Դողից մինչև դանդաղաշարժություն ու դեպրեսիա․ Պարկինսոնի հիվանդության թաքնված ախտանշանները
Մեծահասակներին բնորոշ է Պարկինսոնի հիվանդությունը։ Ո՞ր դեպքում է առաջանում, արդյո՞ք հնարավոր է կանխել, այս մասին զրուցել ենք «Միքայելյան» համալսարանական հիվանդանոցի նյարդաբան Սոֆիյա Խաչատուրյանի հետ։
– Ի՞նչ է Պարկինսոնի հիվանդությունը։
– Պարկինսոնի հիվանդությունը քրոնիկ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություն է, որը հանգեցնում է վաղ հաշմանդամության։ Ամբողջ աշխարհում 10 միլիոն մարդ ունի Պարկինսոնի հիվանդություն, և հաշվարկված է, որ այս թիվը կրկնապատկվելու է մինչև 2040 թվականը։
– Այն համարվո՞ւմ է ժառանգական հիվանդություն։
– Պարկինսոնի հիվանդությունը բազմապատճառային հիվանդություն է։ Հիմնական պատճառը գլխուղեղում դոֆամինային նեյրոնների ախտահարումն է, որոնք արտադրում են դոֆամին։ Կան տարբեր գործոններ, որոնք կարող են ախտահարել դոֆամինային նեյրոնները և նպաստել մեր գլխուղեղում դոֆամին նեյրոմեդեատորի պակասելուն։ Դա կարող է լինել ժառանգական, ձեռքբերովի։
– Ի՞նչ են դոֆամինային նեյրոնները։
– Դրանք գլխուղեղի բազալ հանգույցներում գտնվող նեյրոններ են, որոնց քանակն իրականում շատ քիչ է մեր գլխուղեղում։ Եթե ամբողջ գլխուղեղում հաշվարկված է 80 բիլիոն նեյրոն, դոֆամինային նեյրոնները ընդամենը 400-600 հազար են, և նրանք արտադրում են դոֆամինային նեյրոմեդեատորը, որը պատասխանատու է մեր շարժումների համար։
Պարկինսոնի ժամանակ տեսնում ենք շարժողական դրսևորումներ, և դա նշանակում է, որ այդ հանգույցներում դոֆամինային նեյրոնների 80 տոկոսն արդեն վնասված է, և մենք ունենում ենք հիվանդության կլինիկական դրսևորումներ։
– Որո՞նք են առաջին ախտանշանները։
– Պարկինսոնի հիվանդությունն ունի մի շարք դրսևորումներ. մոտոր և ոչ մոտոր։ Հիվանդությունը կարող է սկսվել, օրինակ, քնի խանգարումներով, քնի REM փուլի խանգարմամբ։ Այս փուլում հիվանդներն ունենում են ագրեսիվ վարքագիծ, գիշերը երազի մեջ կարող են խոսել, շարժվել։ Ոչ մոտոր դրսևորումներից է ցավը, միզարձակման խանգարումը, որոնք կարող են լինել միզակապության, անմիզապահության կամ գիշերամիզության տիպի։ Այս հիվանդներին բնորոշ է դեպրեսիան, հոտառության կորուստը, փորկապությունը, գունային տեսողության փոփոխությունը, հետևաբար, ոչ մոտոր դրսևորումները շատ ժամանակ ընկալվում են՝ որպես սուբյեկտիվ դրսևորումներ։
Երբ մոտոր դրսևորումներ ենք ունենում, դրանք արդեն ավելի ճանաչելի են հիվանդների կողմից։ Դա դողն է, բրադիկինեզիան՝ դանդաղաշարժությունը, կարկամությունը, կեցվածքի փոփոխությունը և այլն։
– Հիմա մարդիկ կան՝ կասեն դանդաղաշարժ եմ, կարո՞ղ է այդ խնդիրն ունեմ։
– Իրականում տարբերում ենք Պարկինսոնի հիվանդության մի քանի տեսակ։ Կան հիվանդներ, որոնց մոտ տարիների ընթացքում հիվանդությունն ուղեկցվում է միայն դողով։ Բայց կան հիվանդներ, որոնց մոտ ավելի շատ լինում է կարկամություն և կեցվածքի փոփոխություն։ Նշեմ, որ դողով ուղեկցվող Պարկինսոնի հիվանդությունն ավելի բարորակ ընթացք ունի, քան կեցվածքի փոփոխությունով ընթացողը։
Կեցվածքի փոփոխությամբ ընթացող Պարկինսոնն ավելի բնորոշ է Պարկինսոն պլյուս համախտանիշներին և հանդիպում է բարդացած դեպքերում։
– Մարդիկ նաև դժվարանում են ժպտալ, աչքերը թարթել․․․
– Այո, Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ մարդիկ կորցնում են դեմքի արտահայտվածությունը, որը մենք անվանում ենք հիպոմիմիա։ Առաջանում է խոսքի դժվարացում, մարդիկ ավելի ցածր են խոսում, նրանց խոսքը դառնում է անհասկանալի։ Լինում են կլման ակտի հետ կապված խնդիրներ, թքահոսություն, քայլքի փոփոխություն, ձեռագրի փոփոխություն։
– Այսինքն, գեղեցիկ էր գրում, հետո տգե՞ղ։
– Ձեռագիրը փոխվում, դառնում է ավելի մանր ու անհասկանալի՝ միկրոգրաֆիայի տեսքի։
– Քրոնիկ ո՞ր հիվանդություններն են նպաստում Պարկինսոնի զարգացմանը։
– Կան մի շարք գործոններ, հիվանդություններ, որոնք կարող են նպաստել հիվանդության առաջացմանը։ Ռիսկի գործոն կարող է հանդիսանալ ճարպակալումը, երկրորդ տիպի շաքարային դիաբետը, մետաբոլիկ խանգարումները, գանգուղեղային տրավմաները, փորկապությունը, դեպրեսիան։ Կան այլ հիվանդություններ, որոնք կարող են մեծացնել Պարկինսոնի հիվանդության արտահայտվածությունը, առաջացնել դրան բնորոշ կլինիկա․ օրինակ՝ ինսուլտները, հակափսիխոտիկների օգտագործումը, թմրանյութերի օգտագործումը։
– Սրտխառնոցի դեմ օգտագործվող դեղորայքը կարո՞ղ է հիվանդության պատճառ դառնալ։
– Այո, դա նույնպես կարող է նպաստել շարժողական խանգարման, պարկինսոնիզմի առաջացմանը, բայց դա չի նշանակում, որ Պարկինսոնի հիվանդություն է։ Եթե այդ գործոնը հանենք՝ բոլոր ախտանիշները հետ կզարգանան։ Դրա համար տարբերում ենք դարձելի վիճակներ, այսինքն, եթե կա արտաքին գործոն, որը նպաստել է շարժողական խանգարումների առաջացմանը, դա վերացնենք՝ շարժողական խանգարումը նույնպես կվերանա։
Հակափսխումայիններն առաջացնում են շարժողական խանգարումներ, քանի որ բլոկադայի են ենթարկում դոֆամինային ռեցեպտորներին։
– Ճի՞շտ է, որ եթե 10-20 տարի ունեցան փորկապություն՝ այն մեխանիկորեն արդեն հուշում է Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման մասին։
– Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Պարկինսոնով հիվանդների մեծ մասն ունենում է փորկապություն՝ մինչև հիվանդության զարգացումը։ Հետևաբար, կարող ենք ենթադրել, որ փորկապությունն այն սինդրոմներից մեկն է, որը նախորդում է Պարկինսոնի հիվանդությանը, բայց չենք կարող ասել, որ փորկապություն զարգանում է Պարկինսոնի հիվանդություն ունեցող բոլոր մարդկանց մոտ։
– Նույնը ինսուլտ ստացածների՞ դեպքում է։
– Ինսուլտի ժամանակ կարող է զարգանալ անոթային պարկինսոնիզմ։ Չէ՞ որ այն նեյրոմեդեատորային հիվանդություն է, որի համար պատասխանատու նեյրոմեդեատորը դոֆամինն է։ Սակայն, եթե զարգացել է պարկինսոնիզմ կամ երկրորդային պարկինսոնիզմ, անոթային խնդիրները նույնպես կարող են վնասել ուղեղային նյութը, բազալ հանգույցները և այդ մեխանիզմով բերել Պարկինսոնի զարգացմանը։ Բայց դա արդեն ոչ թե հիվանդություն է, այլ սինդրոմ։
– Չինացի գիտնականները հետ չեն մնում բացահայտումներից։ Վերջերս նշել էին, որ եթե մազերի մեջ պակասում է պղնձի և երկաթի առկայությունը, այն հուշում է Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման մասին։
– Կարող եմ ասել, որ ծանր մետաղները, ինչպիսիք են երկաթը, մագնեզիումը, պղինձը, մանգանը, կարող են կուտակվել բազալ հանգույցներում և բերել պարկինսոնիզմի զարգացմանը։
Այսինքն, նյութափոխանակության խանգարումը, էլեկտրոլիտային դիսբալանսը նույնպես կարող է նպաստել հիվանդության առաջացմանը։
– Հիվանդությունն ինչպե՞ս է բուժվում։
– Բուժումը սիմպտոմատիկ է։ Եթե կան կլինիկական դրսևորումներ, դա նշանակում է, որ դոֆամինային նեյրոններն արդեն 80 տոկոսով վնասվել, մահացել են։ Հետևաբար՝ կատարում ենք փոխարինող թերապիա Լևոդոպայով։ Այն նեյրոնը չի առողջացնում, բայց փոխարինում է դոֆամինին, և մարդկանց շարժումներն ավելի բարելավվում են։
– Կա՞ կարևոր ախտանշան, որին պետք է ուշադրություն դարձնեն և միանգամից դիմեն բժշկի։
– Եթե 65-ից բարձր է տարիքը, նկատում են հիշողության հետ կապված խնդիրներ, ընդհանուր դանդաղկոտություն, դող, կեցվածքի փոփոխություն, պարտադիր պետք է դիմել բժշկի։
Նյարդաբանության մեջ հիմնականում ուշադրություն ենք դարձնում նրան, որ սիմպտոմները լինում են ասիմետրիկ։
– Բուժումը դեղորայքայի՞ն է, թե՞ վիրահատական։
– Տարբերում ենք բուժման մի քանի մոտեցում։ Իհարկե, 1960-ական թվականներից մինչ օրս Պարկինսոնի բուժման ոսկե ստանդարտը Լևոդոպան է։ Մյուսը դոֆամինի ագոնիստներն են, որոնք դանդաղեցնում են դոֆամինի տրոհումը, քայքայումը։ Կա նաև ոչ դեղորայքային մոտեցում․ ֆիզիոթերապիա, վարժություններ, ճիշտ սննդակարգ։
Ինչ վերաբերում է վիրահատական բուժմանը, ապա այն կիրառվում է, սակայն ամեն հիվանդ չէ, որ կարող է ենթարկվել վիրահատության։
Առհասարակ վարժությունները, ֆիզիոթերապիան նախընտրելի է սկսել հիվանդության վաղ շրջանում, որովհետև օգնում են երկարաձգել հաշմանդամությունը։ Օգնում են, որպեսզի մարդիկ ավելի լավ կարողանան պահել իրենց հավասարակշռությունը, կարգավորվի նրանց քայլքը։
Յոգան այնքանով է կարևոր, որ կատարվում են սինխրոն վարժություններ, որոնք նպաստում են նեյրոպլաստիկության զարգացմանը։ Պարը, արտթերապիան, ոչ կոնտակտային բոքսը կարող են բարելավել հիվանդների ընդհանուր ֆիզիկական վիճակը։
Հիվանդները, նրանց հարազատները պետք է պատրաստ լինեն, որովհետև մեկ դեղորայքով չենք բավարարվում, մենք թոքաբորբ չենք բուժում։
Սա քրոնիկ պրոցես է, հետևաբար՝ մենք ակնկալում ենք հիվանդության պրոգրեսիայի դանդաղեցում։
– Կա՞ կապ նյարդաբանների և գիտնականների միջև․ օրինակ Լևոն Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի զգայաշարժ ինտեգրացիայի լաբորատորիայում գիտնականները սուտերլադիա բույսն էին ուսումնասիրում, որ տեսնեին՝ բուժման վրա ինչ ազդեցություն կունենա։
– Իհարկե հետևում ենք նորարարություններին։ Բայց, քանի որ աշխատում ենք որպես պրակտիկ բժիշկ, գիտենք, որ 1960 թվականից այս կողմ Պարկինսոնի բուժման միակ ոսկե ստանդարտը Լևոդոպայի կիրառումն է։ Մնացած ամեն ինչ, որ արվում է՝ էքպերիմենտալ մակարդակի է։ Եթե ուզում ենք բուժել, ակնկալել հիվանդի մոտ սիմպտոմների բարելավում, իհարկե, դա դեղորայքային բուժումն է, որն ունի ապացուցողական հիմք։
– Հիվանդությունը կանխել հնարավոր չէ՞։
– Եթե զարգացել է Պարկինսոնի հիվանդություն, ոչինչ անել չենք կարող։ Մեր նպատակը լինելու է հիվանդների կյանքի որակը բարելավելը։
Նշեմ, որ հիվանդությունը հանդիպում է նաև երիտասարդների մոտ՝ պայմանավորված գենետիկ գործոններով։ Ընդգծեմ, որ գանգուղեղային տրավմաները ևս կարող են առաջացնել Պարկինսոնի հիվանդություն։
Դոֆամինային նեյրոնները քանակով շատ քիչ են, հետևաբար՝ նաև շատ զգայուն են։ Արտաքին միջավայրի ցանկացած փոփոխություն կարող է վնասել այս նեյրոնները։
Թունաքիմիկատները՝ պեստիցիդները, կարող են նպաստել պարկինսոնիզմի զարգացմանը ֆերմերների, ակտիվ գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների մոտ։ Օդի աղտոտվածությունը ևս կարող է բացասաբար անդրադառնալ մեր նյարդային համակարգի վրա։
Հետազոտություններ են կատարվել, որոնք ցույց են տալիս, որ չափից ավելի կաթնամթերքի օգտագործումը նույնպես կարող է նպաստել Պարկինսոնի առաջացմանը։
Մեր հիվանդներին խորհուրդ ենք տալիս Լևոդոպա օգտագործելուց կես ժամ առաջ և կես ժամ հետո չօգտագործել կաթնամթերք, որովհետև դժվարանում է դեղորայքի ներծծումը։
– Արյան բարձր ճնշումը և աթերոսկլերոզը ևս զարգացնո՞ւմ են հիվանդությունը։
– Իրենք կարող են բերել երկրորդային պարկինսոնիզմի զարգացման, բայց ոչ հիվանդության։
