Իրանը չի հանդուրժի իսրայելական ներկայության մեծացումը, ոչ էլ ամերիկյան ջանքերը՝ ստեղծելու «Թրամփի երթուղին» և կեղծ «Զանգեզուրի միջանցքը». իրանցի վերլուծաբան

168.am-ի զրուցակիցն է իրանցի քաղաքական վերլուծաբան Էհսան Մոհավեդիանը:

– Վերջին ժամերը բավականին դրամատիկ էին միջազգային հարաբերություններում: Թրամփի սպառնալիքների ֆոնին Իրանի ու ԱՄՆ-ի միջև միջնորդական ջանքեր սկսեց Պակիստանը, որի արդյունքում կողմերը հրադադար հայտարարեցին երկու շաբաթով: Իրանը հայտարարեց՝ բացում է Հորմուզի նեղուցը, իսկ ԱՄՆ-ը հայտարարեց, որ Իրանի առաջարկած տասը կետերը դիտարկում է՝ որպես բանակցությունների հիմք: Երկու կողմերն էլ տեղի ունեցածը ներկայացնում են որպես հաղթանակ։ Միջազգային հարաբերություններում նման կտրուկ շրջադարձերը բարի կամքի դրսևորում չեն, այլ կա՛մ ուժերի հավասարակշռության, կա՛մ փոխադարձ վախի արդյունք։ Ի վերջո, ո՞վ որ կողմն ընկրկեց՝ Վաշինգտո՞նը՝ Հորմուզի նեղուցի փակման տնտեսական հետևանքներից և տարածաշրջանային մեծ պատերազմի պատճառով, թե՞ Թեհրանը՝ Թրամփի վարչակազմի հնարավոր անկանխատեսելի ու կոշտ հարվածներից:

– Առանց որևէ կասկածի, հենց Միացյալ Նահանգներն են վախենում Իրանից։ Թրամփն ընդունել է Իրանի՝ որպես աշխարհի չորրորդ գերտերություն ի հայտ գալու փաստը: Թրամփն Իրանին առաջարկեց 15 կետից բաղկացած ծրագիր. Իրանը մերժեց այն և փոխարենը՝ ներկայացրեց իր սեփական 10 կետանոց ծրագիրը, և նա ընդունեց դա։ Քանի որ նա վախենում էր Ամերիկայում պատերազմի հասցրած վնասներից, բենզինի գների բարձրացումից, հարյուրավոր ամերիկյան զոհերից, Իրանի դեմ ցամաքային ներխուժման դավադրության ձախողումից և Հորմուզի նեղուցը վերաբացելու անկարողությունից։ Նա պրոֆեսիոնալ ապուշ է, քանի որ հիմա փորձում է լուծել մի ճգնաժամ, որը նույնիսկ գոյություն չուներ մինչ պատերազմը՝ Հորմուզի նեղուցի փակումը, նավթի գների աճը և աշխարհում հելիումի, պարարտանյութերի, պետրոքիմիական արտադրանքի ու պողպատի պակասը։

Ամերիկյան և իսրայելական լրատվամիջոցներում բոլոր փորձագետներն ու վերլուծաբանները խոստովանում են Իրանի հաղթանակը և Իսրայելի ու Միացյալ Նահանգների պարտությունը։ Այս հաղթանակների և պարտությունների ցանկը հետևյալն է.

Ամերիկայի պարտություններն Իրանի դեմ պատերազմում.

• Ամերիկյան հարկատուների ավելի քան 40 միլիարդ դոլարի վատնում,
• Հարյուրավոր սպանված և վիրավոր ամերիկացիներ,
• Նավթի գների կրկնապատկում,
• Տարածաշրջանում ամերիկյան բազաների ոչնչացում,
• Պետրոդոլարը մեռած է,
• Եվրոպան դուրս է մնացել գլոբալ միտումներից և դարձել է թշնամաբար տրամադրված Ամերիկայի նկատմամբ,
• ՆԱՏՕ-ն թուլացել է,
• Իսրայելն ու ԱՄՆ-ը հայտնվել են տարաձայնությունների և անվստահության մեջ, իսկ սիոնիստները նվաստացում և մեկուսացում են զգում:

Իրանի հաղթանակները.

• Իրանի 400 կգ ուրանը պահպանվել է,
• Պատժամիջոցները կհանվեն,
• Իրանը տուրքեր կհավաքի Հորմուզի նեղուցից և ունի նոր ֆինանսական միջոցներ վերակառուցման համար,
• Իրանի դաշնակիցները պահպանվել և ամրապնդվել են,
• Իսլամական Հանրապետությունը հզորացել է նոր, դիմադրող և բանական առաջնորդներով,
• ԱՄՆ-ի և Իսրայելի արաբ դաշնակիցները լուրջ վնասներ են կրել,
• Իրանի հրթիռային ծրագիրը կպահպանվի և կհզորանա,
• Թրամփը, ով խոսում էր իրանական քաղաքակրթության կործանման մասին, նվաստացվել է, վարկաբեկվել և կոտրվել՝ բազմիցս փոխելով իր դիրքորոշումները և ընդունելով 10 կետանոց պահանջները:

Մի խոսքով՝ Իրանը դարձել է աշխարհի չորրորդ վերելք ապրող ուժը։ Սա է անկարող և տգետ Թրամփի «Գործարքի արվեստը» (Art of the Deal)։

– Իրականում ի՞նչ տեղի ունեցավ, ինչի՞ շուրջ են համաձայնել Վաշինգտոնն ու Թեհրանը, և որքանո՞վ այս հրադադարը կվերածվի տևական կայունության:

– Իրանի ընդունված 10 պահանջներն են.

• Իրանի և դաշնակից դիմադրության խմբավորումների, հատկապես՝ Լիբանանում «Հեզբոլլահի» դեմ ցանկացած ագրեսիայի ամբողջական դադարեցում։
• ԱՄՆ մարտական ուժերի դուրսբերում տարածաշրջանից, ռազմաբազաներից Իրանի դեմ ցանկացած հարձակման արգելում։
• Երկու շաբաթ ժամկետով սահմանվում է նավերի սահմանափակ օրական անցում Հորմուզի նեղուցով՝ անվտանգ տեղաշարժի արձանագրության համաձայն, որը ենթակա է Իրանի կողմից իրականացվող հատուկ մոնիթորինգի և կանոնակարգման։
• Բոլոր առաջնային, երկրորդային և ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների չեղարկում, ինչպես նաև Իրանի ակտիվների և գույքի ազատում։
• Իրանի կրած վնասների փոխհատուցում՝ ներդրումային և ֆինանսական հիմնադրամի ստեղծման միջոցով։
• Իրանի հանձնառությունը՝ չկառուցել միջուկային զենք։
• ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի հարստացման իրավունքի ընդունում և բանակցություններ հարստացման մակարդակի շուրջ։
• Իրանի համաձայնությունը՝ տարածաշրջանային երկրների հետ երկկողմ և բազմակողմ խաղաղության պայմանագրերի շուրջ բանակցելու՝ իր սեփական շահերին համապատասխան։
• Չհարձակման սկզբունքի տարածում բոլոր ագրեսորների վրա՝ ընդդեմ դիմադրության բոլոր խմբավորումների։
• Կառավարիչների խորհրդի և Անվտանգության խորհրդի բոլոր բանաձևերի դադարեցում, և բոլոր պարտավորությունների հաստատում ՄԱԿ-ի պաշտոնական բանաձևով։

Հաշվի առնելով տարածաշրջանում ունեցած առավելությունը՝ Իրանը հետ չի կանգնի իր պայմաններից։ Հենց Միացյալ Նահանգներն են բախվում խնդիրների և սահմանափակումների՝ կապված Աշխարհի առաջնության, Կոնգրեսի ընտրությունների, բենզինի գների բարձրացման, Թրամփի դեմ իմպիչմենտի սպառնալիքի և Իրանի դեմ իր բոլոր նպատակներին հասնելու ձախողման հետ։ Այս պատերազմում Իրանն օգտագործել է իր «հրթիռային քաղաքների» հզորության միայն 30%-ը, իսկ իրանցի ժողովուրդը պատերազմի ողջ ընթացքում աջակցել է Իսլամական Հանրապետությանը՝ միլիոնանոց փողոցային ցույցերով։ Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը թանկ գին կվճարեն, եթե խախտեն հրադադարը։ Բայց եթե նրանք հարգեն այն, Իրանը նույնպես կհարգի։ Ընտրությունը նրանցն է։

– Ինչպես նշեցիք, Միացյալ Նահանգներն ընդունել է Իրանի ներկայացրած 10 կետերը։ Վերջին շաբաթների ընթացքում լրատվամիջոցներն անընդհատ հաղորդում էին իրանական նախապայմանների և առաջարկների մասին։ Ձեր կարծիքով՝ արդյո՞ք այս վերջին 10 կետերը նախկին առաջարկների լրամշակված տարբերակներն են, և որո՞նք են Իրանի այն «կարմիր գծերը», որոնք ներառված են այս առաջարկների մեջ։

– Ներկայացված 10 կետանոց ծրագրում Իրանի բոլոր «կարմիր գծերը» հարգվել են։ Միացյալ Նահանգներն ու Իսրայելը ցանկանում էին կործանել Իրանը կամ առնվազն փոխել վարչակարգը, որպեսզի Իրանի վարքագիծը փոխվեր։ Սակայն ոչ միայն այդ նպատակները չիրականացան, այլև Իրանն այսօր կանգնած է հաստատուն և հզոր։ Իրանի հրթիռային և անօդաչու սարքերի ներուժի զգալի մասը մնում է չօգտագործված։ Իրանցի ժողովուրդը, ի տարբերություն ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ընկճված ու պարտված ժողովուրդների, պատրաստ է շարունակել պայքարը։

Իրանի հարստացված ուրանը դեռ երկրի ներսում է։ Արաբական երկրներն ու Իսրայելը ծանր հարվածներ են ստացել և թուլացել են։ Դիմադրության ուժերն ամրապնդվել են։ Պետրոդոլարը թուլացել է, և Միացյալ Նահանգներն այլ ելք չունի, քան հեռանալ Մերձավոր Արևելքից և ընդունել Իրանի գերիշխանությունը:

– Թեհրանի կողմից զիջում չկա՞ այս գործընթացում, ըստ Ձեզ:

– Իրանը ոչ մի զիջում չի արել Միացյալ Նահանգներին։ Ընդհակառակը՝ Միացյալ Նահանգներն ընդունել է այն ամենը, ինչ պահանջել է Իրանը։ Միացյալ Նահանգները ձգտում էր ոչնչացնել Իրանի միջուկային, հրթիռային և անօդաչու սարքերի կարողությունը, ստիպել Իրանին լիակատար կապիտուլյացիայի ենթարկվել, բնաջնջել իրանական քաղաքակրթությունը, կործանել Իրանի ողջ ենթակառուցվածքները և վարչակարգի փոփոխություն իրականացնել Իրանում ու նրա դաշնակիցների մոտ։ Սակայն դրանցից ոչ մեկը տեղի չունեցավ, իսկ Թրամփը խայտառակվեց ու նվաստացավ։ Չինաստանն ու Ռուսաստանն ապագայում անկասկած կօգտվեն այս իրավիճակից։ Իրանը ծանր հարված է հասցրել Միացյալ Նահանգներին ու Իսրայելին, և Ամերիկայի անկումն արագացել է։

– Ինչպե՞ս է Իրանում դիտարկվել Հարավային Կովկասի դիրքավորումն այս պատերազմի ընթացքում, խոսքը թե Ադրբեջանի, թե, մասնավորապես, Հայաստանի մասին է: Ըստ Ձեզ՝ պատերազմը, պատերազմի ընթացքում ՀՀ իշխանությունների քաղաքականությունը որևէ կերպ կանդրադառնա՞ հայ-իրանական օրակարգի վրա:

– Այս պատերազմի ընթացքում Բաքուն աջակցում էր Իսրայելին, և բազմաթիվ իսրայելական ու ամերիկյան անօդաչու սարքեր Իրան են մտել Ադրբեջանի տարածքից: Իհարկե, Ալիևն առերես համակրանք էր հայտնում Իրանին, բայց գործնականում հույս ուներ Իսրայելի հաջողության վրա: Այն բանից հետո, երբ Իրանի հզորությունն ու դիմադրողականությունը դարձան ակնհայտ, Ալիևը և իշխանամետ լրատվամիջոցները փոխեցին իրենց թշնամական տոնն Իրանի նկատմամբ, իսկ Ադրբեջանի հասարակական կարծիքը նույնպես սկսեց սատարել Իրանին: Սա շատ դժվարացրեց Ալիևի համար Իրանի դեմ չարամիտ գործողությունների իրականացումը: Միևնույն ժամանակ, Իրանում բոլորը տեղյակ են Ալիևի իրական մտադրությունների և Իրանի ադրբեջանաբնակ շրջանները մասնատելու նրա հետաքրքրության մասին: Բանդար Անզալիում Իրանի ռազմական կարողությունների վրա հարձակումը և Իրան-Ադրբեջան սահմանին գտնվող Փարսաբադի վրա հարձակումն այլ կասկածելի միջադեպեր են, որոնց վերաբերյալ Բաքուն պետք է բացատրություն տա:

Հայաստանի բարի ու սիրելի ժողովուրդը, ինչպես նաև այդ երկրի որոշ քաղաքական կուսակցություններ, հիանալի և ուժեղ աջակցություն ցուցաբերեցին Իրանին, և մենք Իրանում երբեք չենք մոռանա այդ աջակցությունը: Թեև Հայաստանի կառավարությունը չդատապարտեց ամերիկյան հանցագործությունները և սոսկ ափսոսանք հայտնեց, այն որոշակի օգնություն ցուցաբերեց Իրանին, և, բարեբախտաբար, երկկողմ առևտուրը լուրջ վնասներ չկրեց:

Այնուամենայնիվ, Իրանում սպասում կար, որ Հայաստանի կառավարությունը հանդես կգա ավելի հստակ դիրքորոշմամբ և կդատապարտի Միացյալ Նահանգների ու Իսրայելի դաժան ագրեսիան: Եթե Հայաստանը ձգտում է կայուն հարաբերությունների Իրանի հետ, ապա պետք է հասկանա, որ վերջին պատերազմից հետո Իրանը չի հանդուրժի իսրայելական ներկայության մեծացումը հարևան երկրներում, ոչ էլ ամերիկյան ջանքերը՝ ստեղծելու «Թրամփի երթուղին» և կեղծ «Զանգեզուրի միջանցքը»: «Թրամփի երթուղին» որևէ տնտեսական օգուտ չի տալիս Հայաստանին. այն միայն կշրջապատի երկիրը թշնամի պետություններով և վտանգի տակ կդնի Իրան-Հայաստան սահմանը: Իրանը հանձնառու է պահպանել այդ սահմանները և հակազդել իր աշխարհաքաղաքական ու միջանցքային դիրքը թուլացնելու ցանկացած փորձ, և ակնկալում է, որ Հայաստանի կառավարությունը կհասկանա այս կարևոր խնդիրը և կամրապնդի երկկողմ հարաբերությունները՝ ինչպես նախկինում, ներդրումներ կատարելով համատեղ միջանցքային և տնտեսական նախագծերում: