Այսօր Արցախն է «փակված», վաղը Հայաստանի դուռն էլ կփակվի. Փաշինյանն ու Ալիևը պետք է դադարեցնեն Եկեղեցու հետապնդումը. Էրիխ Վոնտոբել և Ջոն Այբներ
168TV-ն «Ռեվյու» հաղորդաշարի եթերում զրուցել է «Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային» (CSI) իրավապաշտպան կազմակերպության նախագահ Ջոն Այբների և Շվեյցարիայի խորհրդարանի պատգամավոր Էրիխ Վոնտոբելի հետ։
Արամ Սարգսյան.- Պարոն Վոնտոբե՛լ, պարոն Այբնե՛ր, շնորհակալ եմ մեր հրավերն ընդունելու համար։ Հուսով եմ՝ ճիշտ արտաբերեցի Ձեր ազգանունները։
Ջոն Այբներ.- Ամեն ինչ շատ ճիշտ էր։ Շատ շնորհակալ ենք հրավերի համար։ Մեզ համար մեծ պատիվ է և հաճույք հյուրընկալվել Ձեզ։
Արամ Սարգսյան.- Նախ և առաջ, պիտի խնդրեմ Ձեզ պատմել ասուլիսի մասին և ներկայացնել Ձեր գնահատականները Հայաստանում կրոնական ազատության և մարդու իրավունքների պաշտպանության վիճակի վերաբերյալ։
Ջոն Այբներ.- Շատ լավ: Մենք Հայաստան ենք եկել մեր երկրորդ այցով։ Մենք այստեղ էինք նաև նոյեմբերին՝ ուսումնասիրելու եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների խնդիրը։ Մենք գիտենք, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցին հարձակման է ենթարկվում կառավարության կողմից, հայկական կառավարությունը պահանջում է Կաթողիկոսի հրաժարականը՝ նրան անվանելով «ազգային անվտանգության սպառնալիք», չորս բարձրաստիճան հոգևորականներ՝ արքեպիսկոպոսներ ու եպիսկոպոսներ, բանտարկված են, Սամվել Կարապետյանը՝ Եկեղեցու հովանավորը, աշխարհիկ մարդ, բայց Եկեղեցու աջակից, բանտում էր, այժմ՝ տնային կալանքի մեջ է Եկեղեցուն պաշտպանելու համար։ Այսպիսով, լուրջ զարգացումներ են տեղի ունենում, ուստի մենք վերադարձել ենք՝ մեր առաջին այցի հետ կապված հարցերն ուսումնասիրելու նպատակով։ Մենք հանդիպեցինք Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին։ Անշուշտ, նաև հանդիպել ենք քաղբանտարկյալների փաստաբանների և իրավապաշտպանների հետ, իսկ այսօր առավոտյան բանտում տեսակցել ենք Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանին և երկու ուղերձ ենք բերել նրանից նամակների տեսքով, որոնք կուղարկվեն Կրոնական ազատության միջազգային գագաթնաժողովի մասնակիցներին։
(«Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը մկրտվել է հոգևորական այդ անունով՝ ի հիշատակ իր անվանակցի՝ Բագրատ արքեպիսկոպոս Վարդազարյանի, որը գնդակահարվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից նույն բանտում 1937 թվականին»։)
Շատ խորհրդանշական էր, որ մենք այցելեցինք նրան հենց այդ բանտում, քանի որ, ինչպես հավանաբար գիտեք, նրա անվանակիցը նույնպես ժամանակին այդ բանտում է եղել. նա մկրտվել է Բագրատ արքեպիսկոպոս հոգևորական անունով՝ ի հիշատակ Բագրատ արքեպիսկոպոսի, որը գնդակահարվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից նույն բանտում 1937 թվականին, ուստի որոշակի խորհրդանշականություն կա, որ նա ինքն է հիմա բանտարկված նույն բանտում։
Նա երկու նամակ է փոխանցել մեզ, որոնցից մեկը՝ Կրոնական ազատության միջազգային գագաթնաժողովին, մյուսը՝ ԱՄՆ նախագահ Ջեյ Դի Վենսին, որն այս ամիս գալու է Հայաստան և Ադրբեջան, և մենք խոսեցինք շատ ու շատ բաների մասին, և ես կարող եմ կիսվել որոշ բաներով, բայց գլխավորը՝ նա խնդրեց Ջեյ Դի Վենսին և կրոնական ազատության իրավապաշտպաններին, որ համոզեն Ադրբեջանի նախագահ Ալիևին և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին դադարեցնել Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետապնդումները, կոչ անեն նրանց ազատել Բաքվում և Երևանում պահվող քրիստոնյա բանտարկյալներին, ինչպես նաև, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցին երկխոսության գործընկեր դառնա խաղաղության գործընթացում։ Բոլորս էլ խաղաղություն ենք ուզում, և կարևոր է, որ խաղաղության գործընթացից բխող ամեն ինչ արտացոլի ազգի տեսակետը, և Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը պետք է մասնակցի խաղաղության այս գործընթացին, ոչ թե լուսանցք մղվի, ինչպես այժմ է։ Սրանք նրա խնդրանքներն էին, սա այն է, ինչ նա կուզենար, որ ԱՄՆ փոխնախագահը և կրոնական ազատության պաշտպաններն անեն, բայց նա նաև բարձրացրեց շատ կարևոր հարցեր Հայաստանի ապագայի մասին։ Նա շատ քիչ էր խոսում իր մասին։ Նրա առողջական վիճակը լավ է և ոգին իսկապես ամուր է։
Արամ Սարգսյան.- Ես հենց դա էի ուզում հարցնել՝ ինչպիսի՞ն է նրա առողջական վիճակը, ինչպե՞ս է նա իրեն զգում։
(«Բագրատ արքեպիսկոպոսը մեծ պատիվ է համարում հանուն Եկեղեցու և Հայրենիքի տառապանքներ կրելը։ Նա հավատում է, որ բանտում լինելն իր առաքելության մի մասն է»։)
Ջոն Այբներ.- Նա առողջ է։ Մի քիչ քաշ է կորցրել, բայց ասում է, որ պատճառը մարզվելն է։ Նա բողոք չուներ իր նկատմամբ վերաբերմունքից։ Ավելին, շեշտեց, որ այս զրկանքները կրելն իր համար մեծ պատիվ է, իր համար մեծ պատիվ է բանտարկված լինել հանուն Եկեղեցուն և Հայրենիքին ծառայելու։ Այնպես որ, նա իր բանտարկությանը շատ լավատեսորեն է նայում՝ որպես իր առաքելության մի մասը։
Արամ Սարգսյան.- Եվ ինչպես նշեցիք՝ նա նախկին ԿԳԲ-ի այն նույն բանտում է, որտեղ ժամանակին բանարկված էր Բագրատ արքեպիսկոպոս Վարդազարյանը, որի անունով նա անվանակոչվել է։
Ջոն Այբներ.- Միանշանակ ճիշտ եք, և բարեբախտաբար, նրա առողջականը լավ է, նա ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնության չի ենթարկվում և նա ունի հույս, նա որևէ առումով չի կոտրվել, նա հույս ունի իր Եկեղեցու, հայ ազգի համար, նա գիտի, որ նրանք անցնում են բարդ ժամանակներով, նա կուզեր, որ բանտում չլիներ և կարողանար դերակատարում ունենալ հանրային կյանքում, բայց նա հավատում է, որ բանտում է որոշակի պատճառով, ուստի ընդունում է դա և մեծ պատիվ է համարում, որ պետք է դիմանա այս տառապանքներին՝ հանուն իր ծառայության Եկեղեցուն և Հայրենիքին։ Այնպես որ, մենք այնտեղից հեռացանք շատ ոգեշնչված, ոգևորված և մոտիվացված՝ շարունակելու մեր գործը և համոզված լինելու, որ նրա ուղերձը կհասնի Հայաստանի ժողովրդին և արտաքին աշխարհին։
Մենք և «Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգայինը» փորձում ենք լինել ձայնը ձայնազուրկների և բանտարկվածների, հատկապես նրանց համար, ովքեր բանտարկվել են հանիրավի, և մեր գործընկերները Քաղաքական իրավունքների հայկական կենտրոնից շատ լավ փաստագրել են Բագրատ արքեպիսկոպոսի կալանավորման հետ կապված անարդարությունները, ներառյալ՝ ապացույցների կեղծումը։ Իսկ մենք գիտենք, որ ապացույց կեղծելը հանցանք է, և, կարծես թե, դա տեղի է ունեցել Բագրատ արքեպիսկոպոսի գործում։
Արամ Սարգսյան.- Իսկ ի՞նչն է, ըստ Ձեզ, կարևոր Հայաստանի համար Կրոնական ազատության միջազգային գագաթնաժողովի առնչությամբ։
Ջոն Այբներ.- Մենք չգիտենք։ Այս պահին մենք այստեղ ենք, մինչ այն տեղի է ունենում Միացյալ Նահանգներում, բայց վստահաբար նա և շատ-շատերը Հայաստանում կուզենային, որ տվյալ գագաթնաժողովի և այլ կրոնական համաժողովների մասնակիցները դադարեն աչք փակել Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետապնդումների վրա։ Նա կարծում է, որ մարդկանց շրջանում միտում կա աչք փակելու այդ ամենի վրա։ Նրանք գիտեն՝ ինչ է կատարվում, բայց չեն ուզում ցույց տալ, թե տեսնում են դա, քանի որ կան այլ շահեր, մասնավորապես՝ աշխարհաքաղաքական շահերն են գերակշռում։ Օրինակ՝ նա խոսում էր այն մասին, որ Ադրբեջանի, Թուրքիայի և այստեղի կառավարության քարոզչությունն ասում է, թե իբր բոլոր նրանք, ովքեր աջակցում են Հայ Առաքելական Եկեղեցուն, «ռուսական գործակալներ» են, այդ պատճառով էլ այդ մարդիկ՝ ամերիկացիները, ասում են՝ մենք չենք սիրում Ռուսաստանին, ավելի լավ է՝ հեռու մնանք այդ հարցերից։
Արամ Սարգսյան.- Դրանք Հայաստանում շատ տարածված կարծրատիպերն են, որ եթե քննադատում ես Միացյալ Նահանգներին կամ Արևմուտքին, ուրեմն «ռուսական գործակալ» ես, իսկ եթե քննադատում ես Ռուսաստանին՝ դա, ի դեպ, շատ տարածված է ու նորաձև։
(«Մենք ասում ենք՝ Արցախի հարցը փակված չէ»։)
Ջոն Այբներ.- Ճիշտ եք։ Այսպիսով, Ռուսաստանի խաղաքարտն է խաղարկվում, և բոլորն էլ գիտեն այդ մասին, և երբեմն մեզ անվանում են «ռուսական ակտիվներ» և այլն, քանի որ մենք համերաշխություն ենք հայտնում ղարաբաղցիներին (արցախցիներին), մենք ասում ենք՝ Ղարաբաղի (Արցախի) հարցը փակված չէ։ Հետո Ադրբեջանը հեռարձակում է մի ռեպորտաժ՝ շատ լավ պատրաստված, որում ասվում է, թե ռուսները նույնիսկ Շվեյցարիայի խորհրդարան են ներթափանցել, նրանք ազդել են Էրիխ Վոնտոբելի, Շտեֆան Մյուլլեր-Ալտերմատի և շվեյցարացի այլ խորհրդարանականների վրա, որոնք հանդես են գալիս ի պաշտպանություն Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) ժողովրդի, ու նաև, քանի որ մենք իբր ասոցացվում ենք նրանց հետ, մենք կատարում ենք Ռուսաստանի պատվերը։ Նույնը վերագրում են նաև Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդին։ Նրանք այս մեծ դավադրության տեսությունն են տարածում, որ յուրաքանչյուր ոք, ով ընդդիմանում է իրենց գործողություններին, ինչ-որ կերպ կապված է Ռուսաստանի հետ, և նրանք փորձում են օգտագործել դա՝ մեզ լուսանցք մղելու, մարդկանց վախեցնելու և այս խնդրից հեռու պահելու նպատակով։
Դա ինչ-որ տեղ նաև զվարճալի է և շատ նման է նախագահ Թրամփի մասին տարածված այն հայտնի դավադրության տեսությանը, թե նա ռուսական գործակալ է, որը նա հերքել է, և բոլորն էլ այժմ գիտեն, որ դա սուտ է։ Իր ընդդիմությունն էր նրան մեղադրում «ռուսական գործակալ» լինելու համար։ Բոլորն էլ այժմ գիտեն, որ դա ճիշտ չէ, բայց հետաքրքիր է, որ այժմ դա գալիս է Հայաստանից, Թուրքիայից և Ադրբեջանից, որոնց կառավարությունները կիրառում են նույն մարտավարությունը։
Արամ Սարգսյան.- Եվ իմ հաջորդ հարցը, պարոն Այբնե՛ր, ընդլայնելով նախորդիվ նշված տեսակետը՝ այսքան հայտարարություններից ու բարձրաձայնումներից հետո կա՞ արդյոք այսօր ավելի շատ պատկերացում միջազգային մակարդակով Հայ Առաքելական Եկեղեցու հալածանքների մասին, միջազգային հանրությունից կա՞ որևէ աջակցություն, թե՞ ոչ։ Եվ իմ հաջորդ հարցը Ձեզ, պարոն Վոնտոբե՛լ, Շվեյցարիայի խաղաղության նախաձեռնության մասին՝ կա՞ արդյոք որևէ առաջընթաց այս հարցում։ Շվեյցարիայի խորհրդարանի պատգամավորների այս նախաձեռնությունը միայն Արցախի հայության վերադարձի իրավունքի մասի՞ն է, թե՞ այն ունի ավելի լայն համատեքստ։
(«Շվեյցարիայի ԱԳ նախարարը առաջադրանք է ստացել հնարավոր դարձնելու խաղաղության համաժողովը Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի միջև»։)
Էրիխ Վոնտոբել.- Շվեյցարիայի խաղաղության նախաձեռնությունը հիմնադրվել է խորհրդարանում իմ առաջարկի անցնելուց երկու ամիս անց։ Անշուշտ, դա միայն իմ օրինագիծը չէր, քանի որ ես նախ այն ներկայացրեցի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովում, այնուհետև այն ստացավ հանձնաժողովի մեծամասնության հավանությունը և հետո դարձավ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի առաջարկը, բայց այն սկսվել է իմ առաջարկով։ Այն հավանություն ստացավ Ազգային խորհրդում, իսկ հետո՝ նախորդ տարվա մարտին, նաև Կանտոնների խորհրդում, և դա նշանակում է, որ խորհրդարանի այս երկու պալատներն «այո» են ասել այս նախաձեռնությանը, և այժմ մեր արտաքին գործերի նախարարն առաջադրանք է ստացել հնարավոր դարձնելու նման խաղաղության համաժողովը՝ կլոր սեղանը երկու կողմերի համար, այն է՝ Ադրբեջանը և ժողովուրդը Լեռնային Ղարաբաղից, և մեր նախարարին օգնելու նպատակով մենք հիմնադրեցինք այս հանձնաժողովը, որը բաղկացած է 19 հոգուց։
Արամ Սարգսյան.- Նկատի ունեք՝ խորհրդարանի 19 պատգամավորներից։
(«Մենք ցանկանում ենք լիազորել ԱԳ նախարարին ավելի շատ իշխանությամբ՝ լուծում գտնելու և երկխոսությունը հնարավոր դարձնելու համար»։)
Էրիխ Վոնտոբել.- Ճիշտ այդպես, և ներկայացված է բոլոր կուսակցությունների կողմից, այնպես որ՝ սա մեզ համար կուսակցական-քաղաքական խնդիր չէ, սա մեզ համար համամարդկային խնդիր է, և նպատակն էր՝ օգնել արտաքին գործերի նախարարին գիտակցելու դա, քանի որ դա այդքան էլ հեշտ չէ։ Նրա վերաբերմունքը դրական էր, և ասաց. «Ես միայն կխոսեմ Ադրբեջանի և Հայաստանի հետ, բայց ոչ Լեռնային Ղարաբաղի հետ, որովհետև Լեռնային Ղարաբաղը պետություն չէ»։ Այնպես որ, նա անձնապես չի կարող գործ ունենալ Լեռնային Ղարաբաղի հետ, և մենք պետք է այլ ճանապարհ գտնենք։ Վատագույն սցենարն այն է, որ նա կզանգի պարոն Ալիևին և կհարցնի. «Կցանկանայի՞ք խաղաղություն նրա համար։ Ո՞չ, դուք չեք ցանկանում, այո՞», և հետո կասի. «Տեսա՞ք, ես փորձեցի, բայց դա չաշխատեց»։ Բայց մենք ցանկանում ենք նրան լիազորել ավելի շատ իշխանությամբ՝ լուծում գտնելու և հնարավոր դարձնելու նման կլոր սեղանը։
2023-ի սեպտեմբերին, երբ դա տեղի ունեցավ այնտեղ, ամբողջ աշխարհն ասաց՝ դա ճիշտ չէ, նրանք ունեն իրավունք վերադառնալու։ Նրանք նույնիսկ հայտարարեցին, որ այնտեղ հանցագործություն է տեղի ունեցել, դա մարդու իրավունքների խախտում է և այլն, և այսպես շարունակ, և այդ ժամանակ նրանք ասացին, որ այս մարդիկ իրավունք ունեն վերադառնալու։ Ամբողջ աշխարհն այդպես էր խոսում։ Դա 2023 թվականի սեպտեմբերն էր, և հետո՝ մեկ ամիս անց՝ հոկտեմբերի 7-ին, բոլոր տեսախցիկներն ու լրատվամիջոցներն ուղղվեցին Գազայի վրա, և այդ ժամանակներից ի վեր այս թեման որևէ մեկին չի հետաքրքրում։
Արամ Սարգսյան.- Ներեցեք, իսկ ինչո՞ւ միջազգային հանրությունն այդքան թույլ արձագանք տվեց Արցախի հայ բնակչության էթնո-կրոնական զտումներին։
(«Մենք ուզում ենք վերադարձնել հարցը միջազգային օրակարգ և հիշեցնել նրանց՝ լսե՛ք, հիշո՞ւմ եք, թե ինչ եք ասել 2023-ի սեպտեմբերին, որ նրանք ունե՛ն վերադարձի իրավունք»։)
Էրիխ Վոնտոբել.- Ինչո՞ւ էր արձագանքն այդքան թույլ։ Այն ժամանակ արձագանքը խիստ էր, բայց ինչպես ասացի՝ ուշադրությունը կենտրոնացած էր Գազայի խնդրի վրա, և այս հարցն անհետացավ աշխարհի ռադարներից, և մեր հանձնաժողովի հետ մենք ուզում ենք վերադարձնել այն միջազգային օրակարգ և հիշեցնել նրանց՝ լսե՛ք, հիշո՞ւմ եք, թե ինչ եք ասել 2023 թվականի սեպտեմբերին, որ նրանք ունե՛ն վերադարձի իրավունք, և մենք պետք է գտնենք լուծում, և դա ճիշտ չէ և նույնիսկ հանցանք է։ Եվ մենք մեկնեցինք Վաշինգտոն և խոսեցինք բազմաթիվ մարդկանց հետ Կոնգրեսում, և գիտեք, հետաքրքիր էր, որ երբ մենք խոսում էինք այս նախաձեռնության մասին և թե որտեղից է այն գալիս, նրանք շատ տպավորված էին և ասացին. «Օօօօ՜՜, իսկապե՜ս, մենք պետք է մի բան անենք, այ, այ, այ…»։ Նրանք հուզվել էին, որովհետև, հասկանո՞ւմ եք, այս նախաձեռնությունն ինձնից չի գալիս, ես եմ այն շրջանառության մեջ դրել, բայց այն սկսվել է, երբ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի մեր այդ նիստից 14 օր առաջ ես այստեղ էի՝ Երևանում, և հետո ես ասացի՝ շատ լավ, ես ցանկանում եմ հանդիպել Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված մարդկանց հետ, և հնարավորություն ունեցա հանդիպելու նրանցից մոտ 10-12 հոգու հետ և ես նրանց ասացի. «Ես ուզում եմ անձամբ Ձեզնից լսել՝ ի՛նչ է տեղի ունեցել և ինչպե՞ս եք Դո՛ւք դա տեսել։ Ոչ թե լրատվամիջոցներից, այլ Ձեզնից եմ ուզում իմանալ»։ Եվ երկրորդ հարցն էր. «Այժմ ի՞նչ եք ուզում անել։ Լավ, հիմա Դուք արդեն այստեղ եք, այստեղ գեղեցիկ է։ Ի՞նչ եք ուզում անել», և դա հռետորական հարց էր, որովհետև բոլորը պատասխանում էին. «Մենք ուզում ենք վերադառնալ մեր տները, մեր եկեղեցիները, մեր գերեզմանները, մեր դպրոցները։ Մենք ուզում ենք գնալ տուն»։
(«Ես հարցրեցի արցախցիներին՝ ի՞նչ եք ուզում անել, և պատասխանը մեկն էր՝ մենք ուզում ենք վերադառնալ տուն»։)
Եվ ես հարցրեցի. «Այդ դեպքում ի՞նչ եք կարծում՝ ի՞նչ պիտի արվի», և նրանք ասացին, որ անհրաժեշտ է նման մի կլոր սեղան նախաձեռնել Ադրբեջանի հետ և լուծում գտնել՝ անշուշտ, միջազգային դիտորդության ներքո, և երբ լուծումը լինի, միջազգային հանրությունը պետք է երաշխիքներ ստեղծի, որ նրանք ապրեն այնտեղ անվտանգ։ Ես շատ զգացված էի այս այցից և ես խոստացա նրանց մի բան անել ու նախաձեռնեցի այս առաջարկը։ Սա նախապատմությունն է։ Դա եկել է նրանցից։ Եվ երբ ես պատմեցի այս պատմությունը Վաշինգտոնում կամ ավելի ուշ Բեռլինում, Լոնդոնում և Ժնևում տեղակայված ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գրասենյակում, նրանք այնպես էին հուզվել, որ ակնհայտ էր՝ իրենց համար շատ հստակ է, որ սա արդար չէ, մենք պետք է կրկին բարձրացնենք այս հարցը և գտնենք լուծում։ Ուզում եմ ասել՝ երբ մտածում ես այդ մասին, և ինչ-որ մեկն այս երկրում ասում է. «Հարցը փակված է»։ Ի՞նչ։ Ներեցեք։
Արամ Սարգսյան.- Ո՞վ է ասում՝ հարցը փակված է։
Էրիխ Վոնտոբել.- Ինչ-որ մեկը այնտեղից…
Արամ Սարգսյան.- Հայաստանի կառավարությունից։
Էրիխ Վոնտոբել.- Այո՜…
Ջոն Այբներ.- Կարո՞ղ եմ այստեղ մի բան ավելացնել։ Սա, իհարկե, խնդրի մեծ մասն է, թե ինչու միջազգային հանրությունը չի գործում։ Անշուշտ, մենք գիտենք, որ Ադրբեջանը չի ցանկանում այդ երկխոսությունը, բայց Հայաստանի կառավարության ուժերը լիովին բավարարում են հիմնախնդիրը միջազգայնացնելու, այն ՄԱԿ-ի օրակարգում ներառելու, մամուլում այդ մասին խոսելու, հանրային քննարկումներ նախաձեռնելու համար, բայց ես լսել եմ Հայաստանի վարչապետի հայտարարությունը, որ «Ղարաբաղի հարցը փակված է», այնպես որ, Հայաստանի կառավարությունն ինքնին առաջ չի քաշում այս հարցը, ուստի Շվեյցարիայի արտգործնախարարությունը կամ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը կխոսեն Հայաստանի դեսպանների հետ, որոնք ասում են՝ հարցը փակված է։
Արամ Սարգսյան.- Իսկ ո՞րն է իրական վիճակը հարցի խորքում։ Նկատի ունեմ՝ ինչո՞ւ հարցը փակված չէր 1994 թվականից հետո, երբ հայկական կողմը հաղթեց պատերազմում, և հիմա ասում են՝ Ադրբեջանն է հաղթել։ Անշուշտ, դա շատ վիճելի է և վիճարկվում է շատերի կողմից Հայաստանում։ Եվ ինչպե՞ս մենք հասանք այս պարադոքսալ իրավիճակին, երբ օտարերկրացի դեմոկրատները ավելի հանձնառու են Արցախի հայության իրավունքներին, նրանք ասում են՝ ո՛չ, Ղարաբաղի հարցը փակված չէ, բայց Հայաստանի կառավարությունն ասում է՝ հարցը փակված է, և եթե կհիշեք, Նիկոլ Փաշինյանը 2019-ին Ստեփանակերտում հանդես եկավ իր հայտնի հայտարարությամբ՝ ասելով, որ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ Իսկ 2023-ին նա հայտարարեց, որ Արցախը, – ավելի ճիշտ՝ նա այլևս չի օգտագործում Արցախ անունը, նա ասում է՝ Լեռնային Ղարաբաղ, նա հայտարարեց, որ ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը։ Այսպիսով, ինչպե՞ս մենք հասանք այս հակասական իրավիճակին։ Եվ շարունակելով իմ հարցը՝ ինչպիսի՞ն է այսօր Արցախյան հիմնախնդրի իրական կարգավիճակը՝ նկատի ունենալով նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումը։ Տեսնո՞ւմ եք արդյոք իրական և գործնական մեխանիզմներ Արցախ հայերի անվտանգ վերադարձի համար։
(«Ես ակնկալում եմ, որ հայ ժողովուրդը ոտքի կկանգնի և կասի՝ լսի՛ր, հարցը փակված չէ»։)
Էրիխ Վոնտոբել.- Ես պետք է վերադառնամ իմ նախորդ դիտարկմանը, որ ինչ-որ մեկն ասում է՝ հարցը փակված է: Նկատի ունեմ՝ դա Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված ժողովո՞ւրդն է ասում, որ հարցը փակված է։ Ո՞վ է դա ասում։ Դա ասում է մեկ անձ կամ մի քանիսը, բայց ոչ մեծամասնությունը, և ես ակնկալում եմ, որ հայ ժողովուրդը ոտքի կկանգնի և կասի. «Լսի՛ր, դա եզակի կարծիք է, թե հարցը փակված է, բայց մենք՝ որպես ժողովուրդ, որպես ազգ, մենք ասում ենք՝ ո՛չ, հարցը փակված չէ, մենք ցանկանում ենք, որ 120 հազար հայությունն ի վիճակի լինի վերադառնալու իր տուն»։ Ուրեմն ո՞վ է ասել, որ հարցը փակված է։ Ես ապրում եմ ժողովրդավարական երկրում, և իմ երկրում նման բան երբեք տեղի չէր ունենա, որ ինչ-որ մեկը կամ մի քանի հոգի գործեին մեծամասնության ցանկությանը հակառակ։ Մեծամասնությունն է որոշում իր քվեով՝ ինչ է լինելու, և ես ուզում եմ հասկանալ այստեղ՝ կարո՞ղ են որոշ մարդիկ անել՝ ինչ ուզում են այս խնդրի առնչությամբ, և ամբողջ հայությունն էլ ասի. «Լավ, բան չկա, մեզ դա չի հետաքրքրում»։ Ո՛չ։ Մենք պայքարում ենք Շվեյցարիայում։ Ես պայքարում եմ այս խնդրի համար, քանի որ հանդիպել եմ այս մարդկանց և ես գիտեմ՝ ինչ են նրանք մտածում։ Հարցրե՛ք նրանց։ Նրանք երբեք չեն ասի, թե հարցը փակված է։ Երբե՛ք։ Եբրե՛ք։ Այդ պատճառով եմ ես շարունակում պայքարել այդ հարցի համար։
(«Բագրատ արքեպիսկոպոսն ինձ ասաց՝ շարունակե՛ք պայքարն Արցախի համար»։)
Այսօր մենք այցելեցինք [Բագրատ] արքեպիսկոպոսին բանտում, և ես հարցրեցի նրան. «Ի՞նչ պետք է մենք անենք Արցախի առնչությամբ»։ Նա ինձ ասաց. «Շարունակե՛ք պայքարը»։ Այսպիսով, իր համար հարցը փակված չէ։
Արամ Սարգսյան։ Եվ ինչո՞ւ, ըստ Ձեզ, Ադրբեջանը չի տալիս իր համաձայնությունը՝ սկսելու այս երկխոսությունը։
(«Դուք չեք կարող հավերժ «փակել» հարցերը։ Եթե շարունակեք «փակել» հարցը, 50 տարի անց Հայաստա՛նը փակված կլինի»։)
Էրիխ Վոնտոբել.- Ես Ձեզ կխնդրեմ 10 տարի անց հարցնել նրանց՝ ինչու նրանք վերցրեցին «Զանգեզուրի միջանցքը»։ Նկատի ունեմ՝ եթե Ձեր կառավարությունն այսօր ասում է՝ «հարցը փակված է», դա շատ վատ ազդանշան է Ադրբեջանին։ Դա նշանակում է՝ եթե նրանք գնան այդ քայլին, մի փոքր աղմուկ կլինի, բայց որոշ ժամանակ անց կհայտարարվի, որ հարցը փակված է։ Դուք չեք կարող դա անել հավերժ։ Ես Մեղրիում էի և զրուցել եմ տեղի ժողովրդի հետ, և նրանք իսկապես մտավախություն ունեն, որ հաջորդ բանը, որ տեղի է ունենալու, այն է, որ Ադրբեջանն աստիճանաբար կվերցնի ավելի ու ավելի շատ տարածքներ, և եթե այսպես շարունակվի, և անընդհատ («միշտ») «փակեք» հարցը, 50 տարի անց Հայաստա՛նը փակված կլինի։ Նման զարգացման դեպքում այդպես եմ ես տեսնում ապագան։
Հարցազրույցը վարեց Արամ Սարգսյանը
