TRIPP-ի ճիշտ օգտագործման դեպքում այն կարող է նվազեցնել ՀՀ-ի երկարատև տնտեսական մեկուսացումը. Զոհրաբ Մնացականյան
Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախկին նախարար Զոհրաբ Մնացականյանն անդրադարձել է «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախագծի իրագործման հնարավորություններին, Հայաստանի համար դրա ռազմավարական նշանակությանը, ինչպես նաև նախագծի կյանքի կոչման ճանապարհին առկա բարդություններին։
«Արմենպրես»-ի հաղորդմամբ՝ իր հոդվածում, որը հրապարակվել է Evnreport-ում, Զոհրաբ Մնացականյանն ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ TRIPP նախագծի շուրջ Հայաստանում շրջանառվող հանրային քննարկումները ինչպես սահմանափակ են, այնպես էլ ոչ ճիշտ ուղղվածություն ունեն։
Մնացականյանը սխալ է համարում այն, որ հանրային դիսկուրսում չափազանց մեծ ուշադրություն է դարձվել ՀՀ ինքնիշխան տարածքի 43 կիլոմետրանոց հատվածին, և չափազանց քիչ՝ ավելի լայն աշխարհաքաղաքական և տնտեսական փոփոխություններին, որոնք նախագծին տալիս են իրական նշանակություն։
«TRIPP-ը պարզապես տեղական ենթակառուցվածքային պայմանավորվածություն չէ։ Հայաստանի համար դա հնարավորությունների պատուհան է շատ ավելի լայն իմաստով։ Այն գտնվում է եվրասիական առևտրային ուղիների ավելի լայն վերակազմավորման շրջանակներում, քանի որ աշխարհաքաղաքական լարվածությունը և մատակարարման շղթայի խափանումները ստիպում են կառավարություններին և բիզնեսներին վերանայել Ասիայի և Եվրոպայի միջև ապրանքների տեղաշարժի ձևը»,-գրել է ԱԳ նախկին նախարարը։
Նրա բնորոշմամբ՝ այս փոփոխության կենտրոնում է այսպես կոչված Միջին միջանցքը՝ Տրանսկասպյան երթուղին, որը Չինաստանը կապում է Եվրոպայի հետ՝ Կենտրոնական Ասիայի, Հարավային Կովկասի և Թուրքիայի միջոցով։
Զոհրաբ Մնացականյանի կարծիքով՝ այդ նախագիծն առայժմ մնում է թերզարգացած և համեմատաբար թանկ, սակայն դրա գրավչությունը գտնվում է դիվերսիֆիկացիայի մեջ։
«Աշխարհում, որտեղ Ռուսաստանով անցնող հյուսիսային երթուղին սահմանափակված է պատժամիջոցներով, իսկ Սուեզի ջրանցքով անցնող ավանդական ծովային ուղիները բախվում են անվտանգության մշտական ռիսկերի, ավելորդությունը արագորեն դառնում է ռազմավարական բաղկացուցիչ»,-նշել է Մնացականյանը։
Ըստ ՀՀ արտաքին գործերի նախկին նախարարի՝ այս համատեքստում TRIPP-ը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս մուտք գործել Արևելք-Արևմուտք զարգացող առևտրային ցանցեր, և ճիշտ օգտագործման դեպքում այն կարող է նվազեցնել Հայաստանի երկարատև տնտեսական մեկուսացումը և մեծացնել դրա կարևորությունը այն տարածաշրջանում, որտեղ կապը կրկին ուժի աղբյուր է։
«Այնուամենայնիվ, հնարավորությունը չի երաշխավորում ներառվածությունը։ Ադրբեջանում և Թուրքիայում ենթակառուցվածքային զարգացումները ենթադրում են, որ կարող են ձևավորվել այլընտրանքային երթուղիներ, որոնք ամբողջությամբ շրջանցում են Հայաստանը: Հետևաբար, ռիսկը ոչ միայն այն է, որ Հայաստանը սխալ է կառավարում TRIPP-ը, այլև այն, որ այն դառնում է երկրորդական իր շուրջ կառուցվող համակարգի համար։ Այս արդյունքից խուսափելը կպահանջի ավելի լայն ռազմավարական մոտեցում: Միայն տարանցումը հազվադեպ է ստեղծում կայուն տնտեսական արժեք: Այն պետք է ուղեկցվի լրացուցիչ ենթակառուցվածքների՝ երկաթուղու, ճանապարհների և լոգիստիկայի մեջ արվող ներդրումներով, ինչպես նաև տարածաշրջանային մատակարարման շղթաներին ինտեգրմամբ: Այնպիսի նախագծերը, ինչպիսիք են Հայաստանի Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքը և Թուրքիայի հետ վերականգնվելիք ճանապարհային և երկաթուղային կապերն ունեն ոչ թե լրացուցիչ նշանակություն, այլ կենտրոնական դեր են խաղում այն հարցում, թե արդյոք Հայաստանը նշանակալիորեն մասնակցո՞ւմ է տարածաշրջանի զարգացող տրանսպորտային ճարտարապետությանը»,-ընդգծել է Զոհրաբ Մնացականյանը։
ԱԳ նախկին նախարարի բնորոշմամբ՝ կան նաև երկարաժամկետ հնարավորություններ՝ կապված TRIPP նախագծի իրագործման հետ․ «TRIPP-ն ակնհայտորեն կապված չէ Վաշինգտոնի միայն մեկ վարչակազմի հետ։ Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում կարևորագույն հանքանյութերի, այդ թվում՝ ուրանի և լիթիումի աճող պահանջարկն ուշադրություն է հրավիրում Կենտրոնական Ասիայի ռեսուրսային բազայի վրա: Արդյունավետ միջտարածաշրջանային երթուղիները կարող են կապել այս մատակարարումները համաշխարհային շուկաների հետ»:
Մնացականյանի կարծիքով՝ Հարավային Կովկասում ներտարածաշրջանային առևտրի խթանման և դիվերսիֆիկացիայի պոտենցիալ հնարավորությունները, բացի մաքուր տնտեսագիտությունից, խոստումնալից և ամուր հիմք են տարածաշրջանային ինտեգրման և երկարաժամկետ ու կայուն անվտանգության համար։
«Աշխարհաքաղաքական սահմանափակումները ոչ պակաս կարևոր են: Նոր առևտրային միջանցքները անխուսափելիորեն վերաբաշխում են ազդեցությունը: Ռուսաստանը և Իրանը, որոնք երկուսն էլ տնտեսական և ռազմավարական կշիռ են ստանում առկա տարանցիկ երթուղիներից, քիչ հավանական է, որ չեզոք կերպով դիտարկեն այս զարգացումները: Նրանց արձագանքները, լինեն դրանք տնտեսական, քաղաքական, թե այլ, կձևավորեն այն միջավայրը, որտեղ գործում է TRIPP-ը։ Հետևաբար, Հայաստանի համար հարցը ոչ թե այն է, թե արդյոք տարանցումը ռիսկ է ստեղծում, այլ այն, թե արդյոք այն կարող է վերածվել լծակի։ Դա կախված կլինի քաղաքականությունից։ Ինքնիշխանության վրա նեղ կենտրոնացումը, թեև անհրաժեշտ է, բայց ինքնին բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է ավելի ինտեգրված ռազմավարություն, որը կհամապատասխանեցնի ենթակառուցվածքների զարգացումը տնտեսական քաղաքականության և արտաքին քաղաքականության հետ, և որը կճանաչի կապի և ուժի փոխազդեցությունը»,-շեշտել է Զոհրաբ Մնացականյանը։
Նրա կարծիքով՝ անվտանգության երաշխիքները, որոնք ընկալվում են նեղ ռազմական և քաղաքական իմաստով և հիմնված են մեծ տերություններից ակնկալվող պաշտպանության վրա, ոչ մեկ անգամ են ապացուցել իրենց անօգտակարությունը։
«Անվտանգության երաշխիքներն ու պաշտպանությունը հիմնված են շահերի վրա։ Մեծ տերությունների շահերը փոփոխական են և ժամանակի ընթացքում փոխվում են։ Նման երաշխիքները ապահովում են կասկածելի պաշտպանություն։ Լավագույն դեպքում դրանք ապահովում են կախվածություն և հետագա անվտանգության խոցելիություն պաշտպանվածների համար։ Կապը և դիվերսիֆիկացիան, տարածաշրջանային և համաշխարհային մատակարարման և արժեքային շղթաներում ամուր ինտեգրումը նախատեսված են բարձրացնելու Հայաստանի նշանակությունը թե՛ տարածաշրջանային, թե՛ գլոբալ մակարդակով։ Իսկ նշանակությունը գլոբալ դերակատարների համախմբված հետաքրքրության աղբյուր է ինքնիշխանության, տարածաշրջանային խաղաղության, կայունության և կանխատեսելիության պահպանման գործում՝ կայուն ազգային անվտանգության կարևոր հիմքեր։ Երեք տարածաշրջանային տերություններից ռազմավարական հավասար հեռավորությունը արդարացված քաղաքականության շրջանակ է այս նպատակները առաջ մղելու համար»,-իր հոդվածում գրել է Զոհրաբ Մնացականյանը՝ հավելելով, որ TRIPP-ը միայն տարածքով տեղաշարժի մասին չէ, այն վերաբերում է դիրքավորմանը փոփոխվող համաշխարհային համակարգում։
