Երևանյան գագաթնաժողովից՝ մինչև բողոքի նոտա. Ինչո՞ւ է խորանում Մոսկվայի և Երևանի միջև հակասությունը

Մայիսի 4-ին Երևանում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) 8-րդ գագաթնաժողովը դարձավ այն ջրբաժանը, որը վերջնականապես բյուրեղացրեց հայ-ռուսական հարաբերություններում տարիներ շարունակ կուտակված համակարգային ճեղքվածքը։ Չնայած պաշտոնական Երևանի որդեգրած եվրոպական վեկտորը նորություն չէր, սակայն այս միջոցառման շրջանակում տեղի ունեցած իրադարձությունները՝ մասնավորապես Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկիի մասնակցությունն ու ելույթը, հարաբերությունների լարվածությունը հասցրին ճգնաժամային կետի։

Այս լարվածության ամենախոսուն դրվագը ՌԴ ԱԳՆ-ում Հայաստանի դեսպանի կանչն ու նրան ներկայացված բողոքի նոտան էր։ Սա դիվանագիտական պրակտիկայում ծայրահեղ քայլ է, որը փաստում է, որ Մոսկվան այլևս միայն հրապարակային հայտարարություններով չի սահմանափակվում։

Դեսպանի կանչը նշանակում է, որ Կրեմլը Երևանի գործողությունները որակում է ոչ թե որպես սովորական տարաձայնություն, այլ որպես դաշնակցային պարտավորությունների ուղղակի և կոպիտ խախտում, ինչը պահանջում է պաշտոնական արձանագրում։ Թեև, այստեղ հարկ է նաև նշել, որ թե հայաստանյան իշխանությունները, թե փորձագիտական համայնքի շատ ներկայացուցիչներ նշում են, որ Ռուսաստանն էլ շատ դրվագներով չի կատարել իր դաշնակցային պարտավորությունները, որի հետևանքով են ՀՀ իշխանությունները որոշել փոխել ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը՝ սկսելով նվազեցնել կախվածությունը ՌԴ-ից։

Մայիսի 7-ին Մարիա Զախարովայի հնչեցրած դիտարկումները լրացրին այս պատկերը։ Նա շեշտեց, որ Երևանը, տրամադրելով հարթակ Զելենսկիի հակառուսական հռետորաբանության համար, փաստացի դառնում է Արևմուտքի հակառուսական կոալիցիայի մաս։ Ռուսական կողմի համար սա ոչ թե սոսկ «բազմավեկտոր» քաղաքականության դրսևորում է, այլ ցուցադրական քայլ՝ ուղղված Ռուսաստանի կենսական շահերի դեմ հենց իր դաշնակցի տարածքում։

Պետք է հաշվի առնել, որ այս ամենը տեղի է ունենում արդեն իսկ գոյություն ունեցող խորը դժգոհությունների ֆոնին։ Երևանի կողմից ՀԱՊԿ-ի արդյունավետության հրապարակային կասկածի տակ դնելը, ռուսական խաղաղապահների դերի շուրջ քննադատությունը, Հռոմի ստատուտի վավերացումը ստեղծել էին մի միջավայր, որտեղ վստահությունը զրոյացված էր։

Երևանյան գագաթնաժողովը պարզապես պատռեց վերջին դիվանագիտական քողը՝ ի ցույց դնելով, որ Հայաստանը գնում է ռազմավարական դաշնակցի փոփոխության։

Ի՞նչ կարող է հետևել դեսպանի կանչին և նմանատիպ կոշտ արձագանքին։ Նախևառաջ, սպասելի է երկկողմ հարաբերությունների «սառեցման» նոր փուլ, որտեղ Ռուսաստանը կարող է որոշ քայլերի ու ճնշումների դիմել։ Դեսպանին ներկայացված դժգոհությունը կարող է վերածվել կոնկրետ քայլերի, ինչը Ռուսաստանը հաճախ է կիրառում իր «ուղեծրից» դուրս եկող երկրների նկատմամբ։

Միջազգային հարթությունում Հայաստանը կարող է բախվել լուրջ մարտահրավերի. եվրոպական վեկտորի ամրապնդումը, որն այսքան ցուցադրական կերպով իրականացվեց գագաթնաժողովի ժամանակ, պահանջելու է անվտանգային երաշխիքներ Արևմուտքից։

Սակայն, եթե այդ երաշխիքները չլինեն համարժեք և ժամանակին, Հայաստանը կարող է հայտնվել անվտանգային այնպիսի գոտում, որտեղ հին դաշնակիցն արդեն թշնամաբար է տրամադրված, իսկ նոր գործընկերները պատրաստ չեն լիարժեք պատասխանատվություն ստանձնել։

Իսկ ՀՀ իշխանությունների հույսը խաղաղության օրակարգն է։ Եվ, թերևս, պատահական չէ, որ այս գործընթացներում ՀՀ իշխանությունները խոսում են հաստատված խաղաղության մասին և հենց խաղաղության փաստը դիտարկում են՝ որպես երաշխիք, քանի որ ՌԴ-ի ուղեծրից դուրս գալու դեպքում ՀՀ անվտանգության երաշխավորի դերը որևէ արևմտյան երկիր չի ստանձնելու։

Մայիսի 4-ի գագաթնաժողովը և դրան հետևած ռուսական դիվանագիտական դեմարշը՝ դեսպանի կանչի տեսքով, նշանավորում են հայ-ռուսական հարաբերությունների դասական մոդելի ավարտը։ Սա այլևս տարաձայնություն չէ, այլ բացահայտ աշխարհաքաղաքական տարանջատում, որտեղ կողմերից յուրաքանչյուրը սկսում է խաղալ սեփական կանոններով։ Հայաստանի համար սա նշանակում է անցում դեպի բարձր ռիսկային գոտի, որտեղ Ռուսաստանից հնարավոր են քաղաքական, տնտեսական ու էներգետիկ ճնշումներ։

Մոսկվայի կողմից հնարավոր տնտեսական և էներգետիկ ճնշումների պարագայում, Եվրոպական միությունը, որպես կանոն, առաջարկում է «դիմակայունության բարձրացման» գործիքակազմ։ Սա նախևառաջ՝ ենթադրում է ֆինանսական օժանդակություն և ներդրումային փաթեթներ, որպեսզի մեղմվի ռուսական շուկայի հնարավոր փակման հետևանքով առաջացող տնտեսական ցնցումը։

Այնուամենայնիվ, քաղաքական և անվտանգային հարթությունում ԵՄ-ի առաջարկները հաճախ սահմանափակվում են «փափուկ ուժի» և դիտորդական առաքելությունների ընդլայնմամբ, ինչը նշանակում է, որ Մոսկվայի հետ բացահայտ առճակատման դեպքում Երևանին առաջարկվող եվրոպական «անվտանգային բարձիկը» կունենա առավելապես խորհրդատվական բնույթ։

Կարճաժամկետ կտրվածքում ԵՄ «դիմակայունության գործիքներն» ունեն բավականին սահմանափակ և հիմնականում հոգեբանական ու ֆինանսական «առաջին օգնության» նշանակություն։ Դրանք չեն կարող արագ փոխարինել տասնամյակներով ձևավորված տնտեսական և էներգետիկ հանգամանքները։

Ամփոփելով՝ պետք է նշել, որ կարճաժամկետ կտրվածքում ԵՄ գործիքները տալիս են որոշակի կայունություն, բայց ոչ անվտանգություն բոլոր ոլորտներում։

Ի դեպ, այս հանգամանքները ճանաչում են նաև եվրոպացի վերլուծաբանները՝ արձանագրելով, որ սա բարդ ճանապարհ է։ Անկախ արևմտյան տարատեսակ օժանդակություններից՝ Հայաստանն անցումային բարդ փուլը պետք է հաղթահարի միայնակ՝ մնալով խոցելի վիճակում։