Հայաստանը հետաքրքրված է նավթամթերքով և, հավանաբար, Ադրբեջանից եկող գազով
Երկու երկրների պետական պաշտոնյաներն ու գործարարները շփվել են Աղվերանում
Ինչպես և սպասվում էր, Բաքվի և Երևանի միջև շփումներնը ընդլայնվում են՝ հիմնականում երկու երկրների միջև պետական սահմանի սահմանազատման պետական հանձնաժողովի միջոցով, որը նախագահում են փոխվարչապետներ Մհեր Գրիգորյանը և Շահին Մուստաֆաևը: Հանձնաժողովի 13-րդ նիստը տեղի է ունեցել ապրիլի 29-ին Հայաստանի Աղվերան հանգստավայրում, որը հարմար վայր է տարբեր բանակցությունների և ոչ պաշտոնական շփումների համար:
Հյուրընկալող երկրի պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն՝ «նիստի ընթացքում կողմերը մանրամասն մտքեր են փոխանակել սահմանազատման գործունեության հետ կապված կազմակերպչական և տեխնիկական հարցերի շուրջ»: Համաձայնեցվել են սահմանազատման փորձագիտական խմբերի գործունեության ընթացակարգերի վերաբերյալ հրահանգների նախագծերի տեքստը, պետական սահմանի սահմանազատման քարտեզի ստեղծման ընթացակարգը, ինչպես նաև Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև պետական սահմանի սահմանազատման փաստաթղթերի պատրաստման և տրամադրման ընթացակարգը:
Բացի այդ, համանախագահներ Մհեր Գրիգորյանը և Շահին Մուստաֆաևը (ծնունդով՝ Հայկական ԽՍՀ Նոյեմբերյանի շրջանից) «առանձին մտքեր փոխանակեցին փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ։ Նշվել է՝ Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքով դեպի Հայաստանի Հանրապետություն բեռների տարանցումը հաջողությամբ իրականացվում և ներկայումս շարունակվում է: Գոհունակությամբ նշվել է, որ Ադրբեջանն իրականացնում է նավթամթերքների առաքումները Հայաստան, ինչը երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական կապերի ձևավորման ցուցանիշ է»:
Բաքվի պատվիրակության և հայկական գործարար շրջանակների անանուն ներկայացուցիչների հանդիպման ընթացքում «տեղի է ունեցել առևտրատնտեսական համագործակցության զարգացման, ապրանքների և ծառայությունների փոխադարձ մատակարարման, ինչպես նաև տարանցիկ փոխադրումների հարցերի քննարկում: Հատուկ ընդգծվել է՝ ձեռք բերված արդյունքները հնարավոր են դարձել ՀՀ վարչապետի և Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի քաղաքական կամքի շնորհիվ: Հանձնաժողովների հանդիպման արդյունքներով ստորագրվել է համապատասխան արձանագրություն»:
Միաժամանակ, ըստ Բաքվի ԶԼՄ-ի՝ Ադրբեջանը սկսել է տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ստեղծումը Սոթքի ոսկու հանքավայրի շրջանում, որն աշխատանքների ավարտից հետո նախատեսվում է շահագործման հանձնել AzerGold ընկերությանը: Տարածքը զննելուց հետո Բաքվում եկել են այն եզրակացության, որ ներկայումս Հայաստանը որևէ աշխատանք չի տանում։ Այդ ստուգման անցկացումը համաձայնեցվել էր Գրիգորյանի և Մուստաֆաևի Գաբալայում կայացած նախորդ հանդիպման ժամանակ։
«Кавказское бюро»-ն գրում է․ «Բանակցություններից հետո դիտորդների ուշադրությունը գրավեց ոչ այնքան հանդիպումը, որքան (հայկական) պատվիրակության շարասյան կազմը։ Շարասյան պոչում նկատվել է 00-OO-006 սերիական համարով Rolls-Royce մակնիշի մեքենա, որը, ըստ հայ լրագրողների, կապված է գործարար Սամվել Ալեքսանյանի հետ։ Լրատվական դաշտում շրջանառվում է նաև մեկ այլ հայ գործարարի անուն՝ Խաչատուր Սուքիասյան (Գռզո)։ Զուգահեռաբար հաղորդվել է անվտանգության միջոցառումների ավելացման և բանակցությունների շրջանում դիպուկահարների առկայության մասին»։ Նշված գործարարները, որոնք Հայաստան ամենատարբեր ապրանքատեսակներով խոշոր ներմուծողներ են, իրենց լավ էին զգում նաև մինչև 2018 թվականը, սակայն հենց Նիկոլ Փաշինյանի և նրա թիմի իշխանության գալուստով է, ասում են, ծավալվել «ողջ թափով»։ Պետք է ենթադրել՝ հենց նրանք են Երևանի «խաղաղության օրակարգի»՝ ներառյալ արևելյան և արևմտյան հարևանների հետ, բաղձալի առևտրի կուրսի շահառուների արտոնյալ ցուցակում։
Բայց արդյո՞ք սա շահույթ և բարգավաճում կբերի Հայաստանի քաղաքացիների մեծամասնությանը: Ճիշտ է, հարցը խիստ վիճահարույց է, և արդյո՞ք խոսքը միայն առևտրի մասին է: Հայաստանի Ազգային ժողովի ընդդիմադիր «Հայաստան» դաշինքի պատգամավոր Արթուր Խաչատրյանի կարծիքով՝ կառավարության գործող ղեկավար Նիկոլ Փաշինյանը, չունենալով ներքին լեգիտիմություն և ժողովրդի իրական աջակցությունը, խաղադրույք է կատարում Բաքվի վրա, և Մուստաֆաևի ներկայիս այցը կազմակերպվել էր ցույց տալու համար, թե իբր Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղություն է տիրում, և քանի դեռ Փաշինյանը ղեկին է, հարաբերությունները կմնան նորմալ:
Կարելի է չկասկածել, որ «իրենց աջակցության դիմաց նրանք անպայման ինչ-որ բան պոկելու են հայկական իշխանություններից», չի կասկածում Խաչատրյանը՝ ենթադրելով, որ Բաքուն կարող է առանձնաշնորհումներ պահանջել սահմանազատման և սահմանագծման գործընթացում՝ հաշվի առնելով Մուստաֆաևի՝ որպես հանձնաժողովի համանախագահի կարգավիճակը։ Ինչ վերաբերում է գործարարների հետ հանդիպմանը, ապա դա պատրանք է ստեղծում, որ «բնական հարաբերությունների» հաստատումը նոր հնարավորություններ կբացի։
Թվում է, թե մասամբ դա իսկապես այդպես է. 2026 թվականի առաջին եռամսյակում Ադրբեջանը ռեկորդային 5,8 մլն դոլարի իր արտադրանքն է արտահանել Հայաստան (75%-ով դա նավթամթերք է), մինչդեռ ամբողջ 2025 թվականի ընթացքում Ադրբեջանը Հայաստան է արտահանել 788,8 հազար դոլարի ապրանք։
Իսկ Հայաստանից ներմուծումը կազմել է ինչ-որ խորհրդանշական 960 դոլար։ Երևանում ընդգծում են Ադրբեջան փաստացի արտահանման բացակայությունը, իսկ ԶԼՄ-ներում ենթադրություններ են հնչում, որ նշված գումարը կարող էր առաջանալ երկու երկրների ԶԼՄ-ներում լայնորեն լուսաբանված մի քանի փոխայցելությունների ընթացքում «քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների փոխանցած» նվերների հաշվին (քաղցրավենիք, թեյ և այլն): Վերջին նման այցը տեղի է ունեցել ապրիլի առաջին տասնօրյակում. հայկական պատվիրակությունն Ադրբեջան է ժամանել Տավուշի մարզի հյուսիսային մասում գտնվող ցամաքային սահմանի սահմանազատված հատվածով՝ անցնելով հարևան Ղազախի շրջան՝ սահմանագծի հյուսիսային սահմանազատված հատվածով՝ պահպանելով բոլոր անհրաժեշտ ձևականությունները:
Բաքվի ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ Հայաստան արտահանումը կազմել է 2026 թվականի առաջին երեք ամիսներին Ադրբեջանի արտահանման ընդհանուր ծավալի ընդամենը 0,11%-ը, իսկ փոխադարձ առևտրի կառուցվածքում գերակշռում են Կասպից ծովի ափերից նավթամթերքները (դրանք նույնպես գերակշռում էին Հայկական ԽՍՀ-ի հետ ադրբեջանական առևտրային կապերում մինչև 1990 թվականը ներառյալ)։
Ռուսական կողմը բազմիցս կոչ է արել վերականգնել երկու երկրների միջև տնտեսական կապերը՝ ներառյալ տրանսպորտային հաղորդակցությունների բացումը: Անմասն չմնաց նաև Թրամփի վարչակազմը, որը 2025 թվականի ապրիլի 8-ին Վաշինգտոնում կազմակերպեց աղմկահարույց «խաղաղության» գագաթնաժողով, որն ուղեկցվեց խաղաղության համաձայնագրի նախագծի նախաստորագրմամբ։ Անցած հունվարին Բաքուն և Երևանը փոխանակվել են փոխադարձ առևտրի համար պոտենցիալ ապրանքների ցուցակներով. դրանք մասամբ թարմացվել են փետրվարին: Այդ ժամանակ էլ Աբու Դաբիում Ալիևն ու Փաշինյանը, հիշեցնենք, կողմ էին արտահայտվել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տնտեսական կապերի զարգացմանը։
Ավելի ուշ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարը լրատվամիջոցներին հայտնել էր, որ Երևանը Բաքվի հետ բանակցություններ է վարում ալյումինե փայլաթիթեղի և դրա արտադրության համար հումքի, ֆերոմոլիբդենի, որոշ քիմիական նյութերի, գյուղատնտեսական կենդանիների, կոնյակի, ծխախոտի, տեքստիլի, վարդերի, եթերայուղերի և այլ ջերմոցային արտադրանքի փոխադարձ մատակարարման շուրջ: Ինչ վերաբերում է երկաթուղով Ադրբեջանի տարածքով գազի մատակարարմանը, ապա դրա համար անհրաժեշտ են «ՀԿԵ-ի հսկայական ներդրումներ», աներկբա ակնարկեց նախարարը:
Դեռևս 2024 թվականին Ալիևը հայտարարել է՝ «արտահանման հնարավորությունների ընդլայնման շրջանակներում Բաքուն թույլ է տալիս Հայաստանի տարածքով անցկացնել էլեկտրահաղորդման գծերից մեկը և գազատարը։ Հայաստանը կարող է դառնալ Ադրբեջանից պոտենցիալ գազ ստացող»։
Վերջինս առավել ևս հնարավոր է, քանի որ 1960-ականների երկրորդ կեսից մինչև 1970-ականների սկիզբը գոյություն ունի ճյուղավորված գազատար ցանց, որը Կասպից ծովի (մեթան, այսինքն՝ բնական, և նավթային, այսինքն՝ պրոպան-բութան) հանքավայրերը մատակարարել է դեռևս Հայկական ԽՍՀ։ Կարո՞ղ է արդյոք նման սխեմա վերարտադրվել այսօր՝ ավելի քան 35 տարի անց, և սկզբունքորեն նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում։ Հաշվի առնելով վերջին ամիսների և տարիների անհանգիստ աշխարհաքաղաքական դինամիկան՝ այս հարցին հաստատապես պատասխանելը դեռ հստակ վաղաժամ է։
Ալեքսեյ Բալիև
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
