Ինչի հաշվին է աճել Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը

2016 թվականին Հայաստանի մակրոտնտեսական ցուցանիշները հիմնականում տխուր էին։ Քիչ թե շատ ուրախալի էին միայն արտաքին առևտրաշրջանառության տվյալները։ 2016 թվականին արտահանումն աճել է 20%-ով և կազմել 1 մլրդ 782.9 մլն դոլար։ Այդ թվում` զգալիորեն աճել է արտահանումը դեպի Եվրասիական տնտեսական միության երկրներ։

Այսպես, Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տվյալներով` 2016 թվականին Հայաստանից ԵԱՏՄ միության երկրներ արտահանման ծավալը 2015-ի համեմատ աճել է 53%-ով և կազմել 392.1 մլն դոլար։

Արտահանման մեծ մասը` 371 մլն դոլարը, բաժին է ընկնում Ռուսաստանին (արտահանումը դեպի այս երկիր աճել է 51.5%-ով)։ Դեպի Բելառուս արտահանումն աճել է 2.1 անգամ և կազմել 14.1 մլն դոլար, դեպի Ղազախստան աճի տեմպը 42.9% է, արտահանման ծավալը` 5.9 մլն դոլար, իսկ դեպի Ղրղըզստան արտահանումն աճել է 2.8 անգամ, սակայն ծավալը դեռ շատ քիչ է` 1 մլն դոլար։

Այս հանգամանքը երբեմն օգտագործվում է` ցույց տալու համար, որ Հայաստանի անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը սկսել է «աշխատել», և հայաստանյան արտադրողները սկսել են նվաճել Եվրասիական շուկան։ Այդպե՞ս է արդյոք։ Հարցի պատասխանը ստանալու համար անհրաժեշտ է նայել` ինչ կառուցվածք ունի Հայաստանից ՌԴ արտահանումը, և ինչի հաշվին է այն աճել։ Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվում է մեծ քանակությամբ տրիկոտաժեղեն և հագուստ։ Օրինակ` կանացի տեքստիլ հագուստի արտահանումը դեպի Ռուսաստան աճել է 2.2 անգամ և կազմել մոտ 6 մլն դոլար։ Տղամարդու վերնաշապիկների արտահանումն աճել է 2.7 անգամ, ծավալը` 1.6 մլն դոլար։

Սվիտերների արտահանումն աճել է 83%-ով և կազմել մոտ 5.8 մլն դոլար։ Կան նաև արտադրատեսակներ, որոնց գծով նվազում կա, սակայն 2015 թվականի նկատմամբ արտահանման ծավալների որոշակի աճ է գրանցվել` ապահովելով մոտ 50 մլն դոլարի ծավալ։ Բացի հագուստեղենից և կոշկեղենից` Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվում են հուշարձանների համար մշակված քարեր (մոտ 6.5 մլն դոլար), պատվաստանյութեր (մոտ 4 մլն դոլար) և այլն։ Սակայն հիմնական ապրանքախումբը սննդամթերքն է, խմիչքը և ծխախոտը, աճն էլ ապահովվել է հենց այդ ապրանքների շնորհիվ։

Հայաստանից Ռուսաստան արտահանման աճի չեմպիոնը` թե արտահանման ծավալների, թե բացարձակ աճի առումով, թունդ ալկոհոլային խմիչքներն են, կամ, ավելի պարզ ասած` կոնյակը։ 2016 թվականին արտահանվել է 10.6 մլն լիտր 100% սպիրտի պարունակությամբ ալկոհոլային խմիչք` 51%-ով շատ, քան անցած տարի։ Արժեքային արտահայտությամբ` 2016-ին արտահանվել է 125.4 մլն դոլարի ալկոհոլային խմիչք, որը Հայաստանից ՌԴ արտահանման 1/3-ն է։ Նախորդ տարվա համեմատ կոնյակի արտահանումը 56.9%-ով աճել է։ Արտահանման գծով մյուս չեմպիոնը լոլիկն է։ 2016 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվել է 35842 տոննա լոլիկ` 22.6 մլն դոլար մաքսային արժեքով։ Համեմատության համար նշենք, որ 2015-ին արտահանվել էր 1129 տոննա լոլիկ` 1.5 մլն դոլար մաքսային արժեքով։ Լոլիկի թռիչքային աճի պատճառների մասին շատ է գրվել, և այս մասին շատ չենք խոսի։

Արտահանման գծով տպավորիչ ցուցանիշ է գրանցել նաև խաղողը։ 2016-ին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվել է 31737 տոննա խաղող` շուրջ 17 մլն դոլար մաքսային արժեքով։ Բնեղեն արտահայտությամբ խաղողի արտահանման ծավալն աճել է մոտ 6 անգամ, արժեքային` մոտ 10 անգամ։ Արտահանման ծավալներով սննդամթերքի TOP-10-ի մեջ մտնող ապրանքներից 50%-ով աճել է նաև գինու արտահանումը և կազմել մոտ 4.5 մլն դոլար։ Մնացած ապրանքատեսակների գծով, ինչպես տեսնում եք աղյուսակում, գրանցվել է արտահանման ծավալների նվազում։ Կարճ ասած, եթե ամփոփենք, Հայաստանից Ռուսաստան արտահանման կտրուկ աճը պայմանավորված է կոնյակի ծավալների արտահանմամբ։

Իսկ ինչո՞վ է պայմանավորված կոնյակի արտահանումը։

Այս հարցը, ի դեպ, հայաստանյան մամուլում շատ է հնչել։ Այն կտրվածքով, որ կոնյակի արտահանման կտրուկ աճը պետք է արտացոլվեր նաև կոնյակի արտադրությամբ զբաղվող հայաստանյան ընկերությունների հարկային ցուցանիշներում։ Նրանց վճարած հարկերը պետք է համամասնորեն աճած լինեին, սակայն նման դինամիկա չի գրանցվել։

Բացատրությունը պետք է փնտրել 2014 և 2015 թվականների մեջ։ Բանն այն է, որ 2014 թվականի վերջին ռուսական ռուբլու կտրուկ արժեզրկման պատճառով Հայաստանից Ռուսաստան արտահանման ծավալները կտրուկ նվազեցին։ Այսպես, 2014 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը կազմել է 308.4 մլն դոլար, իսկ 2015-ին` 245.2 մլն դոլար։ Այդ թվում` շեշտակի նվազել էր նաև ալկոհոլային խմիչքների արտահանումը. 2014 թվականին արտահանվել է 132.2 մլն դոլարի ապրանք, իսկ 2015 թվականին այդ թիվը նվազել էր մոտ 40%-ով` հասնելով 79.9 մլն։ Այսինքն, 2016 թվականին ալկոհոլային խմիչքների արտահանման ծավալն ավելի քիչ է եղել, քան 2014 թվականին։

Մեր ունեցած տեղեկություններով` ռուբլու արժեզրկման պատճառով տեղական արտադրողների մի մասը պարզապես հրաժարվել է ապրանքն արտահանել Ռուսաստան, փոխարենը` գերադասել է պահեստավորել և սպասել ավելի բարենպաստ ժամանակների։ Ինչպես երևում է, այդ բարենպաստ ժամանակը եղել է 2016 թվականը. ռուբլու փոխարժեքի որոշակի ամրապնդումից հետո տեղական արտադրողները սկսեցին արտահանել ոչ միայն նույն տարում արտադրած, այլ նաև` 2015-ից պահուստավորած ապրանքը։ Ասվածն ապացուցում է նաև ալկոհոլային խմիչքների արտադրության տվյալները։ Ըստ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների` 2016 թվականին կոնյակի արտադրության ծավալներն աճել են 27%-ով` 17 հազար լիտրից հասնելով 21.5 հազար լիտրի։ Այսինքն, կոնյակի արտադրության աճի տեմպը 2 անգամ քիչ է արտահանման աճի տեմպից։ Իսկ օղու արտադրության բնեղեն ծավալները նվազել են 13.7%-ով և հասել 8214 հազար լիտրի։

Այս ամենն ամփոփելով` կարելի է փաստել, որ չի կարելի ոգևորվել 2016թ. Հայաստանից Ռուսաստան արտահանման աճով և ասել, որ Հայաստանը գրավում է Եվրասիական տնտեսական միության շուկան։ 2016-ի աճը պայմանավորված է 2015-ի անկմամբ, ինչը նշանակում է, որ 2017 թվականին նման աճ դժվար թե գրանցվի։ Եթե, իհարկե, արտահանման խթանման ուղղությամբ լուրջ քայլեր չկատարվեն։