1919թ. թուրք-ադրբեջանական սպանություններն Արցախում՝ Մեծ Բրիտանիայի հովանու ներքո
1919 թվականի հունվարին Խոսրով բեկ Սուլթանովը նշանակվում է Արցախի գեներալ-նահանգապետ: 1919 թվականի օգոստոսի 22-ի համաձայնությամբ Արցախը ժամանակավորապես դարձել էր Ադրբեջանի մաս։
Ադրբեջանցի գործիչները շտապում էին ամեն ինչ անել, որպեսզի Արցախը դարձնեին Ադրբեջանի մշտական մաս։ Հասկանալի էր, որ Արցախն Ադրբեջանին կցելուց հետո հաջորդ փուլով ամեն ինչ արվելու էր, որպեսզի Սյունիքը ևս կցվի Ադրբեջանին։ Նահանգապետ դառնալուն պես Սուլթանովը սկսում է ճնշումներ գործադրել Արցախի հայ բնակչության դեմ:
Չնայած այն հանգամանքին, որ որոշված էր բացառել զորքերի տեղաշարժը, ինչի մասին հրապարակային խոսել էր նաև գեներալ Թոմսոնը, հունվարի վերջին ադրբեջանական մեկ զորագունդ բրիտանական գումարտակի հետ միասին մտնում է Ստեփանակերտ:
Սուլթանովի նշանակումը մեծ դժգոհություններ է առաջացնում Արցախում, քանի որ հայերը գիտակցում էին, թե ինչի է հանգեցնելու Արցախում նահանգապետի պաշտոնը Սուլթանովին վստահելը: Թեև բրիտանացիները շտապում էին հանգստացնել՝ նշելով, որ նշանակումը ժամանակավոր է, այնուամենայնիվ, Սուլթանովը կարողացավ իր սև գործն անել:
Սուլթանովի նշանակումից անմիջապես հետո Արցախում սկսվում են ռազմական և հասարակական ճնշումները: Այդ ամենի մասին գրում է նաև ժամանակի մամուլը: 1919 թվականի փետրվար ամսին Արցախում հայերի նկատմամբ տեղի ունեցած վայրագությունների մասին մանրամասն գրում է Շուշիում տպագրվող «Արցախ» թերթը: Թերթի 1919 թվականի մարտի 23-ի համարում կարդում ենք այն բոլոր վայրագությունների, սպանությունների և էթնիկ զտումների մասին, որոնք արել են թուրք-ադրբեջանական վայրագները 1919 թվականի փետրվարի 23-27-ն ընկած ժամանակահատվածում.
«Այսօր գտնվել է Գրիգոր Գալստյանի և վերջինիս որդու դիակները»:
«Փետրվարի 24-ին N 12 գրությամբ Շահումյանից տանուտերը հաղորդում է 9 հոգու սպանության մասին թուրքերի ձեռքով»:
«Փետրվարի 24 N 48 գրությամբ Էրքէջի հասարակության տանուտերը տեղեկացնում է, որ թուրքերն սպանել են Էրքէջ գյուղից մի հոգու, Մանասինշեն գյուղից մի հոգու, Շահումյանից 3 հոգու, Կարաչինարից՝ կրկին երկու հոգու: Այդ բոլոր սպանությունները կատարել են միևնույն օրը՝ փետրվարի 22-ին»:
«Փետրվարի 26 N 332 գրությամբ Խաչենից հաղորդում են գյուղացիներից Ակնայի ճանապարհին խլած եզների և 2000 թումանի մասին»:
«Փետրվարի 23-ի գրությամբ Դիզակի շրջանի հրամանատարը հաղորդում է շրջանում կատարված հարձակման և Նիկ. Հակոբյանի, Հայրապետ Միրզայանի և Կարապետ Զաքարյանի սպանության մասին, որոնք կատարվել են թուրքերի ձեռքով»:
«Փետրվարի 26-ին տեղի են ունենում Թթու ջրի սպանությունները, որին զոհ են գնում Գորիսից վերադարձող Դավիթ Հարությունյանը, Սարգիս Հովհաննիսյանը և վիրավորվում են Արշակ Կարապետյանը և Տեղի գյուղացի Դավիթը: Սպանվածների դիակները բերում են և ներկայացնում են Անգլիայի միսսիային»:
«Փետրվարի 27 N 18 գրությամբ Վարանդայի Սոս գյուղի կոմիսարը տեղեկացնում է գյուղացի Մադաթ Պետրոսյանից 8800 թուման արժողությամբ գողացված անասունների մասին: Գողացված անասունների հետքերը տանում են Ղաջար թրքական գյուղի սահմանները»: («Արցախ» պարբերական, 1919, մարտ 23, էջ 3):
«Արցախ» պարբերականի վերոնշյալ համարում ներկայացված փաստերն ընդամենը 4 օրվա վայրագություններն են, որով հասկանալի է դառնում, թե ինչ էր կատարվում այդ ժամանակ Արցախում, ինչ էին անում ադրբեջանցիները Բրիտանիայի լուռ ներկայությամբ և օժանդակությամբ:
Հատկանշական է, որ այս վայրագությունների մասին Արցախի Ազգային խորհուրդը բազմիցս ներկայացրել է Անդրկովկասի բրիտանական առաքելությանը, սակայն բոլոր փաստերի առաջ նրանք աչք են փակում.
«Անդրկովկասի Միսսիան վերև հիշված հաղորդագրություններին միմիայն մի գրությամբ է պատասխանում (4 մարտ N 193), որի մեջ ասված է. «Եթե դուք ապացույցներ կներկայացնեք թուրքերի հարձակումները հայերի վրա Մարտակերտի գյուղերի մոտ և ցույց կտաք հարձակվողների անունները, ես միջոցներ ձեռք կառնեմ հարձակվողներին ձերբակալելու»: (Նույն տեղում՝ էջ 3):
Բրիտանական առաքելությունը թուրք-ադրբեջանական վայրագությունների փաստերը չտեսնելուն զուգահեռ՝ նաև չի զլանում զգուշացնել Արցախում ապրող հայերին, որ իբր թշնամություն չհրահրեն, քանի որ դա կդիտվի թշնամություն Մեծ Բրիտանիայի դեմ.
«Կրկին անգամ ձեզ հայտարարում եմ, որ եթե հայերի կողմից որևէ թշնամական քայլ արվի թուրքերի դեմ, այդ հանգամանքը կնկատվի իբրև թշնամական վերաբերմունք Մեծ Բրիտանիայի դեմ»: (Նույն տեղում՝ էջ 3):
Պատմական այս փաստերը, իրողություններն ապացուցում են, որ ժամանակները չեն կարող փոխել թուրք-ադրբեջանական դաշինքի բնավորությունն ու ծրագրերը, և երբեք չի կարող լինել մեկ հողի վրա հայ-թուրք-ադրբեջանական, այսպես կոչված, խաղաղ համակեցություն: Դա են ապացուցում նաև ներկայի փաստերը:
Զ. Շուշեցի
