ԱՄՆ-ը և Հայաստանի ռազմավարական ռեսուրսները. կրիտիկական միներալներից մինչև այրվող թերթաքարեր
XXI դարում ռեսուրսների համար պայքարը նոր հարթություն է ստանում: Ռազմավարական մրցակցությունը տեղափոխվում է կրիտիկական օգտակար հանածոների դաշտ, որոնք ապահովում են բարձր տեխնոլոգիաների, պաշտպանական արդյունաբերության և էներգետիկ անցման զարգացումը:
2026 թվականի մայիսի 26-ին Վաշինգտոնի և Երևանի միջև ստորագրված՝ կրիտիկական օգտակար հանածոների վերաբերյալ փոխըմբռնման հուշագիրը Հայաստանի աշխարհատնտեսական դիրքի վերափոխման համատեքստում ամենանշանակալի իրադարձություններից մեկն էր:
Միևնույն ժամանակ, ռեսուրսային հետաքրքրությունը չի սահմանափակվում բացառապես կրիտիկական միներալներով: Ավելի լայն հարթության մեջ կարելի է խոսել ռազմավարական ռեսուրսների մասին, ներառյալ՝ միջուկային հումքի պոտենցիալ աղբյուրները և ոչ ավանդական էներգետիկ ռեսուրսների որոշակի տեսակներ:
Փաստաթուղթը նվիրված է կրիտիկական օգտակար հանածոների ոլորտում համագործակցությանը։ Ուշադրության կենտրոնում են ոչ միայն հանքավայրերը, այլև հարցերի ավելի լայն շրջանակ՝ երկրաբանահետախուզություն, վերամշակում, ենթակառուցվածքներ, լոգիստիկա, ֆինանսավորում, ներդրումային ռիսկերի ապահովագրում և մատակարարման շղթաների կայունություն:
Սա թույլ է տալիս համաձայնագիրը դիտարկել որպես տարածաշրջանում ամերիկյան նոր ռեսուրսային ռազմավարության տարր, որտեղ կրիտիկական միներալները դառնում են ազգային անվտանգության և տեխնոլոգիական մրցակցության համակարգի մաս:
Հայկական հանքավայրերը պարունակում են մի շարք հարակից տարրեր, որոնք նոր տեխնոլոգիական մրցակցության պայմաններում հատուկ նշանակություն են ստանում: Դրանց թվում կարելի է առանձնացնել սկանդիումը, տելուրը, ռենիումը, գերմանիումը, սելենը, ինչպես նաև առանձին հազվագյուտ հողային մետաղներ՝ նեոդիմ, ցերիում, լանթան և այլն։
Այս համատեքստում Հայաստանը հետաքրքիր է դառնում Վաշինգտոնի համար՝ որպես նոր ռեսուրսային-ենթակառուցվածքային ճարտարապետության պոտենցիալ տարր, որտեղ հանքարդյունաբերության ոլորտը, տրանսպորտային միջանցքները և էներգետիկ անվտանգությունը դիտարկվում են՝ որպես փոխկապակցված ուղղություններ:
Թեղուտի հանքավայր. ինչպես է Հայաստանի ռեսուրսային ակտիվը դառնում կրիտիկական օգտակար հանածոների համար համաշխարհային մրցակցության մաս
Հայկական ուղղությամբ ամերիկյան ռազմավարության առավել ցուցադրական պատկերը Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրի շուրջ ստեղծված իրավիճակն է: Թեղուտը Հայաստանի՝ պաշարներով երկրորդ պղնձամոլիբդենային հանքավայրն է Սյունիքի Քաջարանի հանքավայրից հետո։ Նրա գնահատված պաշարները կազմում են մոտ 450 միլիոն տոննա հանքաքար։ Հանքավայրի կազմում առկա է շուրջ 1,6 միլիոն տոննա պղինձ և մոտ 99 հազար տոննա մոլիբդեն: Բացի այդ, այստեղ գործում է ժամանակակից լեռնահարստացման համալիր, որը շահագործման է հանձնվել ավելի քան տասը տարի առաջ։
Թեղուտի պատմությունը ցույց է տալիս, թե որքան սերտ են այսօր միահյուսված կորպորատիվ գործընթացները, ֆինանսական մեխանիզմներն ու աշխարհաքաղաքական շահերը: Հանքավայրի շահագործմամբ զբաղվում էր գործարար Վալերի Մեջլումյանին պատկանող «Վալլեքս գրուպ» ընկերությունը: Սակայն 2018 թվականին, ռուսական «ՎՏԲ-Հայաստան Բանկից» վերցված վարկային պարտավորությունների սպասարկման հետ կապված խնդիրների առաջացումից հետո, ակտիվն անցել է բանկի վերահսկողության տակ՝ շուրջ 380 միլիոն ԱՄՆ դոլար պարտքի դիմաց:
ՎՏԲ-ի համար հանքարդյունաբերական ձեռնարկություն ունենալը գործունեության մասնագիտացված ոլորտ չէր: 2026 թվականի ապրիլին բանկի ղեկավար Անդրեյ Կոստինը հայտարարեց հայկական պղնձի ակտիվի վաճառքի ընթացակարգի ավարտի մասին։ 2024 թվականի հաշվետվության համաձայն՝ ՎՏԲ-ի նկատմամբ Թեղուտի չմարված վարկային պարտավորությունների ծավալը գերազանցել է 162 միլիարդ ՀՀ դրամը, որը կազմել է շուրջ 440 միլիոն ԱՄՆ դոլար։
Այնուամենայնիվ, սեփականատիրոջ հետագա փոփոխությունը, պարզվեց, որ շատ ավելի նշանակալի է, քան սովորական կորպորատիվ գործարքը: Պատժամիջոցների սահմանափակումների և լոգիստիկայի խախտման հետ կապված՝ 2022 թվականին արտադրության դադարեցումից հետո Թեղուտի գործունեությունն աստիճանաբար վերականգնվում էր։ 2024 թվականի արդյունքներով ձեռնարկությունն արտադրել է շուրջ 88 հազար տոննա պղնձի խտանյութ, որն արտահանվել է Չինաստան, Ռուսաստան և Շվեյցարիա։
Թեղուտի պատմության հերթական շրջադարձը տեղի ունեցավ այս տարվա հունիսին, երբ դրանից քիչ առաջ գրանցված «Կուպր Ռա» ընկերությունը դիմել էր Հայաստանի մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողով՝ ընկերության բաժնետոմսերի ձեռքբերման թույլտվություն ստանալու համար։ Կարգավորիչի կողմից գործարքի հաստատումից հետո՝ հուլիսի 7-ին, ընկերությունը վերահսկողություն է ստացել ակտիվի նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ, բաց են մնացել նոր սեփականատիրոջ վերջնական շահառուների վերաբերյալ հարցերը, քանի որ սեփականության կառուցվածքի վերաբերյալ տեղեկատվությունը չի բացահայտվել:
Հատկանշական է, որ գնորդ ընկերությունը կորպորատիվ դաշտում հայտնվել է միայն 2026 թվականի փետրվարին։ Իրավաբանական անձանց էլեկտրոնային ռեգիստրի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրի օպերատոր «Կուպր Ռա» ընկերության նկատմամբ վերահսկողությունն անցել է Dynamic Frontier Holdings ընկերությանը: Վերջինս Հայաստանում գրանցում չունի և, ըստ բաց աղբյուրների տեղեկությունների, հիմնադրվել է 2025 թվականի օգոստոսին Տեխաս նահանգում։
Այսպիսով, Հայաստանի առանցքային ռազմավարական ակտիվներից մեկի սեփականության կառուցվածքում ի հայտ է գալիս ամերիկյան իրավազորությունը, որն առաջացել է գործարքի ձևակերպումից քիչ առաջ: Ընկերության ղեկավար Կոնստանտին Սոկոլովը ռուսական ծագմամբ ամերիկացի ներդրող է, որն աշխատանքային փորձ ունի մասնավոր կապիտալի, ենթակառուցվածքային նախագծերի, էներգետիկայի և հեռահաղորդակցության ոլորտներում:
The Guardian-ի տեղեկություններով՝ Կոնստանտին Սոկոլովը Սպիտակ տանը նոր պարահանդեսի սրահի կառուցման նախագծի 36 դոնորներից մեկն է, որը գտնվում է Դոնալդ Թրամփի անձնական հովանու ներքո: Այս նախագծի ֆինանսավորման ծավալը մնում է անհայտ։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ում քաղաքական ֆինանսավորման վերաբերյալ բաց տվյալները վկայում են այն մասին, որ Սոկոլովը 11 միլիոն դոլար է փոխանցել MAGA Inc. կոմիտեին, որն աջակցում է Թրամփի քաղաքական օրակարգին:
Մինչ TRIPP-ում ղեկավար դեր ստանձնելը, Սոկոլովն արդեն զգալի տնտեսական ներկայություն ուներ Հայաստանում։ Երկրում նրա ամենահայտնի ակտիվը հեռահաղորդակցության օպերատոր «Վիվա Արմենիան» էր (նախկին «ՄՏՍ-Հայաստան»), որի համասեփականատերն էր նա հանդես գալիս՝ Ջե Ջանգի հետ համատեղ, կիպրական Fedilco Group Limited ընկերության միջոցով։ 2024 թվականին գործարարը Հայաստանի կառավարությանն անհատույց փոխանցել է օպերատորի բաժնետոմսերի 20 տոկոսը՝ դրանով իսկ ամրապնդելով իր դիրքերը երկրի հեռահաղորդակցության ոլորտի հետ կապված առանցքային տնտեսական դերակատարների շարքում։
Սոկոլովի կերպարը գործարքին տալիս է լրացուցիչ աշխարհատնտեսական հարթություն: Թեղուտը ձեռք բերելուց քիչ առաջ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը նրան նշանակեց «Թրամփի երթուղի» նախաձեռնության շրջանակներում ստեղծված TRIPP+ Enterprise Fund-ի ղեկավար: Ըստ առկա տեղեկությունների՝ հիմնադրամը ստացել է 201 միլիոն դոլարի նախնական կապիտալ՝ հետագա ընդլայնման հնարավորությամբ: Դրա խնդիրն է՝ ֆինանսավորել ենթակառուցվածքային, էներգետիկ, տրանսպորտային նախագծերը, ինչպես նաև տարածաշրջանում կարևոր օգտակար հանածոների ոլորտի ծրագրերը:
Այսպիսով, կարելի է խոսել Հայաստանի խոշոր հանքային ակտիվի և տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղված ամերիկյան ներդրումային մեխանիզմի միջև ինստիտուցիոնալ կապի ձևավորման մասին:
Խոսքը չի վերաբերում ԱՄՆ-ի կողմից հայկական հանքավայրի ուղղակի պետական տիրապետմանը։ Սակայն գործընթացների հատումը՝ ամերիկյան կառույցի կողմից Թեղուտի ձեռքբերումը և TRIPP-ի միջոցով ամերիկյան ներկայության միաժամանակյա ուժեղացումը, թույլ է տալիս գործարքը դիտարկել Հարավային Կովկասի նոր աշխարհատնտեսական ճարտարապետության ձևավորման համատեքստում։
Վեցերորդ տեխնոլոգիական կառուցվածքի պայմաններում պղինձը դառնում է համաշխարհային տնտեսության առանցքային ռեսուրսներից մեկը։ Քամու և արևային էլեկտրակայանները, ինչպես նաև էլեկտրամոբիլները պահանջում են 4-12 անգամ ավելի շատ պղինձ, քան ավանդական էներգետիկ ենթակառուցվածքները և ներքին այրման շարժիչով մեքենաները: Այս մետաղները կարող են օգտագործվել նաև էլեկտրական մեքենաների համար:
Այդ իսկ պատճառով հարցը ոչ միայն այն է, թե ով է հանքավայրի սեփականատերը, այլև այն, թե ինչպես այն կներառվի մատակարարման նոր գլոբալ շղթաներում։ Այստեղից էլ ծագում է նախագծի օրգանական ընդգրկումը TRIPP նախաձեռնության մեջ, որը կենտրոնացած է Եվրոպա-Կովկաս-Ասիա լոգիստիկայում «Միջին միջանցքի» դիվերսիֆիկացիայի ապահովման վրա։
ԱՄՆ ռեսուրսային ռազմավարությունը և ուրանի գործոնը
Եթե այսօր հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է կրիտիկական օգտակար հանածոների վրա, ապա երկարաժամկետ հեռանկարում չի կարելի բացառել Հայաստանի ռազմավարական ռեսուրսների այլ կատեգորիաների նկատմամբ հետաքրքրության ընդլայնումը: Այդ ուղղություններից մեկը կարող է լինել ուրանի գործոնը։
Այսօրվա դրությամբ չկան հաստատված տվյալներ Հայաստանի ուրանի պաշարների յուրացման՝ ամերիկյան ընկերությունների ծրագրերի մասին։ Այնուամենայնիվ, երկրաբանական բազայի առկայության վերաբերյալ որոշ տվյալների առկայությունը ձեռք է բերում լրացուցիչ նշանակություն, ինչը հատկապես կարևոր է գլոբալ «ատոմային վերածննդի» պայմաններում:
Հայ նշանավոր հետազոտող, պրոֆեսոր Պ. Ալոյանի «Հայաստանի երկրաբանական կազմավորումների ուրանաբերությունը» մենագրության մեջ ներկայացված է երկրի տարածքի ուրանաբերության հիմնական գոտիների քարտեզը: Քարտեզից երևում է՝ Հայաստանի հարավը (Սյունիք) առանձնանում է պոտենցիալ ուրանաբեր հանքավայրերով։
Եթե դրանց արդյունաբերական նշանակությունը հաստատվի, դրանց զարգացման տրանսպորտային և ենթակառուցվածքային աջակցության հարցը կարող է լրացուցիչ արդիականություն հաղորդել TRIPP նախաձեռնությանը։
Առանցքային գործոններից մեկը Վաշինգտոնի ձգտումն է՝ թույլ չտալ, որ Ռուսաստանն ու Չինաստանն առաջ անցնեն միջուկային էներգետիկայի ոլորտում, որտեղ Մոսկվան և Պեկինը լայնածավալ տեխնոլոգիական նախագծեր են իրականացնում՝ արագ նեյտրոններով ռեակտորներից մինչև հեռանկարային թորիումային համակարգեր:
Ընդ որում, պահպանվում է ամերիկյան ատոմային սեկտորի կառուցվածքային կախվածությունն արտաքին մատակարարներից. ԱՄՆ շուկայում հարստացված ուրանի խոշորագույն մատակարարներից մեկը մնում է Ռուսաստանը: Այս պայմաններում ուրանի հեռանկարային ռեսուրսների հասանելիությունը, ներառյալ՝ Հայաստանի հարավում հնարավոր հանքավայրերը, ձեռք է բերում ոչ միայն էներգետիկ, այլև աշխարհառազմավարական ակտիվի նշանակություն:
Վաշինգտոնի համար խոսքը միջուկային վառելիքի մատակարարման ավելի կայուն շղթայի ձևավորման և մրցակցող ուժային կենտրոններից կախվածության նվազեցման մասին է:
Լրացուցիչ գործոն է, թերևս, աֆրիկյան ուղղությամբ իրավիճակի փոփոխությունը. Նիգերի և Գաբոնի նման ուրանաբեր տարածաշրջաններում Ֆրանսիայի դիրքերի թուլացումը խթանում է հումքի այլընտրանքային աղբյուրների և դրա տեղափոխման նոր երթուղիների որոնումը։ Ֆրանսիացի դիվանագետների պարբերական այցելությունները Սյունիք, ինչպես նաև Երևանի հետ Կապանում (Սյունիքի վարչական կենտրոնը) ֆրանսիական հյուպատոսություն բացելու հարցի համաձայնեցումն ընդհանուր առմամբ ցույց են տալիս Հինգերորդ Հանրապետության մեծացած հետաքրքրությունը Հայաստանի հարավի նկատմամբ։
Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերում TRIPP նախագիծը, որը պետք է դիտարկել որպես ավելի լայն ռազմավարության տարր, որի նպատակն է, ի թիվս այլ բաների, զսպել եվրոպական տնտեսական էքսպանսիան (որը հիմնականում իրականացվում է Global Gateway ծրագրում Հայաստանի ընդգրկման միջոցով) ինչպես Կովկասում, այնպես էլ Կենտրոնական Ասիայում։ Երթուղու իրականացումը Վաշինգտոնին ինստիտուցիոնալ ներկայություն կապահովի Եվրոպա-Կովկաս-Ասիա ձևավորվող միջանցքում՝ հնարավորություններ ստեղծելով լոգիստիկ, էներգետիկ, հումքային և ռազմավարական խնդիրների միաժամանակյա լուծման համար:
Հայաստանի այրվող թերթաքարերն ամերիկյան ռեսուրսային ռազմավարության մեջ
Մեկ այլ ուղղություն, որը հեռանկարում կարող է կրկին հայտնվել ԱՄՆ-ի ուշադրության կենտրոնում, Հայաստանի թերթաքարային ռեսուրսներն են։ Այսօր այս թեման գրեթե բացակայում է հանրային քննարկումներից, սակայն ամերիկյան հետաքրքրությունը հայկական այրվող թերթաքարերի նկատմամբ երկար պատմություն ունի։
1995 թվականին «Էներգետիկա» նպատակային ծրագրի շրջանակներում ՀՀ կառավարությունը որոշեց իրականացնել երկրաբանահետախուզական աշխատանքներ՝ դեռևս խորհրդային շրջանում հայտնաբերված վառելիքային թերթաքարերի, նավթի, գազի և ածխի պաշարների արդյունաբերական ներուժը գնահատելու նպատակով: Սակայն 1990-ականների տնտեսական ճգնաժամը թույլ չտվեց իրականացնել այդ ծրագրերը։
Հայաստանի այրվող թերթաքարերի պոտենցիալը գնահատվել է ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության մասնագետների կողմից 1990-ական թվականների սկզբին։ Ամերիկյան փորձագետների խումբը 1993 թվականին ուսումնասիրել է երկրի վառելիքաէներգետիկ բազայի հանքավայրերը, որոնց արդյունքները հրապարակվել են USGS Open-File Report 94-149 զեկույցում։ Մասնագետները նշել են, որ հանքավայրերի մեծ մասը քիչ հեռանկարային են հումքի ցածր որակի պատճառով, բայց առանձնացրել են Դիլիջանի և Աբովյան-Եղվարդի տարածքները՝ որպես առավել հեռանկարային։ Մանրամասն տեղեկություններ կարող եք գտնել ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության պաշտոնական կայքում։
Փորձագիտական գնահատականների համաձայն՝ Դիլիջանի հանքավայրի կանխատեսումային պաշարները կազմում են 150-200 միլիոն տոննա այրվող թերթաքար։ Հումքը բնութագրվում է հարաբերականորեն բարենպաստ պարամետրերով. ծծմբի պարունակությունը՝ մոտ 0,5%, խոնավությունը՝ 1-3%, ինչը նախադրյալներ է ստեղծում դրա էներգետիկ օգտագործման համար:
USGS-ի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Հայաստանում այրվող թերթաքարերն օժտված են զգալի էներգետիկ պոտենցիալով։ Վերամշակման դեպքում հնարավոր է մինչև 6% և ավելի մազութի (թերթաքարային յուղի) ելք, իսկ գազի ելքը գնահատվում է 130-150 մ³՝ մեկ տոննա թերթաքարի հաշվարկով՝ մոտ 9000 կկալ/մ³ ջերմատվությամբ։ Համեմատության համար՝ դիտարկվող ժամանակահատվածում Հայաստանում օգտագործվող բնական գազի ցուցանիշը կազմում էր մոտ 4000 կկալ/մ³։
Ամերիկացի մասնագետները գնահատել են նաև էլեկտրաէներգետիկայում թերթաքարերի օգտագործման հնարավորությունը։ Ջերմային էլեկտրակայաններում այրման դեպքում պոտենցիալ հնարավոր է ստանալ 130-196 կՎտ/ժ էլեկտրաէներգիա՝ 1 տոննա հումքի հաշվարկով, և 0,64-0,96 Մկալ ջերմային էներգիա՝ մեկ տոննայի հաշվարկով: Լրացուցիչ առավելություն է ցեմենտի արդյունաբերության մեջ մոխրի կիրառման հնարավորությունը։
Որպես ևս մեկ ուղղություն դիտարկվել է այրվող թերթաքարերի գազիֆիկացումը։ Տարեկան շուրջ 5 միլիոն տոննա հզորությամբ վերամշակման կազմակերպման դեպքում հնարավոր է ստանալ գազի զգալի ծավալներ, ինչը, ըստ հաշվարկների, կարող էր ապահովել 1990-ական թվականների սկզբին Հայաստան գազի մատակարարումների միջին ծավալների շուրջ 66-76%-ը (օրական մոտ 3 միլիոն մ³):
Այսպիսով՝ մոտ 150-200 միլիոն տոննա պաշարների և տարեկան 5 միլիոն տոննա վերամշակման դեպքում Դիլիջանի և այլ հանքավայրերի ռեսուրսային բազան կարող էր օգտագործվել 30-40 տարվա ընթացքում։
2011 թվականին Հայաստանի էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարության ու International Minerals & Mines Ltd ընկերության միջև ստորագրվեց հուշագիր, որով նախատեսվում էր թերթաքարային ռեսուրսների հետախուզման և յուրացման հնարավորությունների ուսումնասիրում։ Թեև այս նախագծերը հետագա զարգացում չստացան, սակայն հենց ինքը՝ պատմությունը, ցույց է տալիս, որ ամերիկյան հետաքրքրությունը Հայաստանի ռեսուրսային պոտենցիալի նկատմամբ չի սահմանափակվում բացառապես կրիտիկական միներալների ժամանակակից օրակարգով։
Եզրակացություն
ԱՄՆ-Հայաստան 2026 թվականի մայիսի 26-ի հուշագիրը պետք է դիտարկել որպես նոր ռեսուրսային և ենթակառուցվածքային կապերի ձևավորման ավելի մասշտաբային գործընթացի մաս։ Մրցակցությունը ծավալվում է ոչ միայն առանձին հանքավայրերի համար։ Այն ուղղված է այնպիսի էկոհամակարգերի վերահսկմանը, որոնք ներառում են երկրաբանական տեղեկատվություն, վերամշակման տեխնոլոգիաներ, տրանսպորտային ուղիներ և ֆինանսական գործիքներ։ Հենց դրանում է կայանում Հայաստանի նոր աշխարհատնտեսական նշանակությունը։
Ամերիկյան հետաքրքրությունը հայկական ռեսուրսային ներուժի նկատմամբ չի սահմանափակվում միայն կրիտիկական միներալներով, քանի որ երկարաժամկետ հեռանկարում ռազմավարական նշանակություն կարող են ձեռք բերել նաև ուրանի պոտենցիալ պաշարներն ու այրվող թերթաքարերը: Թեև դրանց արդյունաբերական յուրացումը ներառված չէ պաշտոնական օրակարգում, դրանց առկայությունը կարող է ընդլայնել Հայաստանի նշանակությունը ԱՄՆ ռազմավարական պլանավորման համակարգում։
Դրա հետ մեկտեղ՝ հայկական ռեսուրսների նկատմամբ ամերիկյան հետաքրքրությունը պետք է դիտարկել Չինաստանի հետ ավելի լայն մրցակցության համատեքստում, որն առաջատար դիրք ունի ոչ միայն առանձին կրիտիկական միներալների արդյունահանման, այլև դրանց վերամշակման, ինչպես նաև բաղադրիչների արտադրության մեջ:
Այսպիսով՝ Հայաստանն ԱՄՆ-ին հետաքրքիր է ոչ այնքա՝ն որպես առանձին ռեսուրսների աղբյուր, որքան Չինաստանի հետ մրցակցության պայմաններում ձևավորվող՝ կրիտիկական միներալների եվրասիական նոր համակարգի, ենթակառուցվածքների և մատակարարման շղթաների պոտենցիալ տարր:
Այս առումով առանձնահատուկ նշանակություն ունի տրանսպորտային և լոգիստիկ գործոնը։ TRIPP նախաձեռնության միջոցով առաջ մղվող հաղորդակցային համակարգի նկատմամբ վերահսկողությունը Վաշինգտոնի համար նախադրյալներ է ստեղծում Հայաստանում իր ռեսուրսային քաղաքականության արդյունավետ իրականացման և օգտակար հանածոների կայուն արտահանման ապահովման տեսանկյունից:
ՎԱՀԵ ԴԱՎԹՅԱՆ
Քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր,
ՌԳԱ Չինաստանի և ժամանակակից Ասիայի ինստիտուտի Կովկասյան հետազոտությունների բաժնի առաջատար գիտաշխատող,
Հայ-Ռուսական (Սլավոնական) համալսարանի պրոֆեսոր,
Հարավային դաշնային համալսարանի Միջազգային և տարածաշրջանային գործընթացների կիրառական վերլուծության կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
