ԱՆՎՏԱՆԳԱՅԻՆ ԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔ․ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ` ՀԱՂԹՈՂԻՆ ԽԱՂԱՂԵՑՆԵԼՈՒ ԵՎ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՇԽԱՎՈՐ ՓՆՏՐԵԼՈՒ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՈՒՄ
Հայաստանի անվտանգության և տարածքային ամբողջականության ապահովման հիմնահարցն արդեն իսկ արտացոլվում է ծավալված նախընտրական պայքարում։ Մինչ կառավարությունը «կա՛մ ՔՊ, կա՛մ պատերազմ» կարգախոսի ներքո առաջարկում է շարունակել թշնամուն խաղաղեցնելու ուղեգիծը, ընդդիմությունն առաջ է մղում «երաշխավորված խաղաղության» գաղափարը, և եթե կառավարության որդեգրած ճանապարհից բխող վտանգները և կորուստները բավական տեսանելի են, ապա ընդդիմության մտահղացումն իրագործելու հնարավորությունը դեռ մշուշոտ է, և օգտվելով այս պատեհությունից՝ ՔՊ-ն ջանում է վարկաբեկել իր գլխավոր քաղաքական հակառակորդների մոտեցումները։
Այս շարքից էր երկրի վարչապետի օրերս արած հայտարարությունը, որում, իր ճշմարտացիությունը փաստարկելու նպատակով, նա վկայակոչեց Կիպրոսն ու Ուկրաինան՝ որպես երաշխավորված, բայց ձախողված խաղաղության օրինակներ։
Ի սկզբանե ընդգծենք՝ թեև նշված երկու երկրում ծագած ճգնաժամերը հաճախ են մատնանշվում որպես «երաշխավորված խաղաղությունից» հիասթափության դեպքեր, սակայն դրանց էությունը և մինչ օրս չհանգուցալուծման պատճառն արտաքին անվտանգության մեխանիզմների անկատարությունը չէ։ Երկու պարագայում էլ վճռորոշ դեր են ունեցել ներքին քաղաքական զարգացումները, շահերի բախումը և արտաքին խաղացողների պարտավորությունների տարբեր մեկնաբանությունները։
Կիպրոս․ ներքին ճգնաժամը՝ որպես արտաքին միջամտության նախադրյալ
1960-ին Կիպրոսի անկախության հռչակումը միջազգային իրավաքաղաքական պայմանավորվածությունների արդյունք էր։ Բացի Սահմանադրությունից, Հանրապետության հիմնադրման և Միության մասին պայմանագրերից, կնքվեց նաև Երաշխիքների մասին համաձայնագիր, որի առարկան Կիպրոսի անկախության, տարածքային ամբողջականության, անվտանգության և սահմանադրական կարգի երաշխավորումն էր, ինչպես նաև՝ թե՛ էնոզիսը (Հունաստանի հետ միավորումը), թե՛ թաքսիմը (կղզու բաժանումը) թույլ չտալն էր։ Սահմանված կարգը խախտելու դեպքում նախատեսված էին որպես երաշխավոր հանդես եկող Հունաստանի, Թուրքիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև խորհրդակցությունների անցկացում, իսկ համատեղ գործողությունների անհնարինության պարագայում ճանաչվում էր սահմանված կարգը վերականգնելու նպատակով գործելու յուրաքանչյուրի իրավունքը։
Արդեն 1963-ին հունական և թուրքական համայնքների միջև հակասությունները վերածվել էին սուր առճակատման, ինչի խորացումը կանխելու նպատակով 1964թ․ մարտին կղզում տեղակայվեց ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելություն։ Այդուհանդերձ, լարվածությունը չթուլացավ, և 1974թ․ հուլիսի 15-ին Կիպրոսի Ազգային գվարդիան, հունական ռազմական խունտայի աջակցությամբ, իրականացրեց պետական հեղաշրջում՝ հետապնդելով Կիպրոսի և Հունաստանի միավորման նպատակ։ Հինգ օր անց, կղզու թուրքական համայնքին պաշտպանելու և որպես երաշխավոր՝ պետություն իր հանձնառությունը կատարելու հիմնավորմամբ, Թուրքիան իր զինված ստորաբաժանումները մտցրեց կղզի։
Այսպիսով, Կիպրոսի անվտանգային խնդիրները պայմանավորված էին, նախևառաջ, ոչ թե արտաքին անվտանգային երաշխիքների գործարկման մեխանիզմների անկատարությամբ, այլ ներքաղաքական զարգացումներով։
Ուկրաինա. Անվտանգության հավաստիացումներ՝ երաշխիքների փոխարեն
1994թ․ դեկտեմբերի 5-ին ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը Բուդապեշտում երեք հուշագիր ստորագրեցին Ուկրաինայի, Բելառուսի և Ղազախստանի հետ։ Դրանք պարունակում էին անվտանգային հավաստիացումներ (security assurances)՝ նշված երկրների կողմից միջուկային զենքից հրաժարվելու դիմաց։ Հուշագրերից մեկը վերաբերում էր Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին Ուկրաինայի միանալուն։
Ըստ այդմ, 1996-ին Ուկրաինայից Ռուսաստան տեղափոխվեցին բոլոր միջուկային մարտագլխիկները, ինչի արդյունքում իրականացվեց Հուշագրի գլխավոր նպատակը՝ Ուկրաինայի ապամիջուկայնացումը, և Ուկրաինան՝ որպես ոչ միջուկային պետություն, միացավ Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին։
Բուդապեշտի հուշագրով ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը պարտավորվել էին «հարգել Ուկրաինայի անկախությունը, ինքնիշխանությունը և գոյություն ունեցող սահմանները», ինչպես նաև որևէ առավելություն ստանալու նպատակով «խուսափել տնտեսական հարկադրանքից»։ Փաստաթուղթը նաև նախատեսում էր, որ կողմերը պարտավոր են խորհրդակցել, եթե առաջանան ստանձնած պարտավորությունների կատարման հետ կապված հարցեր։ Ընդ որում, Հուշագիրը չէր նախատեսում ՆԱՏՕ-ի 5-րդ հոդվածի նման ռազմական օգնության որևէ մեխանիզմ՝ Ուկրաինայի դեմ զինված ագրեսիայի դեպքում։ Այսպիսով, ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանն Ուկրաինային տվել են անվտանգության ոչ թե երաշխիքներ, այլ միայն հավաստիացումներ։
Անվտանգության երաշխիքները հստակ ձևակերպված պարտավորություններ են, ներառյալ՝ հարձակման ենթարկված պետությանն անվերապահ ռազմական օգնություն ցուցաբերելը։ Ի տարբերություն անվտանգության երաշխիքների՝ անվտանգության հավաստիացումներն ընդամենը քաղաքական բնույթի խոստումներ և պայմանավորվածություններ են՝ առանց ագրեսիայի զոհ դարձած պետությանն անմիջական ռազմական օգնություն ցուցաբերելու հանձնառության։
Հարկ է նշել նաև, որ վճռական պահին չհաջողվեց գործարկել նաև Հուշագրով սահմանված բազմակողմ քաղաքական խորհրդակցությունների մեխանիզմը։ Ուստի, Ռուսաստանին, ինչպես և Հուշագիրը ստորագրած մյուս երկու տերությանը որպես Ուկրաինայի անվտանգության երաշխավոր դիտարկելը հիմնազուրկ պնդում է։
Ժամանակի ընթացքում նաև ակնհայտ դարձավ, որ անվտանգության հավաստիացումների վերաբերյալ Հուշագրի դրույթներն իրավաքաղաքական առումով ոչ միայն բավարար չէին Ուկրաինայի անվտանգությունն ապահովելու համար, այլև դարձան իրարամերժ մեկնաբանությունների առարկա, ինչը, իր հերթին, նպաստեց ռուս-ուկրաինական լայնածավալ պատերազմի սանձազերծմանը։
Ռուսական դիրքորոշումը պայմանավորված է այն տրամաբանությամբ, որ Բուդապեշտի հուշագիրն առաջինը խախտել է Արևմուտքը, քանի որ հենց նա է, նախ, փաստաթղթի հիմնարար դրույթներին հակառակ, դիմել տնտեսական ճնշման, բացահայտ կերպով միջամտել Ուկրաինայի ներքին գործերին և աջակցել 2014-ի բռնի իշխանափոխությանը՝ խախտելով Ուկրաինայի ինքնիշխանությունը հարգելու և ի նպաստ սեփական շահի ճնշում չգործադրելու պարտավորությունները։
Ռուսական մեկնաբանությամբ՝ ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների պաշտպանության քողի ներքո Արևմուտքն ինքն է զանց առել Հուշագրի դրույթները և, այդպիսով, Մոսկվայի ձեռքերն արձակել ամրագրված սահմանափակումները հարգելու հարցում։
Արևմտյան մեկնաբանությունը, հակառակը, բխում է այն ընկալումից, որ Հուշագրի հիմնական իմաստը երեք տերությունների՝ Ուկրաինայի անկախությունը, ինքնիշխանությունը և սահմանները հարգելու պարտավորությունն էր, ուստի հենց Ռուսաստանն է կոպտորեն խախտել Հուշագիրը։ Այս տրամաբանությամբ՝ Ուկրաինայի հանդեպ նախկինում կիրառված ճնշումը, ինչպես նաև ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների քաղաքական աջակցությունը չեն կարող համարվել Հուշագրի խախտում, քանի որ դրանք չեն հետապնդել Ուկրաինան իրենց շահերին ծառայեցնելու նպատակ։
Հետևություններ
Կիպրոսի և Ուկրաինայի փորձը ցույց է տալիս, որ խիստ դժվար է ձևավորել այնպիսի բազմակողմ իրավաքաղաքական պայմաններ, որոնք ի զորու կլինեն լիարժեքորեն ապահովել խոցելի պետության անվտանգությունը, ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը։ Քննարկված երկու դեպքերն էլ վկայում են, որ նույնիսկ միջազգայնորեն ամրագրված արտաքին մեխանիզմները գործնականում կարող են անարդյունավետ լինել, եթե դրանք իրավաքաղաքական առումով բավարար չափով հստակ և պարտավորեցնող չեն, իսկ դրանց դրույթները տեղ են թողնում իրարամերժ մեկնաբանությունների համար։
Ավելին, հենց խոցելի երկրի իշխանության սխալ որոշումների հետևանքով է կաշկանդվում արտաքին մեխանիզմների գործարկումը և խոչընդոտվում երաշխավոր պետությունների ստանձնած պարտավորությունների լիարժեք իրագործումը։
Ստեղծված աշխարհաքաղաքական պայմաններում Հայաստանի Հանրապետության համար սկզբունքային նշանակություն է ձեռք բերում արտաքին հենարանի դիվերսիֆիկացման և անվտանգության սահմանափակ միջազգային մեխանիզմներով ամրագրման համադրության վրա խարսխված անվտանգության հիբրիդային մոդելի ձևավորումը։ Դրա շրջանակներում արտաքին մեխանիզմները կլինեն ոչ թե առաջնային, այլ կդառնան անվտանգության ապահովման ներքին գործիքակազմը փոխլրացնող գործառույթ։
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր (1990-95թթ.)
ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր (1995-99թթ.)
ՀՀ Արտակարգ և լիազոր դեսպան
