Թուրքիայի ջրային ռազմավարությունն ազդեցություն կունենա տարածաշրջանի հարևանների վրա
Թուրքական իշխանությունները ներկայացրել են 10-ամյա մասշտաբային ջրային ազգային ռազմավարություն՝ ձգտելով կրճատել ջրի ներքին սպառումը և ուժեղացնել վերահսկողությունը երկրի տարածքում սկիզբ առնող ջրային ռեսուրսների նկատմամբ:
Ջրի ազգային պլանը 2026-2035 թվականների համար ուժի մեջ է մտել նախագահի հրամանագրով հաստատվելուց և մարտի 14-ին «պաշտոնական տեղեկագրում» հրապարակվելուց հետո: Գյուղատնտեսության և անտառտնտեսության նախարարության կողմից պատրաստված փաստաթուղթը սահմանում է երկրի գետերի, ջրամբարների և ջրային ենթակառուցվածքների կառավարման երկարաժամկետ ռազմավարությունը: Ծրագիրն ուրվագծում է 8 հիմնական նպատակ, 31 ռազմավարություն և 141 միջոցառում, որոնք ուղղված են երկրի ջրային պաշարների պահպանմանը՝ կլիմայի փոփոխության և ջրի պահանջարկի աճի պայմաններում: Ռազմավարության համաձայն՝ ջրամատակարարման ցանցերում կորուստները պետք է կրճատվեն մինչև 25%՝ մինչև 2030 թվականը, և 10%՝ մինչև 2050 թվականը: Մինչև 2030 թվականը ծրագիրը նպատակ ունի մեկ շնչի հաշվով օրական ջրի սպառումը կրճատել մինչև 120 լիտր, իսկ մինչև 2050 թվականը՝ մինչև 100 լիտր:
Ակնկալվում է՝ արդյունաբերությունը կվերօգտագործի ավելի շատ ջուր՝ մինչև 30%՝ մինչև 2030 թվականը, և մինչև 50%՝ մինչև 2050 թվականը: Գյուղատնտեսությունը մնում է Թուրքիայում ջրի ամենամեծ սպառողը: Ռազմավարության նպատակն է ոռոգման արդյունավետությունը բարձրացնել մինչև 60%՝ մինչև 2030 թվականը, և 65%՝ մինչև 2050 թվականը՝ որպես ջրի կորուստը նվազեցնելու ավելի լայն ջանքերի մի մաս՝ միաժամանակ պահպանելով գյուղատնտեսական արտադրությունը, որը կազմում է Թուրքիայի ջրի սպառման մոտ 79%-ը: Երկրի ջրային ռեսուրսների ընդհանուր գործակալությունը կընդլայնի ոռոգման համակարգի արդիականացման նախագծերը՝ դրանց արդյունավետությունը բարելավելու համար, և արբանյակային պատկերները կօգտագործվեն գյուղատնտեսական ջրի սպառմանը հետևելու համար:
Ծրագիրը նախատեսում է նաև կեղտաջրերի մաքրման առավել արդյունավետ համակարգերի ստեղծում, ջրային ռեսուրսների թվային մոնիթորինգի իրականացում և կլիմայի փոփոխության նկատմամբ կայունության բարձրացմանն ուղղված միջոցառումներ: Ծրագրի հեղինակները հատուկ ուշադրություն են դարձնում ջրավազանների մոնիթորինգին և պաշտպանությանը, այդ թվում՝ խմելու ջրի համար ջրհավաք ավազանների նկատմամբ ջրային անվտանգության ապահովման պլանների մշակմանը: Կլիմայի փոփոխության ազդեցության գնահատումը կիրականացվի ծովերի, ափերի, լճերի և խոնավ տարածքների վրա: Բացի այդ, ջրամբարներում նախատեսվում է տեղադրել լողացող արևային էլեկտրակայաններ՝ ջրի մակերևութային աղբյուրներից գոլորշիացումը նվազեցնելու համար:
Ուսումնասիրություններ են տարվում երաշտադիմացկուն մշակաբույսերի վերացման ուղղությամբ, մշակվում են հողի խոնավության պահպանման և ոռոգման համար մաքրված կեղտաջրերի անվտանգ վերաօգտագործման մեթոդներ: Ծրագիրը նախատեսում է մինչև 2030 թվականը ստեղծել ջրհեղեղների մասին կանխատեսման և վաղ ազդարարման ազգային համակարգ, որը կարող է կանխատեսել տարերային աղետները դրանց սկսվելուց 72 ժամ առաջ: Լրացուցիչ միջոցառումները ներառում են ստորերկրյա ջրերի մոնիտորինգի ուժեղացում, կեղտաջրերի մաքրման հզորությունների ընդլայնում, թունաքիմիկատների և միկրոպլաստիկների աղտոտման կանխարգելում և, անհրաժեշտության դեպքում, ամբարտակների և ջրամբարների կառուցման ներդրումներ:
Թուրքիայի ջրային քաղաքականությունը կարևոր է ոչ միայն երկրի համար՝ տարրական աշխարհագրության պատճառով։ Օրինակ՝ տարածաշրջանի երկու կարևորագույն գետերը՝ Տիգրիսը և Եփրատը, սկիզբ են առնում Թուրքիայի արևելյան լեռներում և հոսում դեպի հարավ՝ Սիրիա և Իրաք։ Այս երկու գետերը միասին կազմում են Հյուսիսային Մերձավոր Արևելքի հիմնական քաղցրահամ համակարգը:
Անատոլիայի լեռնային սարահարթն ապահովում է համակարգում ջրի ներհոսքի մեծ մասը: Հետազոտողների գնահատմամբ՝ Եփրատի տարեկան հոսքի մոտ 90 %-ը բաժին է ընկնում Թուրքիային, իսկ Տիգրիսը թուրքական տարածքից ստանում է ջրի մոտ 40-50%-ը: Տասնամյակներ շարունակ ջուրը խոչընդոտ է հանդիսացել Թուրքիայի և նրա հարավային հարևանների միջև հարաբերություններում։ 1970-ական թվականներից Թուրքիան կառուցել է մի շարք խոշոր ամբարտակներ «Հարավարևելյան Անատոլիա» նախագծի շրջանակներում, որը լայնածավալ զարգացման ծրագիր է, որն ուղղված է հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրությանը և երկրի հարավ-արևելքում ոռոգման համակարգերի ընդլայնմանը:
Ծրագիրը ներառում է 22 ամբարտակների և 19 հիդրոէլեկտրակայանների կառուցում և տարածաշրջանի զգալի մասը վերածել է կարևոր գյուղատնտեսական գոտու: Միևնույն ժամանակ, Սիրիայում և Իրաքում մտահոգություններ են առաջացել գետի հոսքի վրա վերին հոսանքում գտնվող ջրամբարների հնարավոր ազդեցության վերաբերյալ: Ջրի սակավության խնդիրը հատկապես սուր է Իրաքում, որտեղ Եփրատը և Տիգրիսն ապահովում են քաղցրահամ ջրի մեծ մասը, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսության, կենցաղային սպառման և էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար: Տեղումների կրճատումն ու ջերմաստիճանի բարձրացումը խորացնում են խնդիրը։
Մերձավոր Արևելքն արդեն այժմ կլիմայի փոփոխության հետևանքով առաջացած ջրի սակավության առավել խոցելի շրջաններից մեկն է: Գիտնականները նախազգուշացնում են՝ աճող երաշտը և գոլորշիացման արագության բարձրացումը կարող են հանգեցնել տարածաշրջանում ջրի պաշարների կրճատմանն առաջիկա տասնամյակների ընթացքում: Համապատասխանաբար, ջրային ռեսուրսների կառավարումը դառնում է ավելի ու ավելի կարևոր դիվանագիտական խնդիր։ Թուրքիան, Իրաքը և Սիրիան պարբերաբար ջրի բացթողնման և տեխնիկական համագործակցության համաձայնագրեր են կնքում: Սակայն տարածաշրջանում մինչ օրս չկա ջրային ռեսուրսների համատեղ օգտագործումը կարգավորող համապարփակ միջազգային պայմանագիր։
Ջրային քաղաքականության դիվանագիտական չափումը դրսևորվում է նաև Թուրքիայի արևմտյան սահմաններին։
Այսպիսով, Թրակիայի Ֆո Մերիչ գետը, որը Հունաստանում հայտնի է՝ որպես Էվրոս, Բուլղարիայից հարավ դուրս գալուց հետո կազմում է երկու երկրների սահմանի մի մասը: Գետի վրա ջրհեղեղները պարբերաբար սրում են հարաբերությունները երեք երկրների միջև, հատկապես, երբ Բուլղարիայում առատ տեղումների պատճառով Թուրքիայում և Հունաստանում գետի ստորին հոսանքում ջրի մակարդակը բարձրանում է: Քանի որ գետը հատում է մի քանի ազգային սահմաններ, ջրհեղեղների դեմ պայքարը և ջրային ռեսուրսների կառավարումը պահանջում են երեք երկրների ջանքերի համակարգում: Կովկասում նույնպես մտահոգությամբ են նայում Թուրքիայի արևելքում լայնածավալ հիդրոտեխնիկական նախագծերին, որոնք նպաստում են Կուրի և Արաքսի մերձեցմանը։
Թուրքիայի ազգային ջրային ծրագիրը չի նախատեսում ջրի միջազգային քվոտաներ կամ պայմանագրեր: Փոխարենը՝ այն սահմանում է ներքին մեխանիզմներ, որոնց միջոցով երկիրը մտադիր է կառավարել իր տարածքում սկիզբ առած գետերը հաջորդ տասնամյակի ընթացքում:
Թուրքիայի ազգային ջրային ծրագիրը նույնպես քննադատության է ենթարկվել ընդդիմության կողմից։ Բնապահպան ինժեներ Բոզօղլուն, ով Ժողովրդահանրապետական կուսակցության (ԺՀԿ) կարկառուն ներկայացուցիչներից է, 2026-2035 թվականների ջրային պլանն անվանել է «ցանկությունների ցուցակ», որը չի լուծում Թուրքիայում ջրային ճգնաժամի խնդիրը:
Նրա կարծիքով՝ ծրագրում հիշատակված թվայնացման և «խելացի ցանցերի» ներդրման նախաձեռնությունները մակերեսային են մնում՝ առանց ենթակառուցվածքների լայնածավալ վերակառուցման և պետական կառավարման բարեփոխումների։
Նա մատնանշել է երեք հիմնական թերություններ՝ քաղաքապետարանների ֆինանսավորման անհասկանալի պայմանները, գյուղատնտեսության մեջ ջրի կորուստների կրճատմանն ուղղված արմատական բարեփոխումների բացակայությունը և նախարարությունների և տեղական իշխանությունների միջև ջրային ռեսուրսների կառավարման տարանջատումը:
Ջուրն ինժեներական խնդիր չէ, որը կարելի է լուծել դիսպետչերական հսկողության և տվյալների հավաքագրման համակարգերի (վերահսկողական հսկողություն և տվյալների ձեռքբերում, SCADA) կամ թվային տվյալների միջոցով, այլ «քաղաքական կամքի և կյանքի անքակտելի իրավունքի խնդիր է»,- ասել է Բոզօղլուն՝ օրինակ բերելով միջազգային նախագծերը, այդ թվում՝ Տոկիոյում, որտեղ խողովակաշարերն ամբողջությամբ արդիականացվել են կորուստները նվազեցնելու համար, և Սինգապուրում, որտեղ կեղտաջրերի մաքրման առաջադեմ համակարգերը կեղտաջրերը վերածում են խմելու ջրի: Արդյունավետ լուծումների համար անհրաժեշտ են գործողություններ, այլ ոչ թե մտադրություններ, և միայն ապագան ցույց կտա, թե արդյո՞ք կհաջողվի կյանքի կոչել ազգային ջրային ծրագիրը:
Ալեքսանդր Գրիգորև
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
