Ինչպե՞ս էր ամերիկացի Ուիլյամ Հասկելը փորձում Նախիջևանը, Արցախը և Զանգեզուրը նվիրել Ադրբեջանին
1919 թվականի օգոստոսի 21-ին ամերիկացի ռազմական-քաղաքական գործիչ Ուիլյամ Հասկելը Երևան ժամանելուց հետո հանդիպումներ է ունենում և զրուցում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կառավարության հետ։ Զրույցների ժամանակ Հասկելն ընդգծում է, թե ինչ ծրագրերով է եկել։ Առաջին հայացքից Հասկելի ծրագրերն ու խոստումները բացառապես հայանպաստ են։ Դրա մասին մանրամասն ներկայացրել ենք նախորդ համարներում։ Սակայն խոստումներից կարճ ժամանակ անց Հասկելն անցնում է գործի։ Հետագայում արդեն տեսնում ենք, որ Հասկելի խոստումներն ու գործերն իրար այդքան էլ չեն համապատասխանում։
Արդեն իսկ օգոստոսի 23-ին նա մեկնում է Թիֆլիս, ապա և՝ Բաքու։ Բաքվում Հասկելը հանդիպում է Ադրբեջանի կառավարության հետ, որպեսզի քննարկի Շարուր-Նախիջևանի հարցը։ Բաքվում Հասկելը հանդիպում է Ադրբեջանի կառավարության ղեկավար Նասիբ բեկ Ուսուպբեգովին, ինչպես նաև Ադրբեջանի արտգործնախարարին։ Քննարկումներից հետո` օգոստոսի 29-ին, Ուսուպբեգովն ու Հասկելը ստորագրում են պայմանագիր, որը բացառապես ադրբեջանամետ պայմանագիր էր.
«Այդ պայմանագրի համաձայն՝ «Շարուր-Դարալագյազի և Նախիջևանի գավառներում պիտի հաստատվի չեզոք շրջան», որի կառավարությունը պիտի հանձնվի գնդապետ Հասկելի նշանակած ընդհանուր նահանգապետին։ Երկու կողմերն այդ շրջանից հանում են իրենց զորքերին ու գործակալներին, և կազմակերպվում է տեղական իշխանություն։ Այսպիսով Շարուր-Դարալագյազ-Նախիջևանի շրջանները հայտարարվում էին վիճելի, որով գնդապետ Հասկելը յուրացնում էր ադրբեջանյան տեսակետը։
Ավելին դեռ. Պայմանագրի 9-րդ կետն ասում էր. «Հայաստանի կառավարությունը պիտի գործադրե իր ամբողջ ազդեցությունը հանգստացնելու համար հայ ազգաբնակչությունը չեզոք շրջանում և Զանգեզուրում»։ 12-րդ կետով «Ազրբեջանի կառավարությունը համաձայնում է ամեն կերպ դյուրացնել Ամերիկյան նպաստամատույցի պարենավորման և սնունդ տալու գործը Շուշիի և Զանգեզուրի շրջանների ազգաբնակչությանը»։ 15-րդ կետով «Բաքու-Ջուլֆա շինվող երկաթուղագիծը պիտի լինի բացառապես Ազրբեջանի կառավարության իշխանության տակ և ոչ ոք չպիտի խառնվի նրա կառուցման գործում»։ 16-րդ կետ. «Հայաստանի չեզոք շրջանի սահմանը պիտի լինի այն տեղը, որը կոչվում է Գայլի Դրունք»։ (Հատվածը վերցված է Սիմոն Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետություն» գրքից։ Երևան, 1993 թվական, էջ 23)։
Այլ կերպ ասած, Հասկելը Զանգեզուրը և Արցախը տալիս է Ադրբեջանին։ Հաշվի առնելով նաև այն, որ չեզոք գոտի էր համարվում նաև Դարալագյազը (ներկայիս Վայոց ձորի մասը), ստացվում էր, որ փորձ էր արվում հայկական տարածքները տալ Ադրբեջանին և արդյունքում, մեր օրերի քաղաքական լեզվամտածողությամբ ասված՝ ստեղծելու «թուրքական միջանցքը»։ Բաքվում Հասկելի և Ուսուպբեգովի ստորագրած պայմանագրի կնքումը մեծ զայրույթ առաջացրեց Երևանում։ Բացի այդ, Հասկելն ուղարկում է Երևան պայմանագրի երկու օրինակ և նշում, որ կառավարությունը ստորագրի առանց դանդաղելու։ Սակայն այդ ընթացքում, այսպես կոչված, «Հարավ-Արևմտյան Ադրբեջանի» ներկայացուցիչները Հասկելին հասցնում են 10 կետից բաղկացած հուշագիր, որում մասնավորապես նշվում է.
«Նկատի ունենալով, որ ամեն ազգ իրավունք ունի անկախության և իր ձեռքն առնելու իր իրավունքներն ու ճակատագիրը, Սուրմալուի, Վեդի-Բասարի, Միլիստանի, Շարուրի, Նախիջևանի և Օրդուբադի շրջաններն իրենց համարում են անբաժանելի մաս Ադրբեջանի»։ (Նույն տեղում` էջ 324)։
Թուրք–ադրբեջանական հերթական կեղծ փաստաթղթում ասվում էր նաև, որ այս շրջանների ժողովուրդն Ադրբեջանի կառավարությունից, ինչպես նաև Հասկելից պահանջում է, որպեսզի իրենք այլևս չենթարկվեն Հայաստանին, ունենան ժամանակավոր ինչ-որ դրություն, քննվի, այսպես կոչված, հայերի վայրագություններն Երևանում ապրող ադրբեջանցիների դեմ, հակառակ դեպքում իրենք կդիմեն զենքով պայքարի։ Հերթական սուտ փաստաթուղթը ստանալով՝ Հասկելն ավելի է խճճվում։ Սիմոն Վրացյանն ինքն իր գրքում ընդգծում է, որ Հասկելը ամեն կողմում հանդիպելով թուրքերի բողոքներին և ստերին, չէր կարողանում կողմնորոշվել, թե իրականում ո՞րն է ճշմարտությունը և ո՞րն է կեղծիքը։ Սրանից զատ, Հասկելը նաև ստանում է ևս մեկ կեղծ փաստաթուղթ, այսպես կոչված, «Երևանի վաղեմի բնակիչ թուրքերի կողմից», ովքեր ներկայացնում էին այն մասին, թե իբր հայերի կողմից ենթարկվում են բռնությունների և կոտորածների։
Արդյունքում՝ Բաքվից Հասկելի ուղարկած գրությունը քննվում է երկրի կառավարությունում և որոշում է կայացվում Հասկելի մոտ ուղարկել պատվիրակություն, որը մանրամասն կպարզի ամբողջ եղելությունը։ Քննարկումներից հետո Հասկելը չեղյալ հայտարարեց Ադրբեջանի կառավարության ղեկավար Ուսուպբեգովի հետ ստորագրած պայմանագրի այն կետերը, որոնք վերաբերում էին Արցախին և Զանգեզուրին։ Ադրբեջանը մերժեց ընդունել այդ համաձայնությունը։ Կարճ ժամանակ անց Հասկելը կարգադրեց Նախիջևան մտցնել ամերիկյան իշխանությունը։ Արդյունքում՝ Նախիջևանը իր ինքնավարությունը պահեց մինչև 1920 թվականի ամառ։
Զ. Շուշեցի
