Ջեյ Դի Վենսը մեկնում է Բաքու և Երևան. շռայլ կանխավճարներ և անիրականանալի պատրանքներ. ԱՄՆ-ը Կովկասը ներքաշում է վտանգավոր խաղերի մեջ
ԱՄՆ-ի հետ բարեկամանալ ձգտողների առանձնահատկությունն օրիգինալ չէ։ Բոլորը կամ գրեթե բոլորն անկեղծորեն համոզված են. «Մեզ հետ ամեն ինչ այլ կլինի»։ Բայց ամեն անգամ իրականությունը ստիպված է նրանց հուսահատեցնել՝ ցրելով պատրանքները։ Բացի այդ, Վաշինգտոնի համար «դաշնակցի» և «վասալի» միջև սահմանագիծը չնչին է, եթե ընդհանրապես գոյություն ունի։
Ակամայից նման եզրակացության հանգում ես՝ դիտարկելով փետրվարին ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի Հայաստան և Ադրբեջան կատարելիք այցի համատեքստը։ Ավելի վաղ Դավոսի համաշխահային տնտեսական ֆորումում արդյունքների վերաբերյալ համապատասխան ծրագրերով Truth Social-ում կիսվել էր նրա ղեկավար Դոնալդ Թրամփը։ Պաշտոնապես հայտարարվել է՝ ամերիկյան իշխանական հիերարխիայի երկրորդ անձի՝ այդ մայրաքաղաքներ այցի նպատակն Ադրբեջանի հետ ռազմավարական գործընկերության ամրապնդումն է և Հայաստանի հետ միջուկային ոլորտում խաղաղ համագործակցության մասին նրա շեֆի կողմից ավելի վաղ ստորագրված «հրաշալի համաձայնագրի» ստորագրումը։
Բացի այդ, ծրագրվում է կիսահաղորդիչների ամերիկյան խոշոր արտադրողների հետ կնքել գործարք և մերձկասպյան երկրին վաճառել ԱՄՆ-ում արտադրված ռազմական տեխնիկա, այդ թվում՝ «զրահաբաճկոններ, նավակներ և շատ այլ բաներ»,- պարզաբանել է օվալաձև կաբինետի տերը: Զուգահեռաբար լոբբիստներն ակտիվացնում են ջանքերը 907-րդ բանաձևի վերջնական չեղարկման ուղղությամբ, որը հիպոթետիկորեն կարող է արգելակել Ադրբեջանի հետ ԱՄՆ-ի ռազմատեխնիկական անխոչընդոտ համագործակցությունը։
Բացի այդ, Սպիտակ տան տերը նախատեսված շնորհակալություն է հայտնել Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդներին՝ 2025 թվականի օգոստոսին ստորագրված «խաղաղության համաձայնագրի» պահպանման համար։ Նրա խոսքով՝ «դաժան պատերազմն» այժմ այն ութնյակի շարքում է, որոնք նա սիրով բարեհաճել է «ավարտել»՝ հերթական անգամ ազդարարելով «բարգավաճում և խաղաղություն»:
Կովկասի ինստիտուտի ղեկավար Ալեքսանդր Իսկանդարյանը հիմնավորված ընդգծել է՝ Վենսի գլխավոր խնդիրը Հայաստան և Ադրբեջան այցի ժամանակ, մեծ հավանականությամբ, կդառնա «Թրամփի ճանապարհի»՝ Ադրբեջանի հիմնական տարածքի, Նախիջևանի ինքնավարության և Թուրքիայի միջև կոմունիկացիոն միջանցքի իրականացման աշխատանքների մեկնարկը: Իհարկե, սրանից չի հետևում, որ այցի բոլոր նպատակներն իրականացվում են մեկ այցով (կամ մեկ հռչակագրով), բայց Վաշինգտոնը համառորեն ծրագրում է հետագայում ևս առաջ մղել իր նախագիծն Անդրկովկասում։ Չի բացառվում, որ Բաքուն և Երևանն ԱՄՆ միջնորդությամբ որոշեն ևս մեկ անգամ ամրապնդել նախկինում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները։ Չնայած նախագծի լայնածավալ և լարված PR-ին՝ դրա տեխնիկական իրականացման շատ ասպեկտներ մնում են չմշակված:
Այսպես թե այնպես, ենթադրվում է, որ հենց ԱՄՆ փոխնախագահին է հանձնարարվել Սպիտակ տանը Վերահսկել «կովկասյան ուղղությունը»։
Փետրվարի 9-10-ն ԱՄՆ առևտրի պալատը Պետդեպարտամենտի և առևտրային գերատեսչության հետ համատեղ կազմակերպում է պատմության մեջ առաջին երկկողմ բիզնես առաքելությունը դեպի Ադրբեջան: Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնանալու է էներգետիկայի և թվային փոխակերպման, պաշտպանության և տրանսպորտի, գյուղատնտեսության և առողջապահության, ֆինանսների և ներդրումների վրա:
Ոչ պակաս ուշագրավ է ամերիկացիների մտադրությունը Հայաստանում կիսահաղորդիչների արտադրություն բացելու, Հանրապետությունում փորձարարական մոդուլային ատոմային ռեակտոր տեղադրելու և տվյալների կենտրոն գործարկելու համար՝ ԱԻ-ի վերաբերյալ հարցումների մշակման համար, ինչի մասին նույնպես շատ են խոսակցությունները։ Ենթադրություններ են հնչում, որ Վաշինգտոնի հետ Երևանի և Բաքվի համագործակցությունը դուրս է զուտ տնտեսական և նույնիսկ քաղաքական հարցերի սահմաններից, և շատ հավանական է, որ Վենսի այցը կբացահայտի նաև նախկին Խորհրդային Անդրկովկասի երկրների հետ ԱՄՆ-ի համագործակցության ռազմական չափումը։
Այս համատեքստում դժվար թե նպատակահարմար է անտեսել Սենատի զինված ուժերի կոմիտեի անդամ Մալլինի և Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Զաքիր Հասանովի հանդիպման փաստը, ինչը բոլորովին էլ եզակի չէ: Զրուցակիցները քննարկել են ռազմական փոխգործակցության ներկա վիճակն ու զարգացման հեռանկարները: ԱՄՆ-ի հակաիրանական հռետորաբանության խստացման խորապատկերին դա կարող է նշանակել միայն մեկ բան՝ Վաշինգտոնն Անդրկովկասում պատրաստում է նաև պլացդարմ ռազմական գործողությունների համար։
Այստեղ ԱՄՆ ռազմավարության երեք հիմնական ասպեկտներ պետք է դիտարկել որպես համաշխարհային երկրների մեծամասնության համար պոտենցիալ մարտահրավերների աղբյուր։ Առաջինը վերաբերում է Վաշինգտոնի՝ գլոբալ տեխնոլոգիական գերակայության հավակնություններին, ընդ որում՝ ոչ միայն արտադրության ոլորտում, այլև տվյալների զանգվածների նկատմամբ գլոբալ վերահսկողության առումով։ Երկրորդը ենթադրում է հազվագյուտ հողերի և այլ հումքային ռեսուրսների շրջանառության անվերապահ վերահսկողություն, որոնցից շատերը գտնվում են Նահանգներից դուրս (Չինաստանի հետ աճող մրցակցության խորապատկերին, որն ունակ է ամենատարբեր ձևեր ընդունել):
Դրա հիման վրա, երրորդ ասպեկտը վերաբերում է աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում կարևոր կամ ռազմավարական նշանակություն ունեցող տրանսպորտային ուղիների նկատմամբ գերիշխանությանը: Հարավային Կովկասը միանգամայն տեղավորվում է այս կատեգորիայի մեջ։ Միևնույն ժամանակ, նշված բոլոր ուղղություններում ԱՄՆ-ը հիմնականում շեշտը դնում է ռազմականացման և ռազմական ուժի կիրառման վրա, ներառյալ՝ մասնավոր ռազմական ընկերությունները, որոնցից մեկը, ավելի վաղ հաղորդվել էր, տեղակայվում է Արաքսի ափերին՝ «Թրամփի միջանցքը» պաշտպանելու պատրվակով: Փաստորեն, ամերիկացիները մերժեցին չմիջամտելու գաղափարը՝ որպես գոյություն ունեցող կամ հեռանկարային աշխարհակարգի անբաժանելի մաս։ Բայց կա մեկ այլ նրբերանգ, որը և նրանք, և «խաղաղության խորհրդով» իրենց կրտսեր գործընկերները ստիպված կլինեն այս կամ այն կերպ հաշվի առնել։
Փաստն այն է, որ հազվագյուտ հողերի պաշարների 85%-ը, որոնք անհրաժեշտ են նաև կիսահաղորդիչների համար, գտնվում են BRICS-ի հինգ երկրների տարածքում՝ Ռուսաստանում, Չինաստանում, Վիետնամում, Հնդկաստանում, Բրազիլիայում: Հայաստանն ու Ադրբեջանն ակնհայտորեն այդ շարքում չեն։ Ի դեպ, միանգամայն հնարավոր է, որ հազվագյուտ հողերի պաշարների առումով թվարկված առաջատար պետությունները մոտ ապագայում որոշեն ստեղծել կազմակերպություն, որը կոչված է դառնալու ՕՊԵԿ-ի անալոգը որոշ բնական ռեսուրսների արդյունահանման ոլորտում: Ամեն դեպքում, նման կազմակերպության ստեղծումը կարող է դառնալ կարևոր գործիք և նույնիսկ ճնշման լծակ, և գուցե նաև գլոբալ Հարավն ու Արևելքը պաշտպանելու համար «խաղաղություն ուժի միջոցով» ադեպտների դեմ, որի հետևում ընկած է սովորական համաշխարհային կողոպուտը:
Զարմանալի է, թե ինչպես նույն Հայաստանում դեռևս հաշվի չեն առնում Սիրիայի հյուսիս-արևելքում քրդական ինքնավարության ամերիկյան «հովանոցի» տակ շուրջ 10 տարի գոյատևած Ռոժավայի տխուր, բայց ուսանելի պատմությունը, որը վերջերս փլուզվել էր՝ որպես աշխարհաքաղաքական և էթնո-կրոնական նախագիծ։ Նրա ուժային ծածկույթն ապահովող «Սիրիայի դեմոկրատական ուժերը» Ռոժավան դարձրին Մերձավոր Արևելքում քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական ամենանշանավոր գործոններից մեկը։ Ըստ այդմ, քրդական նախագիծը մինչ այժմ ամերիկացիների աչքում շատ ավելի բարձր էր, քան Հայաստանը։ Ի տարբերություն Երևանի՝ Ռոժավան ԱՄՆ-ի աջակցությամբ վերահսկում էր նաև Սիրիայի հյուսիս-արևելքի նավթաբեր շրջանները, բայց դա էլ նրան չօգնեց այն բանից հետո, երբ Սպիտակ տունը փոխեց իր մարտավարությունը։ Այն, ինչ ժամանակին սկսվել էր որպես տեղային էթնոքաղաքական և սոցիալական նախագիծ, որն ուղղված էր «իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման դեմ պայքարին, ավարտվեց ինքնավար կառույցի արագ ապամոնտաժմամբ՝ քրդական համայնքի համար խիստ բացասական հետևանքներով՝ չնայած Դամասկոսի կողմից անվանականորեն հայտարարված մշակութային և լեզվական իրավունքներին։
Իսկ նրանց համար, ովքեր անտեսում են այդ ցայտուն օրինակն այն պատճառաբանությամբ, թե ԱՄՆ-ը «այդպես է վարվում միայն Արևելքում», լավ կլիներ թարմացնել հիշողությունն ամերիկա-ֆրանսիական հարաբերությունների պատմությամբ։ Նույնիսկ դաշնակից երկրի առաջնորդ Էմանուել Մակրոնի համար, որը եվրոպական խոշոր պետություններից մեկն է, Թրամփը հաղորդակցության մեջ արտահայտություններ և մեթոդներ չի ընտրում: ԱՄՆ նախագահի խոսքով՝ ինքը 200 տոկոս մաքսատուրքեր կսահմանի ֆրանսիական գինու և շամպայնի համար, և այդ ժամանակ Ելիսեյան դաշտերի բնակիչն անպայման կհամաձայնի ընդունել Գազայի հարցով «Խաղաղության խորհուրդ» իր հրավերը:
Ավելի վաղ Bloomberg գործակալությունը, հղում անելով Մակրոնին մոտ կանգնած աղբյուրին, հայտնել էր՝ Ֆրանսիան մտադիր է մերժել «Խաղաղության խորհրդին» միանալու Թրամփի հրավերը, քանի որ վախենում է ՄԱԿ-ի ազդեցության նվազումից: Ֆրանսիայի նախագահը կարծում է՝ նոր կազմակերպության կանոնադրությունը դուրս է գալիս այն խնդիրների շրջանակից, որոնք վերաբերում են Գազայի հատվածին:
Կարելի է հիշել նաև Թրամփի հրապարակած անձնական հաղորդագրությունը, որը նա ստացել է Մակրոնից Signal մեսենջերով։ Կարելի է ոչ մի րոպե չկասկածել՝ հարկ եղած դեպքում, նույն կերպ, եթե ոչ ավելի վատ, կշփվեն և Փաշինյանի, և Ալիևի հետ, որոնց տնտեսական և քաղաքական «արժեքը», ամերիկյան իսթեբլիշմենթի աչքում, անհամեմատ «ցածր է» ֆրանսիականից։
Ինչ վերաբերում է փառապանծ TRIPP-ին, ապա դրա հետ կապված խնդիրն այն է, որ այն ոչ միայն չի երաշխավորում Հայաստանի ինքնիշխանությունը դասական և միջազգայնագետների կողմից ընդունված ընկալմամբ (պետության վերահսկողությունն իր տարածքների, սահմանների և ռեսուրսների նկատմամբ), այլև չի բացառում, որ ամերիկյան բաժնետոմսերի 74%-ը ցանկացած պահի կարող է վաճառվել ցանկացածին՝ ներառյալ Հայաստանի արևմտյան կամ արևելյան հարևաններին, էլ չասած այն մասին, որ ոչ վետոյի, ոչ որոշումներ կայացնելու իրավունք հայկական իշխանություններն այստեղ այլևս չեն ունենա։
ՅՈՒՐԻ ՄԱՎԱՇԵՎ
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
