Յո՞ երթաս, Հայաստան-2026․ Կկանխի՞ Սահմանադրական դատարանը սահմանադրական կարգի տապալում

Նախաբան

2026թ. հունիսի 7-ին Հայաստանում տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրությունների վերջնական արդյունքները հայտնի դարձան հունիսի 14-ին: Ընտրություններին մասնակցելու համար փաստաթղթեր էին ներկայացրել 19 կուսակցություններ կամ դաշինքներ (ապա դրանցից մեկը դուրս է եկել ընտրապայքարից), և ընտրողների 58,9 տոկոսն այդ 18 քաղաքական ուժերից ընտրել է խորհրդարանի կազմը: Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ) հրապարակած տվյալների համաձայն՝ Ազգային ժողով են անցել մեկ կուսակցություն՝ «Քաղաքացիական պայմանագիրը» (իշխող կուսակցություն), և կուսակցությունների երկու դաշինքներ՝ «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան», որոնք համապատասխանաբար ստացել են ձայների 49,75 տոկոսը, 23,27 տոկոսը և 9,92 տոկոսը:

Ըստ Gallup International Association-ի անդամ MPG ընկերության ընտրություններից երկու շաբաթ առաջ՝ մայիսի 19-21-ին, իրականացված սոցիոլոգիական հարցման արդյունքների, իրենց ընտրական նախասիրությունների և հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու պատրաստակամության վերաբերյալ հարցման մասնակիցների 59,3 %-ը հայտարարել էր, որ «անպայման մասնակցելու է» քվեարկությանը, 28,8 %-ը՝ որ կքվեարկեր իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության, 14,9%-ը՝ «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի, 12,1 %-ը՝ «Հայաստան» դաշինքի, 8,7 %-ը՝ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության, 5,8 %-ը՝ «Միասնության թևեր» կուսակցության օգտին (տվյալները ներկայացված են այն կուսակցությունների և դաշինքների համար, որոնք, ըստ հարցման տվյալների, գերազանցել են կուսակցությունների և դաշինքների նվազագույն շեմերը՝ համապատասխանաբար՝ 4 և 8 %):

Ընտրություններն անցել են աշխարհաքաղաքական գործոնի աննախադեպ ազդեցության ներքո և արձանագրվել են բազմաթիվ կոպիտ խախտումներ։ Այդ թվում և՝ ընտրության արդյունքները կոպտորեն աղավաղող։ Նախնական արդյունքները հայտարարվելուց հետո «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը պահանջել է մի շարք տեղամասերում ձայների վերահաշվարկ, որի արդյունքում ավելացած ձայների շնորհիվ այդ կուսակցությունը հաղթահարել է անցողիկ շեմը։ ԿԸՀ-ն չեղյալ է հայտարարել երեք տեղամասերի արդյունքները՝ դրանով զրոյացնելով այդ տեղամասերում «Բարգավաճ Հայաստանի» ստացած ավելի քան 230 ձայներ՝ կրկին այդ կուսակցությանը զրկելով խորհրդարան անցնելու իրավունքից։ Ապա՝ վերջնական արդյունքներն ամփոփելիս, ԿԸՀ-ն կանխամտածված խախտել է Ընտրական օրենսգրքի իմպերատիվ պահանջն ու վերաքվեարկություն չի հայտարարել այն տեղամասերում, որոնց արդյունքները չեղյալ են համարվել ու ազդել են ընտրության արդյունքների վրա:

Կոպտորեն խեղաթյուրվել է խորհրդարանում տեղերի բաշխումը՝ ինչպես որակապես (ընդդիմադիր կուսակցություններից մեկը՝ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը, չի անցել խորհրդարան), այնպես էլ՝ քանակապես (դրա շնորհիվ իշխող կուսակցությունը ստացել է լրացուցիչ տեղեր, հաղթահարել է խորհրդարանի տեղերի 3/5-ը, ինչն իշխող ուժին հնարավորություն է տալիս փոփոխություններ անել սահմանադրական օրենքներում և առանց ընդդիմության աջակցության որոշ կարևոր պաշտոններում նշանակել իր համար ցանկալի մարդկանց)։ Դա այլ բան չէ, քան երկրում ընտրությունների միջոցով ձևավորվող սահմանադրական կարգի տապալում։ Ստորև ցույց կտրվի, որ ԿԸՀ հայտարարությունը, որով «բացատրվում» է երեք ընտրական տեղամասերում վերաքվեարկություն չնշանակելու որոշումը, Վենետիկի հանձնաժողովի ու Սահմանադրական դատարանի հիշատակմամբ, մարդկանց մոլորեցնելու և ապօրինի ու հակասահմանադրական գործողությունը քողարկելու փորձ է։

Ընտրության մասնակից 7 քաղաքական ուժեր դիմել են Սահմանադրական դատարան՝ պահանջելով չեղյալ համարել հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքները։

Անկախության վերականգնումից հետո Հայաստանի պատմության մեջ աննախադեպ այդ երևույթը՝ սահմանադրական կարգի տապալման փորձը, կանխելու միակ հնարավորությունը մնում է Սահմանադրական դատարանի որոշումը՝ ընտրությունները չեղյալ համարելու վերաբերյալ։ 

ԿԸՀ-ն՝ սահմանադրական կարգի տապալման գործիք

Ակնհայտ է, որ հասարակական կարծիքի հարցումների արդյունքները ճշգրիտ արտացոլում էին ընտրություններին ընտրողների մասնակցության տոկոսը (60 տոկոսից մի փոքր պակաս), ինչը բարձր ցուցանիշ է խորհրդարանական ընտրությունների համար:

Ցավոք, հուսադրող փաստերը սրանով սահմանափակվում են։ Խորհրդարանի ձևավորման կանխատեսված պատկերը սկզբունքորեն տարբերվում է ԿԸՀ-ի հրապարակած արդյունքներից՝ ոչ միայն Ազգային ժողովում կուսակցությունների տեղերի բաշխման, այլև՝ կազմի որակի տեսանկյունից: Կանխատեսվում էր, որ խորհրդարան կանցնեն իշխող կուսակցությունը և չորս ընդդիմադիր կուսակցություններ ու դաշինքներ, բայց իրականում խորհրդարան են անցել իշխող կուսակցությունը և երկու ընդդիմադիր դաշինքներ:

Բայց գլխավոր խնդիրն այն չէ, որ իշխող կուսակցության օգտին ԿԸՀ-ն հայտարարեց կանխատեսվածից 73 տոկոսով ավելի ձայներ, կամ որ, ըստ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի, «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը ստացել է ավելի քան 2 անգամ, իսկ «Միասնության թևեր» կուսակցությունը՝ 2,5 անգամ ավելի քիչ ձայն, քան կանխատեսում էին հասարակական կարծիքի հարցումները:

Կարող է պարադոքսալ թվալ, բայց այս հսկայական անհամապատասխանությունների իմաստը կապված է մեկ այլ ընդդիմադիր կուսակցության՝ «Բարգավաճ Հայաստանի» ցուցանիշի հազարերորդ տոկոսի հետ, որին ԿԸՀ-ն դուրս մղեց Ազգային ժողովից կոպիտ, կանխամտածված խախտումների գնով: Բանն այն է, որ ընտրությունների նախնական արդյունքներով այդ կուսակցությունը ստացել է ձայների 3,996 տոկոսը, մինչդեռ խորհրդարան անցնելու համար պահանջվում էր 4 տոկոս (այսինքն ՝ 0,004 տոկոս չէր բավականացնում)։

Որոշ տեղամասերում ձայների վերահաշվարկից հետո պարզվեց, որ այդ տեղամասերում կազմված արձանագրությունների համաձայն՝ ձայները հաշվելիս ԿԸՀ-ն «կորցրել է» «Բարգավաճ Հայաստանի» ավելի քան 200 ձայն, իսկ դրանց վերականգնումից հետո պարզ դարձավ, որ այդ կուսակցությունը ևս անցնում է խորհրդարան: Բայց արկածները դրանով չավարտվեցին։ Պարզվեց, որ «կորցրած» ձայները վերականգնելուց և ԱԺ-ում ։խորհրդարանական տեղերը վերաբաշխելուց հետո իշխող կուսակցությունը չի ստանում մանդատների նույնիսկ 3/5-ը, ինչը, ըստ Հայաստանի Սահմանադրության, հնարավորություն է տալիս փոխել սահմանադրական օրենքները և իր համար ցանկալի մարդկանց նշանակել որոշ կարևոր պետական պաշտոններում՝ առանց ընդդիմության համաձայնության։

Իշխող կուսակցությանն այս կարևոր գործիքը տրամադրելու համար ԿԸՀ-ն չեղյալ է հայտարարել երեք ընտրատեղամասերի քվեարկության արդյունքները և «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունից խլել ավելի քան 230 ձայն: Դրանից հետո այս կուսակցության ձայների տոկոսը կրկին նվազել է (3,9893), խորհրդարան անցած կուսակցությունների թիվը 4-ից կրճատվել է 3-ի, իսկ խորհրդարանում տեղերի վերաբաշխումից հետո իշխող կուսակցությունը ստացել է տեղերի 3/5-ից ավելի: Ընտրական օրենսգրքի 95-րդ հոդվածը սահմանում է․

«1. Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը սույն օրենսգրքի 75-րդ հոդվածով սահմանված կարգով և ժամկետներում ամփոփում է ընտրությունների արդյունքները և ընդունում հետևյալ որոշումներից որևէ մեկը:

1) Ազգային ժողով ընտրվելու և մանդատների բաշխման մասին,

2) Ազգային ժողովի պատգամավորների մանդատների նախնական բաշխման մասին,

3) առանձին ընտրական տեղամասերում կրկնակի քվեարկություն նշանակելու մասին,

4) Ազգային ժողովի ընտրությունն անվավեր ճանաչելու և ընտրությունների կրկնակի քվեարկություն նշանակելու մասին,

5) Ազգային ժողովի ընտրությունների կրկնակի քվեարկությունն անվավեր ճանաչելու մասին: Այդ դեպքում Հանրապետության Նախագահը նշանակում է Ազգային ժողովի նոր հերթական ընտրություն»:

Այս հոդվածի 1-ին մասի առաջին կետից ակնհայտ է, որ ընտրությունների արդյունքներն են Ազգային ժողով ընտրվելը և մանդատների բաշխումը։ Քանի որ երեք տեղամասերի արդյունքների չեղարկման հետևանքով փոխվել է մանդատների բաշխումը, հետևաբար՝ դա ազդել է ընտրությունների արդյունքների վրա՝ ընտրությունների արդյունքներում տեղի են ունեցել՝ ինչպես որակական (չորս կուսակցությունների և դաշինքների փոխարեն՝ երեք), այնպես էլ՝ քանակական (մանդատների բաշխում քաղաքական ուժերի միջև) փոփոխություններ, ինչի արդյունքում իշխող կուսակցությունը ստացել է լրացուցիչ լիազորություններ:

Ընտրական օրենսգրքի 101-րդ հոդվածը պարտադիր կարգով պահանջում է կրկնակի քվեարկություն անցկացնել այն ընտրական տեղամասերում, որտեղ արդյունքների չեղյալ հայտարարումն ազդել է ընտրությունների արդյունքների վրա.

«Հոդված 101. Ազգային ժողովի ընտրությունների կրկնակի քվեարկություն նշանակելը, ընտրությունների արդյունքներն անվավեր ճանաչելը

1. Եթե ընտրությունների ընթացքում տեղի են ունեցել սույն օրենսգրքի այնպիսի խախտումներ, որոնք կարող էին ազդել ընտրությունների արդյունքների վրա, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը որոշում է ընդունում առանձին ընտրական տեղամասերում կրկնակի քվեարկություն անցկացնելու մասին, որտեղ նման միջոցներով հնարավոր է վերացնել այդ խախտումների հետևանքները: Եթե նման միջոցներով հնարավոր չէ վերացնել այդ խախտումները, ապա Ազգային ժողովի ընտրությունը հայտարարվում է անվավեր և նշանակվում է Ազգային ժողովի ընտրությունների կրկնակի քվեարկություն»:

Այկնհայտ է, որ անվերապահորեն և առանց որևէ լրացուցիչ պայման դնելու Ընտրական օրենսգիրքը պարտադրում է կրկնակի քվեարկություն անցկացնել այն ընտրական տեղամասերում, որոնցում քվեարկության արդյունքները չեղյալ են համարվել, և դա ազդել է ընտրության արդյունքների վրա։ ԿԸՀ-ն, սակայն, հրաժարվել է նշված երեք ընտրատեղամասերում կրկնակի քվեարկություն հայտարարել՝ միտումնավոր խախտելով Ընտրական օրենսգիրքը և կոպտորեն աղավաղելով ընտրության արդյունքները:

Կրկնակի քվեարկության անցկացման մերժումը ԿԸՀ-ն բացատրում է (ՀՀ ԿԸՀ կողմից 3 տեղամասի քվեարկության արդյունքներն անվավեր ճանաչելուց հետո վերաքվեարկություն չնշանակելու վերաբերյալ) Վենետիկի հանձնաժողովի ու Սահմանադրական դատարանի ինչ-ինչ մեկնաբանությունների անհիմն հիշատակմամբ՝ մարդկանց մոլորեցնելու և ապօրինի ու հակասահմանադրական գործողությունը՝ ընտրությունների միջոցով ձևավորվող սահմանադրական կարգի տապալման փորձը քողարկելու նպատակով։

Ընտրությանը մասնակցած 7 կուսակցություններ ու դաշինքներ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի գործողությունները բողոքարկել են Սահմանադրական դատարանում, որտեղ հարցի լսումները նշանակվել են հունիսի 26-ին:

Աշխարհաքաղաքական խարդավանքների էությունը

Հայաստանը գտնվում է նոր աշխարհակարգի ձևավորման համար Ռուսաստանի և Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական դիմակայության էպիկենտրոններից մեկում։

2018 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո, որի արդյունքում իշխանության եկավ ներկայիս իշխող կուսակցությունը, երկրի արտաքին քաղաքական կուրսն արմատապես փոխվեց:

Եթե մինչ այդ այն բալանսավորում էր Ռուսաստանի և Արևմուտքի հետ հարաբերությունները, ապա հեղափոխությունից հետո իշխանությունն ակնհայտ արևմտամետ ուղղություն որդեգրեց։ Դա դրամատիկ ազդեցություն ունեցավ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի հարաբերությունների և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների (Ռուսաստան, Միացյալ Նահանգներ և Ֆրանսիա) ղեկավարությամբ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացի վրա։

Այդ գործընթացը, որի կարգավորման փաստաթուղթը նախատեսում էր Լեռնային Ղարաբաղի անկախության հանրաքվեի անցկացում, կասեցվեց, 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն ադրբեջանաթուրքական ռազմական ագրեսիայի ենթարկվեց, իսկ 2023 թվականին՝ էթնիկ զտման, ցեղասպանության, և Մինսկի խումբը ստիպված կազմալուծվեց։

Ադրբեջանական ռազմական կազմավորումներն օկուպացրել են Հայաստանի 240 քառակուսի կիլոմետր տարածքը, և Հայաստանի իշխանությունները համաձայնել են կատարել Ադրբեջանի պահանջները՝ միջպետական սահմանի փոփոխություններ, երկրի Սահմանադրության փոփոխություն և այլն: Հայաստանի իշխանությունները փորձում են աջակցություն գտնել Արևմուտքում և օրենք են ընդունել ԵՄ-ին անդամակցության գործընթաց սկսելու մասին, թեև ակնհայտ է, որ Հայաստանը շատ առումներով պատրաստ չէ և պատրաստ չի լինի դրան ևս մի քանի տասնամյակ: 2025 թվականին Միացյալ Նահանգները միացել է Հայաստանի արևմտականացման գործընթացին։

Ակնհայտ է, որ նոր աշխարհակարգի համար պայքարի ազդեցության ներքո ստեղծված իրավիճակում ԵՄ-ն և ԱՄՆ-ը շահագրգռված են Ռուսաստանին դուրս մղել Հարավային Կովկասից, և այդ կապակցությամբ նրանք հետաքրքրված են խորհրդարանական ընտրություններում ներկայիս իշխանությունների հաղթանակով, որոնք անվերապահորեն հետևում են արևմտյան գործընկերների հրահանգներին:

Պատահական չէ, որ ընտրություններից մի քանի շաբաթ առաջ տեղի ունեցան նախընտրական շրջանի համար ոչ բնորոշ աննախադեպ իրադարձություններ։ Հայաստանում կայացավ Եվրոպական քաղաքական համայնքի 8-րդ գագաթնաժողովը, որի ընթացքում ԵՄ առաջնորդները բացահայտ աջակցություն հայտնեցին իշխող կուսակցությանը, Ֆրանսիայի նախագահ Մակրոնը մասնակցեց կուսակցության նախընտրական քարոզարշավին, ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսը աջակցություն հայտնեց իշխող քաղաքական ուժին, իսկ ընտրություններից մի քանի օր առաջ պետքարտուղար Մ․ Ռուբիոն փոխեց իր այցերի երթուղին, նրա ինքնաթիռը 45 րոպեով վայրէջք կատարեց Երևանում, և օդանավակայանում նա փաստաթղթեր ստորագրեց Հայաստանի արտգործնախարարի հետ՝ TRIPP ծրագրի իրականացման համար Հայաստանի տարածքը հատկացնելու, ռազմավարական գործընկերության և Հայաստանի կարևորագույն օգտակար հանածոների ու հազվագյուտ մետաղների արդյունահանման վերաբերյալ։

Դրան հաջորդեցին Ռուսաստանի պատժամիջոցները Հայաստանի դեմ՝ արգելելով հայկական մրգեր և բանջարեղեն ու մի քանի այլ ապրանքներ արտահանել Ռուսաստան։ Ակնհայտ է, որ նման բարդ իրավիճակում Հայաստանի իշխանություններին անհրաժեշտ է ուժեղ ազդեցություն խորհրդարանում, եւ դրա համար նրանք չեն խորշել ոչ միայն մի քանի տարի առաջ Սահմանադրական դատարանի կազմի բռնի փոփոխությունից, իրենց 700-ից ավելի քաղաքական մրցակիցների, այդ թվում՝ առաջատար ընդդիմադիր կուսակցության առաջնորդ Սամվել Կարապետյանի ձերբակալությունից, անհիմն քրեական գործերի հարուցումից, այլև օրենքների և Սահմանադրության նորմերի կոպիտ խախտումներից, որոնք կարող են հանգեցնել խորհրդարանական ընտրություններով ձևավորվող սահմանադրական կարգի տապալման:

Պե՞տք էր դիմել Սահմանադրական դատարան, երբ այն ամբողջությամբ ու հակաօրինական քայլերով ձևավորել է գործող իշխանությունը

Իրական քաղաքական պայքարը պահանջում է բոլոր գործիքների օգտագործում։ Ավելին, միջազգային ասպարեզում այդ պայքարը ծավալելու համար անհրաժեշտ է ներպետական բոլոր հնարավորությունների օգտագործում։ Կարող է թվալ, որ այդուհանդերձ այդ պնդումների դեմ ոմանք բերում են լուրջ հակափաստարկ՝ «Սահմանադրական դատարան դիմելով ընտրությունների արդյունքները և քաղաքական հետապնդումներով, կաշառքով՝ բարձր կենսաթոշակի առաջարկներով, ահաբեկչությամբ ձևավորված Սահմանադրական դատարանը «կլեգիտիմացվեն», քանի որ, ամենայն հավանականությամբ, այդ մարմինը կհաստատի ընտրության արդյունքները։

Սակայն դա կեղծ պնդում է, որը հետևանք է Հայաստանում շատ տարածված մի վտանգավոր երևույթի։ Հաճախ որոշ քաղաքական գործիչներ իրենց խոսքին կշիռ տալու համար օգտագործում են բառեր, որոնց նշանակությունն իրենք էլ չգիտեն՝ քաղաքագիտական, տարածքային ամբողջականություն, լեգիտիմություն, և այլն։ Վերջինի հետ կապված նաև ոմանք հայտարարում են, որ եթե ընդդիմությունը վերցնի պատգամավորական մանդատները, ապա կլեգիտիմացնի իշխանությունը։ Սակայն նման «պնդումներ» անողները չգիտեն, որ որևէ մեկը չի կարող կամայականորեն «մեկնաբանել» մասնագիտական եզրույթները, քանի որ դրանք ունեն իրենց սահմանումները։

Մասնավորապես, իշխանության լեգիտիմության համար սահմանված են պայմաններ ու գործոններ։ Օրինակ, ըստ Դ. Բիթհեյմի «Իշխանության լեգիտիմությունը» մենագրության[1], իշխանությունը կարելի է համարել լեգիտիմ հետևյալ երեք պայմանների բավարարման ու երկու գործոնների առկայության դեպքում.

պայմաններ`

1. Գործունեությունը պետք է իրականացվի հաստատված կարգերին (սահմանադրություն, օրենքներ և հանրահայտ կանոններ) խիստ համապատասխան,

2. Այդ կարգերը պետք է պարտադիր համարեն բոլորը՝ և կառավարողները, և կառավարվողները,

3. հասարակության կողմից ոչ մի նշան չպետք է լինի, որ ինքն արմատապես համաձայն չէ այդ ռեժիմի հետ։

–գործոններ`

1. Պարտադիր գործոններ են ընտրություններն ու բազմակուսակցական համակարգի առկայությունը, քանի որ միայն այդ դեպքում հասարակությունը կարող է արտահայտել իր սկզբունքային համաձայնությունը կամ անհամաձայնությունն առկա իշխանության համակարգին:

2. Սահմանադրական կարգավորումների հարգումը, որոնք արտացոլում են, թե «ինչ պայմաններով է հասարակությունը համաձայն, որ իրեն ղեկավարեն»:

Մի՞թե որևէ ողջամիտ մարդ կարող է պնդել, որ այս պայմաններից ու գործոններից որևէ մեկը վերաբերում է խորհրդարանի մանդատները վերցնելուն կամ սահմանադրական դատարան դիմելուն։ Ճիշտ հակառակը։

Շատ հեշտ է փաստերով ցույց տալ, որ Հայաստանի իշխանությունները բոլոր պայմաններն ու գործոնները խախտել են հենց սկզբից ու լեգիտիմ չեն՝ տարիներ շարունակ ճնշումների են ենթարկվել են դատարանների՝ այդ թվում՝ սահմանադրական դատարանի վրա, շանտաժով ու ճնշումներով գործող խորհրդարանից կորզել են իրենց համար ցանկալի որոշումներ, բազմիցս խախտել են օրենսդրություն, ինչի գլուխգործոցը եղավ սահմանադրական կարգի տապալման տանող Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը՝ երեք տեղամասերում վերաքվեարկություն չանցկացնելու վերաբերյալ՝ չկատարելով Ընտրական օրենսգրքի պարտադիր պահանջը։ Կարո՞ղ է լինել առաջին և երկրորդ պայմանների կոպիտ ոտնահարման ավելի ակնառու փաստ։

Երրորդ պայմանի չկատարման ակնհայտ փաստ է այն հանգամանքը, որ իշխանությանը կողմ է քվեարկել ընտրելու իրավունք ունեցողների միայն 30 տոկոսը։

Առաջին գործոնի ոտնահարումը հաստատում են խորհրդարանական ընտրություններում տեղ գտած բազմատեսակ ու բազմաքանակ խախտումները, զգալի թվով կեղծ (spoyler) «կուսակցությունների» գրանցումն ու մասնակցությունն ընտրություններին, երկրորդ գործոնի ոտնահարումը՝ Սահմանադրությամբ ու սահմանադրական օրենքների կոպիտ խախտումներով իրենց համար ցանկալի արդյունքների առաջ մղումը, և այլն։

«Կվավերացնի՞» Սահմանադրական դատարանը սահմանադրական կարգի տապալումը

Այս հարցի պատասխանը կախված է երկու գործոններից՝ ՍԴ անդամների պատկերացումներից ու դիրքորոշումներից և դատարան ներկայացված փաստաթղթերի ձևակերպումներից։

ՍԴ անդամների առումով կարևոր է այն փաստը, որ նրանցից երկուսը հրաժարվել են մասնակցել գործի քննարկմանը։ Թեև նրանք ներկայացրել են այլ հիմնավորում, բայց ակնհայտ է, որ դրդապատճառը եղել է այն, որ իրենք հասկացել են՝ անկախ այլ խախտումների հետևանքներից, ընտրության արդյունքների վրա ազդել են երեք ընտրական տեղամասերում քվեարկության արդյունքների չեղարկումները, և դրանցում կրկնակի քվեարկություն չնշանակելով՝ ԿԸՀ-ն միտումնավոր խախտել է երկրի օրենսդրությունը։ Իսկ նման որոշումը վավերացնողները խաչ են քաշում իրենց մասնագիտական համբավի վրա։ Հետևաբար, ՍԴ որոշման տեսակետից կարևոր է, թե մյուս անդամներն ընկալո՞ւմ են դա։ Միաժամանակ, կարևոր է նաև այն հանգամանքը, որ, ըստ Սահմանադրական դատարանի մասին սահմանադրական օրենքի 62-րդ հոդվածի, դատարանը որոշումներն ընդունում է դատավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ։ Հետևաբար, գործի քննությանը չմասնակցելը դժվարացնում է որոշման ընդունումը։

Իսկ ի՞նչ որոշում կարող է ընդունել ՍԴ-ն։

Համաձայն Սահմանադրական դատարանի մասին սահմանադրական օրենքի 77-րդ հոդվածի 13-րդ մասի, Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքներով ընդունված որոշման հետ կապված Սահմանադրական դատարանն ընդունում է հետևյալ որոշումներից որևէ մեկը.

1) Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքներով ընդունված որոշումը թողնել ուժի մեջ.

2) անվավեր ճանաչել Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքներով ընդունված որոշումը և

ա. անվավեր ճանաչել ընտրությունների արդյունքները,

բ. անվավեր ճանաչել ընտրությունների արդյունքները և սահմանել մանդատների բաշխման կարգը,

գ. նշանակել ընտրությունների երկրորդ փուլ:

Այս տարբերակներից որևէ մեկի ընդունումը կախված է երկու հանգամանքներից․

– ընտրության արդյունքների վրա ազդած ո՞ր գործոնների վրա է շեշտը դրել դատարան դիմած կողմը,

-ինչքանո՞վ հավաստի է համարում դատարանը այդ կողմի բերած փաստարկները։

Հետևաբար, էական է, թե ի՞նչ հանգամանքների և ո՞ր խախտումների քննարկումն է կարևորել այդ կողմը ներկայացված փաստաթղթերում։

Ակնհայտ է, որ խախտումները բազմաթիվ են ու բազմապիսի, սակայն չպետք է մոռանալ, որ դրանք դատարանի որոշման վրա կարող են ազդել միայն այն դեպքում, երբ չափելի է ազդեցության մեծությունը։ Օրինակ, կենսաթոշակների բարձրացումը՝ 2026 թվականի բյուջեի մասին օրենքում նման դրույթի բացակայության պայմաններում, նպատակ է ունեցել ազդել քվեարկության արդյունքների վրա, բայց հնարավոր չէ գնահատել, թե ընտրողներից քանիսն են քվեարկել այդ գործոնը հաշվի առնելով։

Մինչդեռ, «Բարգավաճ Հայաստան կուսակցությանն» առնչվող երեք ընտրական տեղամասերի քվեարկության արդյունքների չեղարկումը՝ առանց կրկնակի քվեարկություն նշանակելու, ակնհայտորեն չափելի արդյունքներ է ունեցել։ Հետևաբար, ճիշտ կլինի, որ դատարան դիմած կողմերը կենտրոնանան հենց այդ հանգամանքի հիման վրա իրենց պահանջի հիմնավորվածությունն ապացուցելու վրա։

Եզրակացություն

Խորհրդարանական ընտրությունների նախապատրաստման և անցկացման գործընթացների, հետընտրական իրադարձությունների, ինչպես նաև տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական կատաղի մրցակցության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ

1. Աշխարհաքաղաքական բախումների սրման շրջանում ինստիտուցիոնալացված կուսակցությունների ու քաղաքական մշակույթի ավանդույթների բացակայությունը հետխորհրդային տարածքում հղի է շատ վտանգավոր մարտահրավերներով այդ տարածաշրջանի երկրների համար, քանի որ գործնականում չկա միջազգային իրավական նորմերի և սկզբունքների պահպանման միջազգային վերահսկողություն այն պատճառով, որ ազդեցիկ երկրները, որոնք պետք է երաշխավորեն այդ սկզբունքների պահպանումը, իրենք շատ հաճախ չեն հետևում այդ սկզբունքներին իրենց աշխարհաքաղաքական նպատակներին հասնելու համար։

2. Այդ երկրներում նախընտրական շրջանում, ընտրությունների օրը և հետընտրական շրջանում նկատվում են օրենսդրության աննախադեպ խախտումներ, վարչական ռեսուրսների օգտագործում, քաղաքական մրցակիցների հետապնդում, պայքարի “կեղտոտ” մեթոդներ և այլն, քանի որ բացակայում են քաղաքական մշակույթի ներքին մեխանիզմները, որոնք թույլ են տալիս զսպել անխոհեմ և արկածախնդիր քայլերը, ինչպես նաև արտաքին վերահսկողության մեխանիզմները։

3. Հայաստանում 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները լիովին համապատասխանում են 1-ին և 2-րդ կետերում նկարագրված միտումներին: Բանը հասել է նրան, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հրաժարվել է կատարել երեք տեղամասերում կրկնակի քվեարկություն անցկացնելու վերաբերյալ Ընտրական օրենսգրքի հրամայական պահանջը և ընտրությունների արդյունքները որակապես ու քանակապես խեղաթյուրել է հօգուտ իշխող կուսակցության:

4. Հայաստանի Սահմանադրությունն ու Ընտրական օրենսգիրքը (սահմանադրական օրենք) 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների հետ կապված իրավիճակի քաղաքակիրթ հանգուցալուծման վերջին հնարավորությունն են տալիս: Հայաստանի ընդդիմադիր կուսակցությունները վիճարկում են ընտրությունների արդյունքները Սահմանադրական դատարանում, և դատարանը պետք է չեղյալ հայտարարի այդ ընտրությունների արդյունքները:

Իհարկե, չի կարելի բացառել, որ իշխանությունների ճնշման ներքո Սահմանադրական դատարանը, ինչպես ԿԸՀ-ն, նույնպես կարող է անտեսել ակնհայտ փաստերը, Սահմանադրության, սահմանադրական դատարանի մասին օրենքի և Ընտրական օրենսգրքի նորմերը: Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ այս ընտրություններն ու դրանց արդյունքներով ձևավորված խորհրդարանը լինելու են ապօրինի ու ոչ լեգիտիմ և ոչ միայն ավելի են ապակայունացնելու իրավիճակը, այլև երկիրը կանգնեցնելու են նոր ու ավելի բարդ մարտահրավերների առջև:

1. Առարկայական ու հիմնավոր քննարկում ապահովելու նպատակով Սահմանադրական դատարան դիմած քաղաքական ուժերն իրենց պահանջի հիմնավորումն արդյունավետ իրականացնելու համար պետք է այն կառուցեն «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությանն առնչվող՝ երեք տեղամասերում քվեարկության արդյունքները չեղյալ համարելու և կրկնակի քվեարկություն չանցկացնելու վերաբերյալ ԿԸՀ որոշման ապօրինության և սահմանադրական կարգի տապալման տանող դեպքի վրա։

 ՏԻԳՐԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ

Քաղաքական գիտությունների դոկտոր,

Հեռանկարային հետազոտությունների և նախաձեռնությունների կենտրոն

 Տիգրան Թորոսյան, ընտրություններ-2026, Սահմանադրական դատարան, ԱԺ ընտրություններ, ՔՊ, իշխանություն, ընտրակեղծիքներ, վարչական ռեսուրս, սոցհարցումներ, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով, «Բարգավաճ Հայաստան», կրկնակի քվեարկություն, ԿԸՀ որոշման ապօրինություն, սահմանադրական կարգի տապալում, վտանգավոր մարտահրավեր, անվավեր ճանաչել, ընդդիմություն, քվեարկություն, լեգիտիմություն, Բիթհեյմի «Իշխանության լեգիտիմությունը», քաղաքական մշակույթ, կուսակցություններ, Վենետիկի հանձնաժողով, «Ուժեղ Հայաստան» դաշինք, «Հայաստան» դաշինք, աշխարհաքաղաքական

[1] Beetham David․ (1991)․ The Legitimation of Power․ Palgrave Macmillan.