Թրամփի Միջանցքը Հարաւային Կովկասի Մէջ՝ Ինը Ամիս Ետք․ Անորոշութիւններ Եւ Խոցելիութիւններ
8 օգոստոս 2025-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանն ու Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը Սպիտակ տան մէջ ստորագրեցին միացեալ հռչակագիր մը՝ հիմնելով «Խաղաղութեան եւ բարգաւաճման Թրամփեան ուղին» (ԹՐԻՓՓ)։ Համաձայնութիւնը կը նախատեսէր Հայաստանի հարաւային Սիւնիքի մարզով Ազրպէյճանը իր Նախիջեւանի անքլաւին կապող միջանցքի մը բացումը՝ միաժամանակ խոստանալով փոխադարձ փոխադրական օգուտներ նաեւ Հայաստանին։
Այս գաղափարը նոր չէ։ Անոր արմատները կը հասնին աւելի քան մէկ դար առաջ ձեւաւորուած ազրպէյճանական-թրքական ռազմավարական ձգտումներուն, որոնց նպատակը Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի միջեւ ցամաքային անխափան կապ ապահովելն էր, մինչ Հայաստան կը դիտուէր իբրեւ աշխարհագրական խոչընդոտ։ Ժամանակակից փուլին գործընթացը խթանուեցաւ 9 նոյեմբեր 2020-ի զինադադարի համաձայնութեան 9-րդ կէտով։ Տարիներ շարունակ բանակցութիւնները փակուղիի մէջ էին՝ վերահսկողութեան, իրաւասութեան եւ նոյնիսկ «միջանցք» բառին շուրջ տարակարծութիւններու պատճառով։ ԹՐԻՓՓ-ը փորձեց շրջանցել այդ խոչընդոտը՝ պահելով հայկական սահմանային իրաւական վերահսկողութիւնը, բայց ստուգումները փոխանցելով երրորդ երկրի մասնաւոր ընկերութեան մը։
Այս նախաձեռնութեան կարեւոր արդիւնքներէն մէկն ալ այն է, որ ան առայժմ կանխեց Ազրպէյճանի կողմէ ուժի գործադրութեամբ միջանցք պարտադրելու վտանգը։ Ալիեւ նախապէս բազմիցս յայտարարած էր, թէ միջանցքը պիտի բացուի «անկախ Հայաստանի կամքէն»։ Ամերիկեան ներգրաւուածութիւնը առայժմ յետաձգած է այդ սպառնալիքը։
Ի՞նչը համաձայնեցուեցաւ, եւ ի՞նչը՝ ոչ
Ինը ամիս ետք ամէնէն ուշագրաւը այն է, թէ որքան քիչ հարցեր իրականութեան մէջ լուծուած են։ 2026-ի յունուարին ընդունուած «ԹՐԻՓՓ-ի իրականացման շրջանակը» ստեղծեց «TRIPP Development Company»-ն՝ 74 առ հարիւր ամերիկեան եւ 26 առ հարիւր հայկական բաժնեմասերով: Այս ընկերութիւնը պէտք է կառուցէ Սիւնիքէն անցնող 43 քիլոմեթրնոց երկաթուղային, մայրուղային, օփթիք մանրաթելային եւ ուժանիւթային ենթակառոյցները՝ նախնական 49 տարուան ժամկէտով։ Սակայն փաստաթուղթը չափազանց մակերեսային է․ չկայ շինարարութեան յստակ ժամանակացոյց, վէճերու կարգաւորման յստակ գործիքակազմ, իսկ ամէնէն կարեւորը՝ փաստաթուղթը յատկապէս կը շեշտէ, որ Միացեալ Նահանգներուն եւ Հայաստանին համար իրաւական պարտաւորութիւններ չի ստեղծեր։
Անորոշ կը մնայ նաեւ անվտանգութեան համակարգը։ Թէեւ Հայաստանը ձեւականօրէն կը պահէ իր ինքնիշխանութիւնը, առօրեայ անվտանգային գործառոյթները կրնան փոխանցուիլ մասնաւոր կապալառուներու։ Սակայն Միացեալ Նահանգներ–Իրան լարուածութեան եւ Իսրայէլ–Իրան պատերազմի պայմաններուն մէջ ամերիկեան անձնակազմի տեղակայումը Իրանի սահմանին մօտ չափազանց բարդ դարձած է։
Պէտք է նաեւ նշել, որ ենթակառուցային ծրագիրներու պարագային պետութիւնները յաճախ կը կորսնցնեն վերահսկողութիւնը ոչ թէ իրաւական հիմքերու բացակայութեան պատճառով, այլ որովհետեւ տնտեսական եւ իրաւարարական գործիքակազմերը ժամանակի ընթացքին ինքնիշխան վերահսկողութեան կիրարկումը կը դարձնեն չափազանց ծախսալից կամ քաղաքականապէս անկարելի։
Յաղթողներն ու պարտուողները
Ազրպէյճանը նախագիծին մեծագոյն շահառուն է․ առանց ռազմական գործողութեան ան կը ստանայ ուղիղ կապ Նախիջեւանի հետ։ Թուրքիան յառաջ կը տանի իր համաթրքական եւ եւրասիական հաղորդակցական ռազմավարութիւնը։ Միացեալ Նահանգներն ալ կը ստանան ազդեցութեան նոր յենակէտ մը Հարաւային Կովկասին մէջ եւ նախագիծը կը ներկայացնեն իբրեւ արտաքին քաղաքական յաջողութիւն։
Հայաստանի շահերը, սակայն, պայմանական եւ անհամաչափ կը մնան։ Ազրպէյճանական բեռներն ու ազրպէյճանցի ուղեւորները կը ստանան արտօնեալ տարանցում հայկական տարածքով, մինչ հայկական կողմին համար Ազրպէյճանի տարածքով համարժէք անցումի ոչ մէկ երաշխիք կայ։ Երեւան «փոխադարձ օգուտ» հասկացութիւնը կը մեկնաբանէ իբրեւ համարժէք մուտքի իրաւունք, մինչ Պաքու՝ իբրեւ ընդհանուր փոխշահաւէտութիւն՝ առանց պարտադիր հաւասարութեան։
Աւելի՛ն, Հայաստանի ելեւմտական շահոյթներուն մասին կը խօսուի միայն ընդհանուր ձեւակերպումներով՝ 26 առ հարիւր բաժնեմաս, մաքսային տուրքեր եւ տարանցիկ եկամուտներ, բայց թիւեր չեն նշուիր։ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարար Արարատ Միրզոյեանն իսկ յայտարարած է, որ եթէ Գիւմրի տանող երկաթուղային հատուածը չներառուի նախագիծին մէջ, ԹՐԻՓՓ-ը իր իմաստը պիտի կորսնցնէ Հայաստանի համար։
Կառուցուածքային խոցելիութիւններ
Նախագիծը կրնայ ձախողիլ երկու հիմնական խոցելիութիւններու պատճառով։
Առաջինը՝ Հայաստանի երկաթուղային համակարգը տակաւին 2008-էն ի վեր կը գտնուի ռուսական «Հարաւկովկասեան երկաթուղի»-ի՝ «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերութեան դուստր կառոյցին, 30-ամեայ մենաշնորհային կառավարման ներքեւ։ Ռուսիան այժմ տնտեսական ծանր ճգնաժամի մէջ է, իսկ ներդրումային պարտաւորութիւններուն մեծ մասը չէ իրականացուած։ Փաշինեան պահանջած է արագացնել խորհրդային շրջանի երկաթուղային հատուածի վերականգնումը եւ սպառնացած՝ զայն դուրս բերել ռուսական մենաշնորհային համակարգէն, եթէ յառաջընթաց չըլլայ։
Երկրորդ խոցելիութիւնը խաղաղութեան պայմանագիրի բացակայութիւնն է։ Թէեւ փաստաթուղթը նախաստորագրուած է, սակայն ան տակաւին վերջնականապէս չէ ստորագրուած։ Ազրպէյճանը կը պահանջէ, որ Հայաստանը իր Սահմանադրութենէն եւ Անկախութեան հռչակագիրէն հեռացնէ Լեռնային Ղարաբաղին վերաբերող յղումները։ Միեւնոյն ժամանակ Պաքուն իր սահմանադրութեան մէջ կը շարունակէ պահել ձեւակերպումներ, որոնք ակնարկ կը պարունակեն Հայաստանի նկատմամբ տարածքային պահանջներու։
Բացակայ օղակը՝ Թուրքիան
ԹՐԻՓՓ-ի տնտեսական տրամաբանութիւնը Հայաստանի համար ամբողջական չի կրնար դառնալ, քանի տակաւին հայ-թրքական սահմանը փակ կը մնայ արդէն 33 տարիէ ի վեր։ Միրզոյեան յայտարարած է, որ Կարս–Գիւմրի երկաթուղին ՓՐԻՓՓ-ի արեւմտեան առանցքային աւարտակէտն է, ոչ թէ երկրորդական յաւելուած։ 2026-ի ապրիլին թուրք եւ հայ պաշտօնեաներ հանդիպած են Կարսի մէջ՝ երկաթուղիի վերաբացման աշխատանքային խումբ ստեղծելու նպատակով, սակայն Անգարան տակաւին կը պնդէ, թէ յարաբերութիւններու լիարժէք կարգաւորումը կարելի է միայն հայ-ազրպէյճանական խաղաղութեան վերջնական պայմանագիրէն ետք։
Եւրոպայի բացակայութիւնը
ԹՐԻՓՓ-ը հիմնականօրէն երկկողմանի ամերիկեան-հայկական նախագիծ մըն է՝ Ազրպէյճանի մասնակցութեամբ, եւ ոչ բազմակողմանի միջազգային հարթակ։ Այս նախագիծը փաստացիօրէն դուրս ձգած է Եւրոպական Միութիւնը, թէեւ վերջինս լուրջ հետաքրքրութիւն ունի Միջին միջանցքի զարգացման նկատմամբ։ Եւրոպան Հայաստանին կ՛աջակցի առանձին ծրագիրներով, սակայն չի մասնակցիր ԹՐԻՓՓ-ի կառավարման կառուցուածքին։
Իրանի գործօնը
Իրան–Իսրայէլ պատերազմը միաժամանակ թէ՛ կը զօրացնէ նախագիծին աշխարհաքաղաքական կարեւորութիւնը, թէ՛ կը վտանգէ անոր իրականացումը։ Հորմուզի նեղուցին անկայունութեան պատճառով Միջին միջանցքի արժէքը աճած է, սակայն Իրանի սահմանին մօտ ամերիկեան ներկայութիւնը աւելի վտանգաւոր դարձած է։ Նախագիծին շուրջ նախատեսուած արհեստագիտական բնոյթի այցելութիւնները յետաձգուած են, իսկ ներդրողները կը վերագնահատեն վտանգները։
Եզրակացութիւն․ միջանցք առանց հիմքի՞
ԹՐԻՓՓ-ը արդէն որոշ արդիւնքներ տուած է․ ան ժամանակաւորապէս կանխած է Սիւնիքի նկատմամբ ռազմական ճնշումը եւ ստեղծած հայ-ազրպէյճանական յարաբերութիւններու կարգաւորման նախադրեալներ։ Սակայն նախագիծը տակաւին կը մնայ չափազանց փխրուն հիմքերու վրայ կառուցուած նախաձեռնութիւն մը։
Ինը ամիս ետք Հայաստանի մէջ տակաւին ոչ մէկ մեթր շինարարութիւն կատարուած է։ Չկայ ստորագրուած խաղաղութեան պայմանագիր, չկայ վերջնական կառավարման համաձայնագիր, լուծուած չէ ռուսական երկաթուղիի հարցը, իսկ սահմանակից շրջանին մէջ պատերազմը կը շարունակուի։ Հայաստան կը շարունակէ կրել հիմնական վտանգները՝ տրամադրելով տարածք, ընդունելով ինքնիշխանութեան սահմանափակման վտանգը եւ կախեալ մնալով այնպիսի գործընթացներէ, որոնք ամբողջութեամբ իր վերահսկողութեան տակ չեն։
Հիմնական հարցը կը մնայ նոյնը․ արդեօք ասիկա իսկապէս խաղաղութեան խաչմերո՞ւկ է, թէ՞ պարզապէս միջանցք մը՝ ուրիշներու բարգաւաճման համար։
