Ազգերը նախ չեն մեռնում սահմանների վրա, նրանք նախ մարում են իրենց ներսում․ Ալեքսանդր Հարությունյան

Փաստաբան, սահմանադրագետ Ալեքսանդր Հարությունյանը գրում է․

«ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ու ՔԱՂԱՔԱԿԱն ԴԱՏԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

2018 թվականի այապես կոչված «հեղափոխությունից» հետո Հայաստանի քաղաքական կյանքը խոստանում էր նոր որակ, սակայն տարիների ընթացքում ավելի ու ավելի ակնհայտ դարձավ, որ փոխվել են դեմքերն ու կարգախոսները, ոչ թե քաղաքական մտածողության խորությունը։ Ազգային նպատակների, պատմական առաքելության և պետական մեծ տեսլականի փոխարեն քաղաքականությունը սահմանափակվեց ասֆալտի, հարկերի, տուգանքների և սոցիալական խոստումների շուրջ անվերջ վեճերով։

Իրական քաղաքականությունը ոչ թե ամբոխի պահի ցանկություններն արտահայտելն է, այլ սերունդների արժանապատվությունը շարունակելու կարողությունը։ Ազգի բարոյական ուժը ծնվում է ոչ թե թվաքանակից, այլ պատմական հիշողությունից, ինքնությունից և ապագայի հանդեպ պատասխանատվությունից։ Հիշենք, որ Մարդկային ամեն նախիր բարոյական ուժ չէ, ո՛չ էլ «կուծանա՜ նք» աղաղակը` քաղաքական գործ: Բարոյական ուժ է միայն ցեղը, և քաղաքական գործ` միայն հայրերի պատիվն ու ոգին հավերժացնելու ճիգը:

Ժողովուրդները գրեթե երբեք չեն կործանվում պարտված պատերազմներից։ Նրանք հաճախ մարում են այն ժամանակ, երբ դադարում են մեծ նպատակներ հետապնդել և բավարարվում են մանր հաջողություններով։ Այն ազգը, որը իր գոյության իմաստը փոխարինում է կենցաղային հարմարավետությամբ, սկսում է կորցնել իր պատմական ուժը։

Մեր ողբերգություններից շատերի հիմքում եղել է նաև մեկ այլ հատկանիշ. մենք չափազանց հաճախ ենք հավատացել, որ խաղաղությունը բնական վիճակ է, իսկ պատերազմը՝ անհնար բացառություն։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր աղետ մեզ հասել է ոչ թե որպես կանխատեսելի հետևանք, այլ որպես անսպասելի հարված։ Մենք չափազանց հաճախ ենք զարմացել այն իրադարձություններից, որոնց նախանշանները վաղուց տեսանելի էին։

Այսօր իշխանությունն ու ընդդիմությունը, որքան էլ միմյանց հակադրվեն, հաճախ գործում են նույն մտահորիզոնում։ Մեկը պետության հաջողությունը չափում է կառուցված ճանապարհներով, մյուսը՝ հաջորդ ընտրության արդյունքներով։ Մեկը խոսում է արդյունավետ կառավարման, մյուսը՝ իշխանափոխության մասին, բայց երկուսն էլ հազվադեպ են պատասխանում գլխավոր հարցին՝ ո՞րն է Հայաստանի պատմական առաքելությունը և ի՞նչ է նշանակում լինել հայ 21-րդ դարում։
«Իրական Հայաստանը» հակադրելով «պատմական Հայաստանին» մենք մոռանում ենք, որ ՈՂՋ Հայկական բարձրավանդակն է մեր պատմության հիմնական բեմը։ Այն մեր ազգային հիշողության աշխարհագրությունն է, մեր մշակույթի, պետականության և քաղաքակրթության ձևավորման տարածքը։ Անկախ քաղաքական սահմաններից՝ հենց այդ տարածքն է ձևավորել հայի մտածողությունը, բնավորությունն ու աշխարհընկալումը։ Ազգը, որը կորցնում է իր պատմական տարածքի զգացողությունը, վաղ թե ուշ կորցնում է նաև իր պատմական առաքելության գիտակցությունը։

Այդ պատճառով պատահական չէ, որ վերջին տարիներին պայքարը տեղափոխվել է ոչ միայն քաղաքական, այլև խորհրդանշական դաշտ։ Ազգերը գոյատևում են ոչ միայն սահմաններով, բանակներով և ինստիտուտներով, այլև այն սրբազան սիմվոլներով, որոնք դարերի միջով կապում են սերունդներին։ Հայ ժողովրդի համար այդպիսի առանցքային սիմվոլը Արարատն է՝ հայկական քաղաքակրթության, պատմական հիշողության, կորստի և ազգային շարունակականության կենդանի մարմնավորումը։

Երբ քաղաքական իշխանությունը փորձում է վերաձևակերպել ազգային սիմվոլների հիերարխիան և Արարատը մղել երկրորդ պլան՝ այն փոխարինելով քաղաքականորեն նախընտրելի խորհրդանիշներով, դա պարզապես մշակութային քաղաքականություն չէ։ Դա ինքնության վերաձևավորման փորձ է։ Ոչ մի իշխանություն չի կարող հազարամյակների ընթացքում ձևավորված քաղաքակրթական խորհրդանիշը փոխարինել վարչական որոշմամբ կամ քարոզչական արշավով։ Այդպիսի փորձերը չեն ամրապնդում նոր խորհրդանիշը. ընդհակառակը, այն վերածում են պատմական հիշողության դեմ ուղղված գործիքի։
Արդյունքում վնասվում են երկուսն էլ։ Արարատը ներկայացվում է որպես անցյալի բեռ, իսկ Արագածը՝ որպես քաղաքական նախագծի մաս։ Փոխանակ լրացնելու միմյանց, դրանք արհեստականորեն հակադրվում են, և հասարակությունը մնում է ոչ թե նոր ինքնությամբ, այլ թուլացած ինքնագիտակցությամբ։
Ամենավտանգավորը, սակայն, տարածքների կորուստը չէ։ Ազգերը նախ չեն մեռնում սահմանների վրա։ Նրանք նախ մարում են իրենց ներսում։ Երբ ժողովուրդը դադարում է հավատալ իր պատմական առանձնահատկությանը, երբ հիշողությունը ներկայացվում է որպես խոչընդոտ, իսկ ազգային իդեալը՝ որպես հնացած երևույթ, սկսվում է ոգու նահանջը։ Երբեմն հոգին ավելի շուտ է մեռնում, քան մարմինը։

Մեր գոյության հիմքում միայն նյութական շահը չէ։ Մենք պարզապես հողից կազմված մարմիններ չենք, որ մի օր հող դառնանք։ Մենք նախ և առաջ ոգի ենք, և մեր արժեքը որոշվում է նրանով, թե որքան ենք կարողանում պահպանել ու փոխանցել այդ ոգին հաջորդ սերունդներին։

Այսօր իշխանությունը հետևողականորեն նեղացնում է ազգային իդեալի սահմանները՝ փորձելով հայությանը հաշտեցնել փոքր ակնկալիքների հետ։ Սակայն նույնքան մտահոգիչ է ընդդիմության քաղաքական անզորությունը։ Այն տարիներ շարունակ արձագանքում է իշխանության օրակարգին, բայց չի ձևավորում սեփականը։ Այն քննադատում է հետևանքները, բայց հազվադեպ է խոսում պատճառների մասին։ Արդյունքում իշխանությունն առաջարկում է փոքր նպատակներ, իսկ ընդդիմությունը հաճախ չի առաջարկում ընդհանրապես որևէ նպատակ։

Ուստի այսօր ունենք բազմաթիվ կուսակցություններ, շարժումներ, նախաձեռնություններ և առաջնորդներ, բայց չենք տեսնում ազգային կամքի կենտրոնացում։ Երբ չափազանց շատ են միավորումները, հաճախ բացակայում է իրական միասնությունը։ Երբ չափազանց շատ են ինքնահռչակ փառավորները, փառքն ինքն է արժեզրկվում։

Հայաստանի ճգնաժամը առաջին հերթին տնտեսական կամ նույնիսկ քաղաքական չէ։ Այն հոգևոր, գաղափարական և ազգային կամքի ճգնաժամ է։ Որովհետև պետությունները գոյատևում են ոչ թե բյուջեների, այլ նպատակների շնորհիվ։ Իսկ ժողովուրդները հարատևում են ոչ թե այն պատճառով, որ հարուստ են, այլ որովհետև համոզված են, որ իրենց գոյությունը պատմության մեջ իմաստ ունի։

Մեր վերածնունդը կսկսվի այն ժամանակ, երբ կրկին կհիշենք, որ Հայաստանը պարզապես վարչական միավոր չէ, հայ ժողովուրդը պարզապես բնակչություն չէ, իսկ քաղաքականությունը պարզապես ընտրություն չէ։ Հայաստանը քաղաքակրթություն է, հայ ժողովուրդը՝ պատմություն կերտող ազգ, իսկ պետությունը՝ այդ պատմությունը շարունակելու գործիք»։