Պատգամավորական մանդատ, բոյկոտ և ընտրողի կամք

ՀՀ Սահմանադրական դատարանի՝ լիովին կանխատեսելի որոշումից հետո հանրային-քաղաքական դաշտում նոր թափով քննարկվում է հարցը՝ արդյոք խորհրդարան անցած ընդդիմադիր ուժերը պետք է ստանձնե՞ն մանդատները, թե՞ հրաժարվեն դրանցից։

Հնչում են տեսակետներ, որ մանդատների ստանձնումը կարող է դիտվել՝ որպես ընտրությունների վիճահարույց արդյունքների լեգիտիմացում կամ ընդդիմության քաղաքական հեղինակազրկում։ Այս մոտեցումը որոշակի հիմքեր ունի, սակայն, իմ կարծիքով, հարցը չի կարելի դիտարկել միայն այդ կտրվածքով։

Ընդդիմությունն, իհարկե, չպետք է պարզապես ստանձնի մանդատները և մուտք գործի առօրյա խորհրդարանական գործունեության ռեժիմ՝ առանց հստակ քաղաքական ԴԻՐՔՈՐՈՇՄԱՆ, պայմանների և հանրային բացատրության։ Այդպիսի մոտեցումը կհանգեցնի ընդդիմության դերակատարման ձևականացմանը։ Սակայն նույնքան վիճահարույց է այն կոշտ եզրահանգումը, թե մանդատների ստանձնումն ինքնին նշանակում է իշխանության լեգիտիմացում կամ ընդդիմության քաղաքական պարտություն։

Այս հարցում առանցքային նշանակություն ունի ընտրողի կամքի խնդիրը։ Ընտրողների ձայները լուրջ քաղաքական և բարոյական պարտավորություն են ստեղծում խորհրդարան անցած ընդդիմադիր ուժերի համար։ Այդ ուժերը չեն կարող պարզապես հայտարարել, թե չեն ստանձնում մանդատները միայն այն հիմնավորմամբ, որ համակարգը թերի է կամ անարդար։ Նման բացատրությունը բավարար չէ, քանի որ ընդդիմադիր ընտրողը քվեարկել է ներկայացված լինելու ակնկալիքով։

Ընդդիմադիր ընտրողը ձայն է տվել ոչ միայն իշխանափոխության հնարավորությանը, այլև իր դիրքորոշումն Ազգային ժողովում լսելի դարձնելու, իշխանությանը հարցեր ուղղելու, քննիչ հանձնաժողովներ ձևավորելու, անհրաժեշտ տեղեկություններ պահանջելու, ինչպես նաև ներքին և միջազգային հարթակներում իր քաղաքական օրակարգը ներկայացնելու համար։ Այս իմաստով մանդատն ամենևին կուսակցական որոշման առարկա չէ, այլև ընտրողի վստահության և ներկայացվածության գործիք։

Մանդատներից հրաժարումը կարող է արդարացված լինել միայն այն դեպքում, երբ ընդդիմությունը կարողանում է համոզիչ կերպով հիմնավորել, որ խորհրդարան մտնելն ընտրողների շահերին ավելի մեծ վնաս է հասցնելու, քան չմտնելը։ Բացի այդ, պետք է հստակ ցույց տրվի, որ խորհրդարանից դուրս պայքարի դեպքում առկա է ավելի արդյունավետ, իրատեսական և հանրությանը հասկանալի ճանապարհային քարտեզ։ Մանդատից հրաժարվելը չի կարող լինել պարզապես քաղաքական ժեստ։ Պետք է հստակ ներկայացվի՝ ի՞նչ է հաջորդելու դրան, ի՞նչ պահանջներ են դրվում, ի՞նչ ժամկետներով, ի՞նչ հանրային մոբիլիզացիայով, ի՞նչ իրավական քայլերով, ի՞նչ միջազգային աշխատանքով և ի՞նչ պայմանների դեպքում է պահանջվելու նոր ընտրությունների անցկացում։

Ակնհայտ է նաև` երաշխիք չկա, որ նոր ընտրություններն ավելի արդար կլինեն, եթե պահպանվում են նույն ընտրական միջավայրը, նույն վարչական ռեսուրսի ռիսկերը, նույն մեդիա դաշտը, նույն դատաիրավական համակարգը, նույն հասարակական բևեռացումը և նույն ընտրական մեխանիզմները։

Միաժամանակ պետք է հաշվի առնել, որ արևմտյան առաջատար պետությունները փաստացի ճանաչել են ընտրությունների արդյունքները։ Հետևաբար՝ ստեղծված պայմաններում ընդդիմության խնդիրը պետք է ներառի նաև արևմտյան հարթակներում հետևողական գործունեությունը՝ ուղղված Հայաստանում օրենքի գերակայության երաշխավորմանը, ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդմանը և խորհրդարանական վերահսկողության մեխանիզմների զարգացմանը։ Այս տեսանկյունից խորհրդարանական մանդատը կարող է ծառայել ոչ միայն ներքին քաղաքական պայքարի, այլև արտաքին քաղաքական հարթակներում Հայաստանի ժողովրդավարական օրակարգն անաչառ ներկայացնելու նպատակին։

Այս համատեքստում ավելի պատասխանատու մոտեցումը, իմ կարծիքով, մանդատների ստանձնումն է, բայց ոչ լուռ, անվերապահ և սովորական խորհրդարանական ռեժիմով։ Մանդատները պետք է ստանձնել՝ հստակ հայտարարելով, որ դա ընտրությունների որակի քաղաքական ընդունում չէ, այլ ընտրողների ձայնը պաշտպանելու և ներկայացնելու հանձնառություն։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հրապարակել առաջարկությունների և պահանջների փաթեթ՝ ուղղված խորհրդարանում ընդդիմության դերակատարության արդիականացմանն ու ինստիտուցիոնալ ամրապնդմանը, որի առանցքը պետք է լինի խորհրդարանական վերահսկողությանն իրական բովանդակություն հաղորդելը, ինչի շնորհիվ ընդդիմությունը կդառնա իշխանությանը հակակշռող, հանրային օրակարգ թելադրող և ընտրողների շահերը պաշտպանող ուժ։ Ընդդիմության մասնակցությունը պետք է վերածվի իշխանությանը հնարավորինս հակակշռելու, հանրային օրակարգ ձևավորելու և ընտրողների շահերը հետևողականորեն ներկայացնելու գործիքի։ Հակառակ դեպքում խորհրդարանական ներկայությունը կարող է վերածվել ձևական և քաղաքականապես վնասարար մասնակցության։

Մանդատներից հրաժարումը, հետևաբար, պետք է դիտարկվի ոչ թե որպես առաջնային քաղաքական մարտավարություն, այլ որպես վերջին միջոց։ Եթե խորհրդարանական գործունեությունն ընդդիմության համար վերջնականապես վերածվի քաղաքականապես անիմաստ ձևականության, ապա այդ փուլում պետք է քննարկվի ընդդիմադիր ուժերի կողմից մանդատները համակարգված, ամբողջական և միաժամանակ վայր դնելու հարցը։

Ամենակարևորը ոչ թե մանդատը վերցնելու կամ չվերցնելու մեխանիկական որոշումն է, այլ այն, թե որքանով է ընդդիմությունը կարողանում մանդատը դարձնել ընտրողի ձայնը պաշտպանելու, գործադիր իշխանությանը վերահսկելու և քաղաքական պայքարը խորհրդարանում կենտրոնացնելու միջոց։

Ուստի, բանաձևը հետևյալն է․ մանդատը ստանձնելն ինքնին չի կարող մեկնաբանվել՝ որպես իշխանության լեգիտիմացում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում մանդատից հրաժարումը՝ որպես ընտրողի կամքի անտեսում։

ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

ՀՀ ԳԽ և ՀՀ ԱԺ պատգամավոր (1990-99թթ.)

ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան