դիսկուրսում գլխավոր վախը ոչ թե գների աճն է, այլ երկրի շուրջ ռազմավարական հավասարակշռության կտրուկ փոփոխություններն ու տատանումները։ Թուրքական ավանդական «օպտիկայի» մեջ Իրանը ոչ այնքան դաշնակից է, որքան գործընկեր, որի հետ կարելի է և պետք է պահպանել փոխշահավետ երկխոսություն, և ինչ-որ չափով բուֆեր։ Եվ հարցն այն է, թե ինչ կլինի, եթե բուֆերը անհետանա:
Փոխադարձ անվստահության մթնոլորտը շոշափում է նաև ռազմատեխնիկական ոլորտը։ Օրինակ, Թուրքիայի կողմից Eurofighter Typhoon կործանիչների պարկի ընդլայնումը մինչև 56 միավոր՝ ներառյալ Tranche 4 կոնֆիգուրացիայի ինքնաթիռները, որոնք հագեցած են CAPTOR-E ռադարով AESA ռադարով և Meteor հրթիռներով, անհանգստացրել է Նեթանյահուի կառավարությանը։
Իսրայելական ԶԼՄ-ների արձագանքը Typhoon Park-ի ընդլայնման Անկարայի մտադրությանը արտացոլում է տարածաշրջանային հավասարակշռության տեղաշարժի վերաբերյալ ավելի խորը մտահոգությունները: Թուրքական ռազմական ավիացիայի արագացված արդիականացումը դիտարկվում է որպես գործոն, որը կարող է փոխել ուժերի հավասարակշռությունը տարածաշրջանում և թուլացնել Իսրայելի ավանդական որակական ռազմական գերազանցությունը:
«Եթե Իսրայելն ունենար գործող արտաքին գործերի նախարարություն կամ նորմալ կառավարություն, այն արդեն դիվանագիտորեն կմիջամտեր, որպեսզի կանխեր այդ գործարքի առաջխաղացումը»,-հայտարարել է ընդդիմության առաջնորդ և «Եշ Աթիդ» կուսակցության ղեկավար Յաիր Լապիդը: Նա նաև նախազգուշացրել է՝ «Թուրքիան Մերձավոր Արևելքում ունի ամենամեծ և ամենահզոր ռազմածովային նավատորմը և այժմ ձգտում է օդային տարածքում Իսրայելի հետ հավասարության»:
Անցյալ տարվա հոկտեմբերին Անկարան Բրիտանիայի հետ համաձայնագիր էր կնքել 20 նոր Typhoon Tranche 4-ի մատակարարման վերաբերյալ: Եվս 12 միավոր Tranche 3A ձեռք կբերվի Քաթարից և Օմանից։ Առանձին-առանձին նախատեսվում է Քաթարից ձեռք բերել լրացուցիչ 12 կործանիչ, ինչը կապահովի 24 Eurofighter Typhoon-ի ստացումը մեկ տարվա ընթացքում: F-16 Özgür/Block 70-ի ամբողջական արդիականացման հետ մեկտեղ Թուրքիան կարճաժամկետ հեռանկարում զգալիորեն կուժեղացնի իր ռազմաօդային ուժերը, մինչդեռ Իսրայելում շարունակվում են քննարկումները Անկարայի աճող ռազմական ներուժի ազդեցության վերաբերյալ տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության վրա:
Բացի այդ, Իսրայելն ակնհայտորեն հիացած չէ Թուրքիայի, Սաուդյան Արաբիայի և Պակիստանի վերջին հայտարարություններով և ծրագրերով՝ ստեղծելու այն, ինչը ԶԼՄ-ներում ստացել է «մուսուլմանական ՆԱՏՕ» անվանումը։ Հատկապես Արևմտյան Երուսաղեմը խիստ անհանգստացած է թուրքական կողմի՝ սաուդցիներին Իսրայելից հետ քաշելու փորձերից։ Իսրայելցիները բոլոր ուժերով փորձում էին Էր Ռիադին ներքաշել և «Աբրահամյան համաձայնագրերի», և «Հնդկաստան-Մերձավոր Արևելք-Եվրոպա» (IMEC) տնտեսական միջանցքի նախագծի մեջ։ Բացի այդ, Սաուդյան Արաբիայի միացումը իսրայելական մասնակցությամբ լայնածավալ նախագծերին կամրապնդեր նաև Մերձավոր Արևելքի քառյակը կամ I2U2 Group-ը՝ ռազմավարական գործընկերություն Հնդկաստանի, Իսրայելի, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների (ԱՄԷ) և ԱՄՆ-ի միջև, որն ամրապնդվում է ինչպես պաշտոնական այցերով և բանակցություններով, այնպես էլ ոչ պաշտոնական շփումների լայն ցանցով:
Ըստ ամենայնի՝ Արևմտյան Երուսաղեմն արդեն առնվազն երկու փորձ է ձեռնարկել Էր Ռիադին «շարասյուն» վերադարձնելու համար: Նախ, երբ Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդին հաստատեց IMEC վերադառնալու մտադրությունը (դրանով իսկ արդիականացնելով այս թեման Սաուդյան Արաբիայի համար), և երկրորդ, երբ ագրեսորներին հաջողվեց հասնել թագաժառանգ Բեն Սալմանից Իրանի դատապարտմանը Սաուդյան տարածքներին հասցված հարվածների համար, որոնք վերագրվում են Թեհրանին։ Կարելի է ենթադրել՝ ներկայումս շահագրգիռ ուժերն ակտիվորեն դրդում են Էր Ռիադին և արաբական այլ միապետություններին բացահայտ միանալ հակաիրանական «Էփշտեյնի կոալիցիային»:
Մարտի 4-ին Թուրքիայի ԱԳՆ-ն կանչել է Անկարայում Իրանի դեսպանին՝ Իրանից արձակված հրթիռի հետ կապված միջադեպի կապակցությամբ: Միաժամանակ Հաքան Ֆիդանը հեռախոսազրույցում իր իրանցի գործընկեր Աբբաս Արաղչիին՝ փոխանցելով Անկարայի մտահոգությունը միջադեպի կապակցությամբ: Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության տվյալների համաձայն՝ Իրանից արձակված բալիստիկ հրթիռը Արևելյան Միջերկրական ծովում որսացել են ՆԱՏՕ-ի ՀՕՊ ստորաբաժանումները:
Ակնհայտ է՝ Թուրքիան և նրա դաշնակից Ադրբեջանը, որը չի թաքցնում իր ամուր կապերը Իսրայելի հետ, մտածելու բան ունեն։ Այլ հավասար պայմաններում մոտ ապագայում չի բացառվում տարածաշրջանում Անկարային և Բաքվին հակադրվող դաշինքի ձևավորումը՝ Հնդկաստանի, Իսրայելի, Հունաստանի, Կիպրոսի և, հնարավոր է, որոշ այլ շահագրգիռ խաղացողների մասնակցությամբ։ Հույս դնել, որ Իրանը հանդես կգա Անկարայի և Բաքվի համար «շանթարգելի» դերում, այժմ, հաստատ, բացառվում է։
ՅՈՒՐԻ ՄԱՎԱՇԵՎ
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
