Գենետիկական անալիզներն անակնկալի են բերել թուրքերին․ նրանց ԴՆԹ-ում հայերի և հույների հետքեր են
Ի՞նչ են գեները, ինչպե՞ս են ազդում հիվանդությունների զարգացման վրա, արդյո՞ք ազգերի միջև գոյություն ունեն գենետիկ տարբերություններ։ Այս մասին զրուցել ենք բժիշկ-գենետիկ Վարդան Սարոյանի հետ։
– Ի՞նչ է գենը։
– Գենը ժառանգական տեղեկատվության ֆունկցիոնալ միավորն է, որից ինչ-որ գործողություն է առաջանում։ Կա ԴՆԹ-ի մոլեկուլ, որի վրա գեները կոդավորված են, և ինֆորմացիան դուրս է գալիս, դառնում կենսաբանական երևույթ` գեների միջոցով։
– Գոյություն ունե՞ն ազգային գեներ։
– Ազգային գեներ գոյություն չունեն։ Բոլորս մարդ բանական (լատին․՝ Homo sapiens) տեսակին ենք պատկանում, և ամենավառ ապացույցն այն է, որ կարող ենք սերունդ թողնել՝ անկախ նրանից՝ ինչ ազգության կամ ռասայի ենք։ Բայց կան գենետիկական առանձնահատկություններ, որոնք որոշ ազգերի մոտ ավելի շատ են հանդիպում։ Դա չի նշանակում, որ տարբեր գեներ ունեն։
– Այսինքն՝ հայը, չինացին կամ ռումինացին նույն գենե՞րն ունեն․ իսկ ինչո՞վ են տարբերվում ազգերը։
– Ազգը մշակութային հասկացություն է։ Այն ավելի շատ պայմանավորված է մարդկանց ընդհանուր ծագմամբ։ ԴՆԹ-ն միայն գեներով չի սահմանափակվում։ Դրա մեջ կան շատ հատվածներ, որոնք ֆունկցիոնալ իմաստ չունեն, և այնտեղ կարող են շատ մուտացիաներ կուտակվել, ու ինչ-որ մարդկային խմբեր, պոպուլյացիաներ այդ տարբերակներով իրարից տարբերվեն։ Իհարկե, կան արտաքին նշաններ, որոնցով տարբերվում են մարդիկ՝ մաշկի, մազի գույն և այլն, բայց դա մակերեսային շերտն է և խոր տարբերությունների չի բերում։ Եթե խորը տարբերություններ լինեին՝ մարդիկ չէին կարողանա սերունդ թողնել, կլինեին տարբեր տեսակի։ Կինն ու տղամարդը, կապ չունի՝ որ ազգից, կարող են սերունդ թողնել, և դա, պարզ ասած, նշանակում է, որ գենետիկական տարբերություններն այդքան էլ մեծ չեն ու ազգի պատկանելությունն ավելի շատ մշակութային, սոցիալական երևույթ է։
– Հայի գեն չկա՞։
– Այդպիսի բան չկա։ Ի՞նչ է նշանակում գեն․ մարդն ունի սպիտակուց կոդավորող 20000 գեն ու բազմաթիվ այլ հատվածներ իր ԴՆԹ-ում՝ միլիոնավոր կետերով, որոնք որ մյուս մարդկանց մոտ ևս կան։ Գենը մեկ ամբողջություն չէ, որը ստատիկ է, այն փոխվում է։ Գենը կազմված է ԴՆԹ-ի հատվածից, որը մոլեկուլների հաջորդականություն է, այնտեղ կա 4 տեսակի մոլեկուլ, որոնք տարբեր կոմբինացիաներով շարելու դեպքում են առաջանում ինչ-որ գենետիկական տարբերություններ։ Այդ ֆունկցիոնալ միավորի մեջ կան հատվածներ, որ պարտադիր չէ՝ բոլորի մոտ նույնը լինեն, և ինչ-որ հատկանիշներ որոշ մարդկանց կամ մարդկային խմբերի մոտ շատ են լինում, մյուսների մոտ՝ քիչ։ Բայց առանձին, կոնկրետ մեկ գեն չկա, որ ասենք՝ այս գենը միայն հայերն ունեն։ Շատ մարդիկ են եղել պատմության ընթացքում, որ ժամանակին հայ են եղել, բայց իրենց կրոնը, լեզուն փոխել՝ դարձել են այլազգի։
Գենը կորցնելը՝ լեզուն կորցնելն է․ այն հավատալիքների, մշակութային սովորությունների կորուստն է և կենսաբանության հետ կապ չունի։
–Հայաստանում այնքան էլ լավ չեն վերաբերվում խառնամուսնություններին՝ նշելով, որ կկորչի հայի գենը։
– Հայի գենը կարելի է կորցնել ամուսնանալուց հետո, եթե երեխան հայ չդաստիարակվի։ Նա կսկսի ուրիշ լեզվով խոսել, իրեն հայի նման չպահել՝ կենցաղում, սովորությունների հարցում։ Բայց «գեն կորցնել» հասկացություն չկա։ Երեխային հայ մեծացնելն իրենց ձեռքում է։
– Ճի՞շտ եմ հասկանում, որ ազգերը տարբերվում են գենետիկական մուտացիայի «շնորհիվ»։
– Գենետիկական մուտացիաներով ազգերն իրարից չեն տարբերվում։ Նույն մուտացիաները որոշ պոպուլյացիաներում շատ են հանդիպում։ Օրինակ՝ Պարբերական հիվանդությունը։ Բայց դրա մի քանի պատճառ կա։ Դա այն է, որ ինչ-որ տարածաշրջաններում ինչ-որ հիվանդություններով նախնիներն ավելի շատ են եղել, և տարածվել է։ Կամ գենետիկական ինչ-որ տարբերակներ կլիմայի, աշխարհագրական այլ առանձնահատկություններից ելնելով ավելի դրական են եղել, օրինակ՝ կաթի յուրացման համար։ Եթե մեկ խումբը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, այդ պոպուլյացիայում երբ կա կաթի օգտագործում, լակտոզայի համար գենետիկական փոփոխություններ կան, որոնք նպաստում են, որ մեծ տարիքում էլ մարդը կարողանա կաթն օգտագործել սննդի մեջ, և դա տալիս է առավելություն, այդ հատկանիշը տարածվում է։ Իսկ մյուս խումբը եթե զբաղվում է հավաքչությամբ, որսորդությամբ, այդ հատկանիշը չի զարգանում, տարածվում։
– Այդ դեպքում ինչպե՞ս է լինում, որ հայ կանանց մոտ՝ համաձայն հայ, դանիացի և բրիտանացի գիտնականների հետազոտության, վերջին 8000 տարում գենետիկական փոփոխություններ չեն եղել։
– Ի՞նչ է նշանակում՝ հայ կանայք 8000 տարի առաջ։ Եղել են կանայք, որոնք հիմիկվա հայ կանանց նախնիներն են, բայց արդյո՞ք իրենց որպես հայ են համարել։ Մարդիկ, ովքեր ապրել են այս տարածաշրջանում, շարունակում են ապրել, ուղղակի փոխվել է նրանց ինքնաընկալումը։ Գիտնականների տված ինֆորմացիան կարևոր է․ մեր տարածաշրջանում 10․000-8000 տարի առաջ սկսել է տեղի ունենալ նեոլիթյան հեղափոխություն, որի շնորհիվ մարդկության քանակն աստիճանաբար սկսել է ավելանալ։ Ինչո՞ւ են կանանց մասով ասում, որովհետև նրանք ավելի շատ են կապված իրենց բնակավայրին։ Պատմության ընթացքում այնպես է եղել, որ ավելի շատ տղամարդիկ են տեղափոխվել, և դրա համար կանանց դեպքում շարունակականության գիծը նկատվում է։ Y-ը տղամարդկանց փոխանցվող քրոմոսոմն է, որը սերնդեսերունդ հորից որդուն է փոխանցվում։ 30-40 տոկոսը հին է, մյուս՝ 30-40 տոկոսը կոչվում է R1b, որը շատ է հանդիպում Արևմտյան Եվրոպայում՝ Իսպանիա, Ֆրանսիա, Անգլիա, և դա ենթադրաբար հնդեվրոպական հետքն է, որը եկել է այստեղ։ Ստացվում է, որ մարդիկ ագրարային հեղափոխության ընթացքում շատացել, սկսել են տարածվել, հետո իրենցից ինչ-որ մի խումբ կրկին հետ է եկել մեր տարածաշրջան։
– Հետազոտությունների համաձայն՝ Եվրոպայի բնակիչների գեների մեծ մասն Արևելյան Ասիայի բնակիչների գենն է։
– Դա հենց նեոլիթյան հեղափոխության արդյունք է։ Հետազոտություններ կան, որ ցույց են տալիս՝ Հայկական լեռնաշխարհում, Փոքր Ասիայում էլ է գյուղատնտեսությունը շատ զարգացած եղել ու Եվրոպա այս ուղղությամբ է գնում։ Եվ մարդկանց քանակը երբ սկսել է ավելանալ՝ տարածաշրջաները փոխելով, քայլ առ քայլ գնացել են առաջ ու սկսել են Եվրոպան բնակեցնել։ Պոպուլյացիոն գենետիկները հետազոտություն են անում, երեք հիմնական շերտ կա․ առաջինը որսորդ-հավաքչորդներն են, և սա ամենահին բնակչությունն է։ Երկրորդ շերտը նեոլիթյան հեղափոխության ընթացքում Եվրոպա տեղափոխված մարդիկ են, որոնք հայերի հետ շատ գենետիկական կապ ունեն՝ նկատի ունեմ ծագումնաբանական։ Նախնիներն ավելի մոտ են, քան առանձին խմբեր։ Երրորդը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող խումբն է, որոնք սկսել են տարածվել, երբ ձիակառքերն են սկսել հայտնվել։ Ձին հնարավորություն է տվել՝ ակտիվ տեղաշարժվել։
– Այսինքն, եվրոպացիների մեծ մասը հայ է։
– Նաև հայերի մեծ մասն է եվրոպացի (Ծիծաղում է․- Ա․Կ)։
– Վերջերս նորաձև են գենետիկական անալիզները, հատկապես թուրքերն ակտիվ մասնակցում են, ու նրանք անակնկալի են եկել՝ պարզելով, որ կրում են հայի, հույնի և այլ ազգի գեներ․ այդպե՞ս է։
– Մարդիկ, ովքեր իրենց հիմա թուրք են համարում, նրանց նախնիները ժամանակին եղել են հայեր ու հույներ, դա ըստ երևույթին փաստ է, որովհետև գենետիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Միջին Ասիայից եկած գենետիկական տարբերակները թուրքական պոպուլյացիաներում 5-10 տոկոս են կազմում, այսինքն, բնակչության 90 տոկոսն ունի սլավոնական, հայկական ծագում։ Տարածաշրջանը եղել է խաչմերուկ ու այդ խաչմերուկում մարդիկ աստիճանաբար փոխել են իրենց կրոնը, լեզուն։ Գենետիկայի հետ կապ չունի այս փաստը, բայց ասեմ, որ Կ․Պոլսի գրավումից հետո առաջին 150 տարին վեզիրներ եղել են հիմնականում սերբեր, հայեր, հույներ, ալբանացիներ։ Հիմա գենետիկական հետազոտությունները, որ արդեն մասսայական են դառնում, հանգեցնում են նրան, որ այդ մարդկանց գիտակցության մեջ փոփոխություն է տեղի ունենում։ Նրանք հասկանում են, որ նախնիները ժամանակին փոխել են իրենց կրոնը, լեզուն՝ դառնալով օսման։
– Վերջերս հրապարակված հոդվածներից մեկում նշված էր, որ ԱՄՆ-ում սպիտակամորթ զույգը սևամորթ երեխա էր ունեցել ու բարձրացված աղմուկի ֆոնին կինը ԴՆԹ անալիզ էր հանձնել, պարզվել էր, որ կրում է աֆրիկացու, կամերունցու գեներ։ Նման բան հնարավո՞ր է։
– Այդպես չի լինում, որ ծնողները լինեն բացարձակ սպիտակամորթ ու երեխան ծնվի սևամորթ։ Իսկ այն, թե գենետիկական ինչ տարբերակներ կարող են ունենալ՝ շատ հնարավոր է։ Չադ լճի ավազանում դա շատ տարածված տարբերակ է, բայց դա նշանակում է, որ ժամանակին ինչ-որ մեկը գաղթել է այդտեղ։ Գենետիկական տարբերակներ շատ կարող ենք ունենալ, բայց դա կապել մաշկի գույնի հետ՝ չէ, չկա։
– Ե՞րբ կարող են մարդիկ գենետիկական թեստավորման համար դիմել՝ պարզելու, թե ի՞նչ հիվանդություններ ունեն, ինչպե՞ս զգուշանան։
– Այստեղ մի քանի շերտ կա․ առաջինն այն է, որ մարդը ցանկանում է իր առողջությունը երկարաժամկետ պլանավորել, երկրորդը՝ երբ ընտանիքում, արյունակից բարեկամի մոտ կա ինչ-որ հիվանդություն և ցանկանում են պարզել՝ գենետիկակա՞ն է, թե՞ ոչ։ Մյուս տարբերակն այն է, որ զույգերը երկար ժամանակ երեխա չեն ունենում կամ ունեն թեկուզև հեռավոր, բայց ազգակցական կապ։
– Կա՞ն գենետիկ հիվանդություններ, որ անընդհատ հանդիպում են։
– Պարբերական հիվանդությունն է մեզ մոտ տարածված, որը գենետիկական հիմք ունի։ Իսկ ավելի ծանր հիվանդությունները, որոնք հանգեցնում են հաշմանդամության, ավելի քիչ են հանդիպում, քանի որ պոպուլյացիայում չեն կուտակվում, որովհետև ծանր խնդիր ունեցող մարդիկ սերունդ չեն թողնում։ Դրա համար գենետիկական հիվանդությունների մեծ մասը համարվում է հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն։ Կան նաև գենետիկական հիվանդություններ, որոնք հազվադեպ չեն և կարող են պատահական առաջանալ, օրինակ՝ Դաունի համախտանիշը։ Դեպքերի 95 տոկոսում պատահական առաջացած է, կապված է կնոջ տարիքի հետ․ 35 տարեկանից հետո ռիսկը մեծանում է։ Պատահական առաջացող խնդիր է, որը շատ հեշտ կարելի է կանխել։
Էպիլեպսիայի համար էլ շատ գեներ կան, բայց պարտադիր չէ, որ լինի գենետիկական։ Կան կետային տարբերակներ, մուտացիաներ, որոնք մեկ գենում եղած փոփոխություններ են առաջացնում։ Կա օղակաձև ԴՆԹ, որը երբեմն երեխաների մոտ բերում է էպիլեպսիայի առաջացման։ Էպիլեպսիան կարող է լինել նաև ինչ-որ տրավմաների կամ այլ խնդիրների հետևանք։ Եթե կա էպիլեպսիա՝ ճիշտ է հասկանալ՝ գենետիկական պատճառներ ունի՞, թե՝ ոչ։
– Եթե ազգում եղել են ուռուցքային հիվանդություն ունեցողներ, նախապես կարո՞ղ են անալիզ հանձնել՝ պարզելու և կանխելու համար։
– Այո, այդպիսի անալիզներ կան։ Ուռուցքների համար գենետիկական պատճառներ կան։ Մուտացիաներ, որոնք նպաստում են, որ ուռուցք առաջանա՝ միշտ կան, և ինչ-որ գենում պետք է տարբերակներ լինեն, որոնք հանգեցնում են նրան, որ բջիջները սկսում են անկանոն բաժանվել։ Բայց մարդիկ կան, ովքեր ունեն գենետիկական տարբերակներ, որոնց գեներից մի քանիսը մուտացված են ու, երբ մի քանի մուտացիա էլ է տեղի ունենում, դա հանգեցում է չարորակացման։ Տարբերակներ կան, որ չարորակացման վտանգը 100 տոկոսի է հասնում, դեպքեր կան՝ 80-ի։ Ուռուցքային գեները շատ են, մոտ 500, որոնք ինչ-որ ֆունկցիա կատարող՝ աճի, բջիջների քանակի ավելացման հետ կապված գեներ են, որոնք սկսում են սխալ աշխատել, իսկ դա հանգեցնում է նրան, որ բջիջներն իրենց աճի կարգավորումը կորցնում են, սկսում են անկանոն աճել՝ դառնալով ուռուցքի պատճառ։
– Եթե գիտեն, որ հիվանդությունը կարող է զարգանալ, ինչպե՞ս են կանխում։
– Նախ դիագնոստիկայի մասն է, երբ գիտես, որ այդ գենը կրողն ես։ Եթե գենը չես կրում՝ սկրինինգային ծրագրերն են առաջ գալիս՝ հսկում ես, որ ուռուցք չզարգանա։ Ուռուցքային հիվանդություն բոլոր մարդիկ ունենալու են, եթե ապրեն շատ երկար։ Բայց, եթե գտնում ենք գենետիկական տարբերակ, այդ մարդուն առաջարկվում է ավելի շուտ սկրինինգային ծրագրի մասնակցել։ կապ ունի, թե ի՞նչ գեն է, ի՞նչ տեսակի ուռուցք է։ Գեներ կան, որոնք ախտահարում են հաստ աղիքը, հանգեցնում են աղեստամոքսային տրակտի ուռուցքների, և այս դեպքում ճիշտ է պարբերաբար կոլոնոսկոպիա անելը։ Եթե կա գեն, որն ավելի շատ ախտահարում է կրծքագեղձը, ճիշտ է մամոգրաֆիան։
– Կրծքագեղձի, ձվարանի քաղցկեղը ժառանգում են միայն մորակա՞ն կողմից, թե՞ նաև հորական։
– Հավասարաչափ երկու կողմից փոխանցվում է։ Քրոմոսոմները ԴՆԹ-ի շատ երկար շղթաներ են, որոնք կապված են սպիտակուցների հետ, որ իրենց ֆունկցիան կատարեն։ Մարդը նորմայում ունի 46 քրոմոսոմ, որոնցից 44-ը զույգով է․ 22 զույգ են, որոնք կանանց և տղամարդկանց համար ընդհանուր են։ Ամեն ծնողից մեկական ստանում են ու, եթե գենը գտնվում է այդ քրոմոսոմներից մեկի վրա, ուրեմն հավասարաչափ փոխանցվում է։ Իսկ միայն մեկ զույգը X, Y քրոմոսոմներն են։ Կանանց մոտ երկու X է լինում, որը բավականին մեծ քրոմոսոմ է, որի վրա հազարավոր գեներ կան, հնարավոր է՝ օնկոլոգիա առաջացնող գեներ ևս։ Իսկ Y-ի վրա շատ քիչ գեներ կան։ Միայն այդ երկու քրոմոսոմով են սեռերն իրարից տարբերվում, և հիվանդությունների որոշ սպեկտր կա, որ կոչվում է սեռի հետ շղթայակցված։ Իսկ 22 քրոմոսոմը, որոնցում գենետիկական ինֆորմացիայի ճնշող մեծամասությունն է, բաշխվում է հավասար՝ հորից և մորից։
– Ինտելեկտուալ առումով հատկապես տղաները մորական կողմի գենե՞րն են ժառանգում։
– Նման գիտական հստակ հետազոտություններ չեմ տեսել, բայց միակ առանձնահատկությունը, որ կարող եմ գենետիկայի հետ կապել՝ ոչ հիմնավորված, այն է, որ քանի որ X քրոմոսոմն ավելի մեծ է, իր վրա հազարավոր գեներ կան, ինչ-որ հատկանիշներ երեխան հորից ստանում է Y քրոմոսոմով, որի վրա քիչ, մի քանի տասնյակ գեներ են, պատասխանատու են, որ երեխան տղա դառնա։ Ստացվում է, որ մայրը երեխային փոխանցեց գեներ, որը հայրը չի փոխանցում։
– Պարբերական հիվանդությունից խոսեցիք․ ինչո՞ւ է այն համարվում հայերին բնորոշ։
– Հիվանդության պաշտոնական անվանումը «Միջերկրածովյան ընտանեկան տենդ» է, ուղղակի այդ հետազոտությունները Հայաստանում ժամանակին լավ զարգացած են եղել։ Այն Միջերկրական ծովի ավազանի երկրներին բնորոշ է, որն ավելի շատ այս տարածաշրջանում է տարածված, բայց տարածվում է Պորտուգալիայից մինչև Ճապոնիա, որովհետև այդ գենը բոլորն ունեն։ Դա 16-րդ քրոմոսոմի վրա գտնվող պիրին գենն է, ամեն ծնողից մեկական ստանում են։ Եթե գենում համընկնում են ինչ-որ խնդիրներ, երեխան կարող է ունենալ հիվանդությունը։ Թուրքերի մոտ էլ շատ տարբերակներ կան, և դա էլ է ցույց տալիս, որ մուտացիաներն առաջացել են հազարավոր տարիներ առաջ։
Մեկ բան հստակ է՝ մուտացիաներն առաջացել են թուրքական ցեղախմբերի՝ Հայաստան, Փոքր Ասիա մուտք գործելուց առաջ։ Իրենք մեր տարածաշրջան հիմնականում մուտք են գործել Մանազկերտի ճակատամարտից հետո (1071թ), իսկ մուտացիան մինչև դա է եղել։ Այսինքն, այն մարդիկ, ովքեր ունեն այդ մուտացիան և իրենց թուրք են համարում, ուրեմն իրենց նախնիների մեջ եղել են հայեր, հույներ․․․։
– Հնարավո՞ր է արհեստական բեղմնավորմամբ զերծ մնալ վտանգավոր գեներից։
– Արհեստական բեղմնավորումը թույլ է տալիս կանխել նման խնդիրները։ Մի քանի փուլով արվող հետազոտություն է։ Եթե զույգն ունի գենետիկական նույն հիվանդությունը, երկուսն էլ կրող են, երբ ունեն տարբերակը, բայց դեռ հիվանդ չեն։ Այս դեպքում հնարավոր է վերցնել ձվաբջիջը և սպերմատոզոիդը, բեղմնավորել մանրադիտակի տակ։ Սպասում են մի քանի օր, երբ բջիջների քանակը շատանում է, վերցնում են մի քանի բջիջ ու նայում են՝ այդ տարբերակները կա՞ն, թե՞ ոչ, ու ըստ այդմ կարելի է տեղադրել այն սաղմերը, որոնք կամ հիվանդ չեն լինի, կամ գենակիր չեն լինի։
