AI-ն՝ ուրիշի՞ վարդակից․ ինչո՞վ է Հայաստանը սնելու տեխնոլոգիական թռիչքը
Ներդրումային հաջողությունը կարող է վերածվել էներգետիկ խնդրի
Հայաստանն ավելի վստահ է խոսում նոր տեխնոլոգիական դարաշրջանի մասին։ Արհեստական բանականությունը, բարձր արտադրողականությամբ հաշվարկները, տվյալների կենտրոնները, հազարավոր ժամանակակից GPU-ները և ներդրումները նոր թվային ենթակառուցվածքներում պետք է երկիրը դարձնեն տարածաշրջանի առաջատար տեխնոլոգիական հաբերից մեկը:
Առաջին հայացքից Հայաստանի առջև իսկապես հազվագյուտ հնարավորություն է բացվում։ Ի տարբերություն ավանդական շատ ոլորտների, որտեղ փոքր պետության համար դժվար է մրցակցել արտադրության ծավալներով, արհեստական բանականությունը թույլ է տալիս համաշխարհային շուկայում տեղի համար պայքարել մարդկային կապիտալի, տեխնոլոգիաների և համեմատաբար կոմպակտ ենթակառուցվածքների հաշվին: Այնուամենայնիվ, արհեստական բանականությունն ունի մեկ առանձնահատկություն, որի մասին քաղաքական հայտարարություններում շատ ավելի քիչ է խոսվում. այն չի սկսվում ալգորիթմից, այն սկսվում է էլեկտրականությունից:
Եվ որքան ավելի մասշտաբային են դառնում AI ոլորտում հայկական ծրագրերը, այնքան ավելի արդիական է դառնում հարցը. ի վիճակի՞ է արդյոք երկրի էներգետիկ համակարգն ապահովել պետության տեխնոլոգիական հավակնությունները, թե՞ նոր թվային սեկտորն աստիճանաբար նոր կախվածություն կստեղծի ներկրվող էլեկտրաէներգիայից:
AI-ն գալիս է Հայաստան՝ մեգավատտների հետ միասին
Նոր տեխնոլոգիական ուղեգծի խորհրդանիշներից մեկը պետք է լինի Firebird AI նախագիծը: Արդեն առաջին փուլում խոսքը վերաբերում է ավելի քան 6000 գրաֆիկական պրոցեսորների (GPU) տեղակայմանը և մոտ 18 ՄՎտ հզորությամբ ենթակառուցվածքների ստեղծմանը: Սակայն հետագա ընդլայնման մասշտաբներն անհամեմատ ավելի կարևոր են, քան նախնական պլանները: Եթե հայտարարված ենթակառուցվածքն ընդլայնվի, պահանջարկը կարող է չափվել արդեն ոչ թե տասնյակ, այլ հարյուրավոր մեգավատտներով:
Սովորական օգտատիրոջ համար «6000 GPU» արտահայտությունը հիմնականում հնչում է որպես հաշվողական հզորության ցուցանիշ: Էներգետիկների համար, սակայն, նույն թվերը բոլորովին այլ բան են նշանակում՝ նոր խոշոր սպառողներ, որոնք պետք է անընդհատ և հսկայական քանակությամբ էլեկտրաէներգիա ստանան: Եվ այստեղ սկզբունքորեն կարևոր է հասկանալ տվյալների կենտրոնների (data center) և ավանդական ձեռնարկությունների տարբերությունը. տվյալների կենտրոնը հնարավոր չէ էլեկտրաէներգիայով ապահովել ընդհատումներով կամ «երբ լինի՝ կլինի» սկզբունքով։ Սերվերներն աշխատում են շուրջօրյա:
Բացի հաշվողական համակարգերից, էլեկտրաէներգիա է անհրաժեշտ հովացման, ցանցային սարքավորումների, տվյալների պահպանման և հարակից բոլոր ենթակառուցվածքների համար: Ուստի հարցը միայն այն չէ, թե Հայաստանը տարեկան քանի կիլովատտ-ժամ կարող է արտադրել:
Անհրաժեշտ է հուսալի հզորություն՝ օրական 24 ժամ, շաբաթը յոթ օր: Այդ իսկ պատճառով արհեստական բանականության համաշխարհային բումը զուգահեռաբար վերածվում է էներգետիկ բումի:
AI-ի հիմնական ռեսուրսն այլևս միայն չիպերը չեն
Դեռևս մի քանի տարի առաջ արհեստական բանականության գլոբալ մրցավազքն առաջին հերթին ընկալվում էր որպես պայքար մասնագետների, ալգորիթմների և ամենաժամանակակից կիսահաղորդիչների համար։ Այսօր դրանց ավելացել է ևս մեկ ռազմավարական ռեսուրս՝ էլեկտրաէներգիան։
Աշխարհի խոշորագույն տեխնոլոգիական ընկերությունները հնարավորություններ են փնտրում տվյալների կենտրոններն ապահովելու կայուն գեներացման հսկայական ծավալներով: Վերադառնում է հետաքրքրությունն ատոմային էներգետիկայի նկատմամբ. քննարկվում են փոքր մոդուլային ռեակտորները, երկարաժամկետ էներգետիկ պայմանագրերը և արտադրական հզորությունների կառուցումն՝ ուղղակիորեն հաշվողական ենթակառուցվածքների պահանջներին համապատասխան: Պատճառը պարզ է. հաշվարկները դառնում են ավելի ու ավելի էներգատար:
Գեներացնող AI-ի տարածման հետ մեկտեղ՝ ավելանում է ոչ միայն տվյալների կենտրոնների քանակը, այլև դրանց ներսում էներգիայի սպառման խտությունը: Ժամանակակից AI արագացուցիչները զգալիորեն ավելի շատ էներգիա են պահանջում, քան ավանդական սերվերային ենթակառուցվածքները: Արդյունքում՝ նոր խոշոր տվյալների կենտրոնի տեղանքը սկսում են ընտրել ոչ միայն ինտերնետի որակի, հարկերի կամ մասնագետների առկայության գործոններով. նախևառաջ հարց է առաջանում՝ որտեղի՞ց ստանալ անհրաժեշտ հզորությունը։ Հենց այս տեսանկյունից էլ պետք է գնահատել Հայաստանի ծրագրերը։
Էներգետիկ ավելցուկի դարաշրջանն ավարտվում է
Խնդիրն այն է, որ Հայաստանի տեխնոլոգիական հավակնություններն ի հայտ են գալիս հենց այն պահին, երբ իշխանություններն իրենք են սկսում խոսել էներգետիկ ոլորտում իրավիճակի փոփոխության մասին։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն արդեն իսկ ընդունել է, որ էլեկտրաէներգիայի նախկին ավելցուկը փաստացի այլևս չկա, և հեռանկարում ներքին սպառումը միայն աճելու է: Նման աճի հիմնական գործոններից մեկը կարող է դառնալ հենց արհեստական բանականությունը։
Ստացվում է բավականին անսովոր իրավիճակ. մի կողմից՝ պետությունը ողջունում է նոր հաշվողական հզորությունների ստեղծումը և ակնկալում երկիր ներգրավել խոշոր տեխնոլոգիական ներդրումներ, մյուս կողմից՝ զուգահեռաբար անհրաժեշտություն է առաջանում փնտրել էլեկտրաէներգիայի լրացուցիչ աղբյուրներ։ Եվ այստեղ ասպարեզ է գալիս քաղաքականապես անհամեմատ ավելի զգայուն մի թեմա՝ ներմուծումը։ Իշխանությունները չեն բացառում հարևան պետությունների հետ էլեկտրաէներգիայի առևտրի զարգացման հնարավորությունը, իսկ պոտենցիալ ուղղությունների թվում նշվում է նաև Ադրբեջանը։
Տնտեսական տեսանկյունից էլեկտրաէներգիայի առևտուրն ինքնին արտառոց երևույթ չէ. շատ երկրների ժամանակակից էներգահամակարգեր փոխկապակցված են, և պետությունները միաժամանակ ներմուծում ու արտահանում են էլեկտրաէներգիա՝ կախված օրվա ժամից, սեզոնից, արժեքից ու ծանրաբեռնվածությունից: Խնդիրն առաջանում է այն ժամանակ, երբ ներմուծումը դադարում է լինել դիվերսիֆիկացված համակարգի սովորական տարր և վերածվում է կենսական անհրաժեշտության։
Էներգետիկ առևտրից մինչև էներգետիկ կախվածություն՝ մեկ քայլ
Ենթադրենք, թե հայկական AI ենթակառուցվածքն իսկապես սկսում է արագորեն աճել։ Հայտնվում է մեկ խոշոր հաշվողական կենտրոն, այնուհետև՝ երկրորդը, ներդրողները մեծացնում են GPU-ների քանակը, ստեղծվում են լրացուցիչ ամպային հզորություններ, իսկ դրան զուգահեռ՝ աճում է նաև տնտեսության սովորական սպառումը։ Որոշակի պահի համակարգին անհրաժեշտ կլինի զգալիորեն ավելի մեծ երաշխավորված հզորություն: Եթե այդ պահին սեփական գեներացումը չի ավելացել, ապա ընտրության քիչ տարբերակներ են մնում՝ սահմանափակել նոր սպառողների միացումը կամ դեֆիցիտը փոխհատուցել ներմուծմամբ:
Եվ ահա այստեղ առաջանում է մի պարադոքս. Հայաստանը փորձում է ստեղծել 21-րդ դարի տնտեսության ամենատեխնոլոգիական ճյուղերից մեկը, սակայն դրա զարգացումը սկսում է մեծացնել կախվածությունն էներգիայի արտաքին աղբյուրներից: Ինքնին էլեկտրաէներգիայի ներմուծումը սպառնալիք չէ. խոցելիությունն ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ երկիրն ի վիճակի չէ առանց դրա ապահովել իր կարևոր թվային ենթակառուցվածքների կենսագործունեությունը։ Չէ՞ որ տվյալների կենտրոններն արդեն վաղուց սովորական համակարգիչներով լեցուն բազմաբնակարան շենքեր չեն. տնտեսության թվայնացմանը զուգընթաց՝ դրանք դառնում են պետության ռազմավարական ենթակառուցվածքի կարևորագույն մասը:
Ադրբեջանական գործոնը
Այդ իսկ պատճառով առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Ադրբեջանի հետ էլեկտրաէներգիայի պոտենցիալ առևտրի թեման։ Տարածաշրջանային իրավիճակի փոփոխությունից հետո Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տնտեսական կապերի վերականգնումը սկզբունքորեն կարող է դառնալ խաղաղ գործընթացի բնական տարր, և էլեկտրաէներգիան լիովին կարող է լինել նման առևտրի ապրանքներից մեկը։
Բայց հսկայական տարբերություն կա «Հայաստանը կարող է էժան էլեկտրաէներգիա գնել Ադրբեջանից, երբ դա ձեռնտու է» և «Հայաստանը ստիպված է էլեկտրաէներգիա գնել Ադրբեջանից, քանի որ սեփական արտադրությունը բավարար չէ» բանաձևերի միջև։ Առաջինը նշանակում է շուկա, երկրորդը՝ կախվածություն։ Այս բանավեճը հատկապես զգայուն է Մեծամորի ատոմակայանի վերաբերյալ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունների խորապատկերին. ադրբեջանական կողմը պարբերաբար բարձրացնում է ՀԱԷԿ-ի անվտանգության հարցը և հանդես գալիս դրա փակման օգտին։
Եվ այստեղ հանգամանքների շատ անհարմար համադրություն է առաջանում. մի կողմից՝ հարևան պետությունը քննադատում է հայկական բազային գեներացման կարևորագույն օբյեկտը, մյուս կողմից՝ այդ նույն պետությունը կարող է էլեկտրաէներգիայի մատակարար դառնալ Հայաստանի համար։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը պատրաստվում է զգալիորեն ավելացնել էներգասպառումը AI ենթակառուցվածքների հաշվին։ Նույնիսկ, եթե այս գործընթացների միջև ուղղակի կապ չկա, երկարաժամկետ պետական ռազմավարության տեսանկյունից նման համադրությունը պետք է առնվազն լրջորեն մտահոգվելու և մտածելու տեղիք տա։
Մեծամորը դառնում է ոչ թե անցյալի, այլ ապագայի հարց
Հայկական ԱԷԿ-ի շուրջ քննարկումներում հաճախ գերիշխում է կայանի տարիքի հարցը։ Սակայն արհեստական բանականության հեղափոխությունը ստիպում է ատոմային էներգետիկային բոլորովին այլ կերպ նայել։
Հայաստանը պետք է մտածի ոչ միայն այն մասին, թե երբ կավարտվի գործող էներգաբլոկի շահագործումը, այլ նաև այն մասին, թե ինչով է երկիրը փոխարինելու այդ հզորությունները: Եթե պետությունը միաժամանակ ակնկալում է էլեկտրականացնել տրանսպորտը, զարգացնել արդյունաբերությունը, ավելացնել ներքին սպառումը և դառնալ AI տարածաշրջանային կենտրոն, ապա կայուն գեներացման անհրաժեշտությունը ոչ թե կնվազի, այլ միայն կավելանա: Արևային էներգետիկան կարող է հսկայական դեր խաղալ։ Հայաստանն ունի բարենպաստ պայմաններ դրա զարգացման համար, և վերջին տարիներին արևային գեներացիան իսկապես արագորեն ընդլայնվել է։
Բայց արևն ունի մեկ ակնհայտ առանձնահատկություն՝ տվյալների կենտրոնը գիշերը չի անջատվում: Հետևաբար՝ վերականգնվող էներգետիկայի աճը պետք է զուգակցվի բազային և կարգավորող արտադրության, էներգիայի կուտակիչ համակարգերի, ցանցերի արդիականացման և լրացուցիչ պահուստային հզորությունների հետ: Այդ իսկ պատճառով նոր ատոմային էներգաբլոկի կամ փոքր մոդուլային ռեակտորների հարցը նեղ մասնագիտացված էներգետիկ թեմայից աստիճանաբար վերածվում է Հայաստանի տեխնոլոգիական ռազմավարության առանցքային մասի։
Որտե՞ղ է AI զարգացմանը զուգահեռվող էներգետիկ ծրագիրը
Ահա թե որտեղ է առաջանում պետական քաղաքականության գլխավոր հարցը։ Եթե Հայաստանն իսկապես ակնկալում է արհեստական բանականության ոլորտում լուրջ խաղացող դառնալ, ապա տեխնոլոգիական օրակարգը հնարավոր չէ դիտարկել էներգետիկայից առանձին: Չի կարելի նախ հայտարարել հարյուրավոր մեգավատտ հաշվողական հզորությունների ստեղծման մասին, իսկ հետո միայն սկսել պարզել, թե որտեղից է հնարավոր ապահովել այդքան էլեկտրական հզորություն։ Այս գործընթացները պետք է պլանավորվեն միաժամանակ:
Տվյալների կենտրոնների յուրաքանչյուր խոշոր նախագիծ պետք է ուղեկցվի առնվազն մի քանի հարցերի հստակ պատասխաններով. որտեղի՞ց է գալիս էներգիան, ո՞ր մասն է ապահովվում սեփական գեներացման հաշվին, ի՞նչ պահուստային հզորություններ կան, որքանո՞վ է ցանցը պատրաստ նոր ծանրաբեռնվածությանը, և ի՞նչ է տեղի ունենալու ներմուծման հնարավոր դադարեցման դեպքում։ Հակառակ դեպքում՝ ներդրումային հաջողությունը կարող է անսպասելիորեն վերածվել լուրջ էներգետիկ խնդրի։
Հայաստանը կարող է յուրահատուկ առավելություն ստանալ
Ընդ որում, ստեղծված իրավիճակն ամենևին չի նշանակում, որ երկիրը պետք է հրաժարվի AI նախագծերից։ Ընդհակառակը. եթե ճիշտ համատեղենք տեխնոլոգիական և էներգետիկ քաղաքականությունը, այսօրվա մարտահրավերը կարող է վերածվել լուրջ առավելության։ Հայաստանը կարող է զարգացնել արևային գեներացիան, էներգիայի կուտակման համակարգերը, արդիականացնել ջերմային հզորությունները, արագացնել էլեկտրահաղորդման գծերի կառուցումը, զարգացնել էներգետիկ փոխանակությունը Վրաստանի ու Իրանի հետ և միաժամանակ վերջնական ռազմավարական որոշում կայացնել ատոմային էներգետիկայի ապագայի վերաբերյալ:
Այս համատեքստում ներմուծումը նույնպես կարող է գոյություն ունենալ՝ Իրանից, Վրաստանից, իսկ հեռանկարում՝ նաև Ադրբեջանից։ Բայց այդ ներմուծումը պետք է ապահովագրի համակարգը և մրցակցություն ստեղծի շուկայում, այլ ոչ թե փոխարինի սեփական գեներացմանը։ Դա սկզբունքային տարբերություն է։ Էներգետիկ անվտանգությունը չի նշանակում երկրի ներսում բացարձակապես յուրաքանչյուր կիլովատտ-ժամ արտադրելու անհրաժեշտություն։ Դա նշանակում է, որ պետությունը կարող է շարունակել իր բնականոն աշխատանքը նույնիսկ արտաքին աղբյուրներից որևէ մեկի անհետացման դեպքում։
Արհեստական բանականությունը պահանջում է միանգամայն իրական էլեկտրակայան
Առաջիկա տարիներին պետությունները կմրցեն ոչ միայն ծրագրավորողների և ներդրումների, այլև մեգավատտների համար: AI մրցավազքի հաղթողներ կարող են դառնալ ոչ միայն այն երկրները, որոնք ունեն լավագույն համալսարանները կամ առավել գրավիչ հարկային ռեժիմը, այլև նրանք, որոնք ի վիճակի են տեխնոլոգիական ընկերություններին առաջարկել էժան, կայուն և երկարաժամկետ կանխատեսելի էլեկտրաէներգիա: Ուստի արհեստական բանականության ոլորտում այսօրվա հայկական նախագծերը պետք է ընկալել որպես լուրջ ազդանշան երկրի ողջ էներգետիկ համակարգին։
Եթե խոսքն իսկապես վերաբերում է ապագա հաշվողական ենթակառուցվածքների հարյուրավոր մեգավատտներին, Հայաստանին անհրաժեշտ են հարյուրավոր մեգավատտ նոր կամ երաշխավորված էներգետիկ հզորություններ։
Եվ չափազանց ցանկալի է, որ այդ հզորությունների զգալի մասը լինի հենց Հայաստանի ներսում։ Այդ դեպքում միայն Firebird AI-ն և հաջորդող նախագծերը կարող են իսկապես հիմք դառնալ նոր տնտեսության համար: Հակառակ դեպքում՝ ստեղծվելու է մի շատ տարօրինակ մոդելի ռիսկ. երկիրը հպարտանալու է հազարավոր նորագույն GPU-ներով, բայց միևնույն ժամանակ հարևաններից է ճշտելու՝ արդյո՞ք էլեկտրաէներգիան կբավականացնի դրանք միացնելու համար: Տեխնոլոգիական անկախությունն առանց էներգետիկ կայունության գոյություն ունի միայն շնորհանդեսների մեջ:
Չէ՞ որ, որքան էլ «արհեստական» լինի բանականությունը, դրա համար պահանջվող էլեկտրաէներգիան միանգամայն իրական է։ Այդ իսկ պատճառով հայկական AI թռիչքի գլխավոր հարցն այսօր արդեն ոչ թե «որքա՞ն GPU ենք բերելու» ձևակերպումն է, այլ շատ ավելի պարզ մի հարցադրում. իսկ ո՞ր վարդակից ենք դրանք միացնելու։
ԱՐԹՈՒՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Անդրեասյանի
