«Այսօրվա հերոսը դարձել է օլիգարխը, որին ես խնայում եմ, որովհետև խղճում եմ». Սուրեն Հասմիկյան

Այսօր «Ազդակ» մամուլի ակումբում ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, կինոգետ, կինոքննադատ Սուրեն Հասմիկյանը լրագրողների հետ հանդիպման ընթացքում խոսեց կինոյի և թատրոնի այսօրվա վիճակի ու վաղվա սպասելիքների մասին, ինչպես նաև՝ անդրադարձ կատարեց հայաստանյան սոցիալ-քաղաքական իրականությանը, քաղաքական կյանքի և արվեստի հարաբերություններին:

Մամուլի ասուլիսը մեկնարկեց պատվոգրի հանձնման արարողությամբ, որով ծննդյան 80-ամյակի առթիվ «Իրավունք» թերթի կողմից ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Սուրեն Հասմիկյանը ճանաչվեց 2015 թվականին ՀՀ-ում Մշակույթի լավագույն գործիչ:

Լրագրողների հետ հանդիպման ընթացքում Սուրեն Հասմիկյանը համոզմունք հայտնեց, որ կինոն 20-րդ դարի գլխավոր լեզուն էր, որի միջոցով հավերժանում էր իրականությունն ու մարդը՝ այնպիսին, ինչպիսին կա. «Դա մեծ միսիա էր՝ դրված կինոյի վրա, որովհետև կինոյի գլխավոր էությունը վավերագրությունն էր, որն այսօր վտանգված է՝ համակարգչի շնորհիվ: Ներխուժել է կոմպյուտերային գրաֆիկան, և ես դադարում եմ հավատալ վավերագրական կադրին՝ ցույց են տալիս Ղարաբաղի սահմանից ինչ-որ ռեպորտաժ՝ հարյուր անգամ կրկնելով նույն կադրը: Հիմա ես ինչպե՞ս հավատամ և վստահեմ այդ կադրին: Այսինքն՝ արժեքազրկվել է ոչ միայն խոսքը, որում մենք արդեն համոզվել ենք, այլ նաև պատկերը: Իսկ եթե դու կորցրել ես հավատը պատկերի նկատմամբ, ուրեմն դա արդեն կինո չէ»:

Կինոքննադատը համոզված է, որ ինչքան էլ տարօրինակ հնչի, բայց սովետական և հայկական կինոյին փրկել է խորհրդային մեծ կինոշուկան, որ գոյություն ուներ այդ տարիներին: «Հայ կինոյի ստեղծման հարցում մենք պարտական ենք Մոսկվային,- այսպես է կարծում Սուրեն Հասմիկյանը և հակադարձում լրագրողներից մեկի այն դիտարկմանը, թե հայ կինոն իրականում 105 տարեկան է,- Էդ կապ չունի, էդ հեչ: Հայը նկարել է, այո, բայց «հայկական կինո» հասկացությունը միայն Հայաստանում չէր կարող էր լինել»:

Իբրև կինո հասկացության ստեղծում, Սուրեն Հասմիկյանը բերում է ամերիկյան Հոլիվուդի օրինակը. «Ամերիկային Հոլիվուդը մինչ այսօր կարողանում է պահպանել ներքին մեծ շուկան՝ թքած ունենալով եվրոպական կինոշուկայի վրա, որովհետև վստահ է, որ հենց տեղում՝ Ամերիկայում, հանելու է իր ներդրած գումարը: Բոլորովին այլ հարց է, թե ի՞նչ է նկարահանվում հիմա Հոլիվուդում, որովհետև դա դասական իմաստով կինո չէ, այլ հոլիվուդյան մոնստր արտադրանք: Թեև եկեք նշենք, որ ամերիկյան կինոն և, մասնավորապես, Հոլիվուդն անկասկած ունեցել է իր «Ոսկե դարը»՝ 20-րդ դարի առաջին կեսը, որի ընթացքում ստեղծված կինոյին հաջողվեց մի շատ կարևոր ֆունկցիա կատարել՝ ամերիկացին սկսեց հավատալ սեփական ուժերին, և դա տեղի ունեցավ բացառապես կինոյի շնորհիվ»:

Անդրադառնալով «Հայֆիլմ» կիոստուդիայի վաճառքին՝ կինոքննադատն այն բնորոշեց՝ իբրև «ողորմելի մի պատմություն», իսկ սեփականատերերի կողմից իրականացված թվայնացման ծրագիրը՝ տխուր փաստ. «Ես ինձ էլ մեղավոր եմ համարում, որ ժամանակին ակտիվ չպայքարեցի սեփականաշնորհման գաղափարը կանխելու դեմ, որովհետև հայկական կինոն չէր կարելի սեփականաշնորհել»:

Կինոքննադատին առանձնապես հավատ չի ներշնչում ժամանակակից հեղինակային կինոյի հասկացությունը. «Ես ուզում եմ խոսել «հեղինակային կինո» հասկացության դեմ: Այլ բան է արտ-հաուզը, որը, իմ կարծիքով՝ բարձր արժեք է, ու բոլորովին մեկ այլ բան՝ մայն-ստրիմը: Ձեզնից ո՞վ է տեսել հայկական արտադրության վերջին տարիների ֆիլմերը, այն դեպքում, երբ տարեկան 100 ֆիլմ է նկարահանվում Հայաստանում: Անունը դնում են, թե հեղինակային կինո են նկարում, որն իրականում ոչ ոք չի տեսնում, նույնիսկ իրենց՝ նկարողների ընկերները: Սա մեծ ցավ է ու պարադոքս, որը, ի դեպ, միայն հայ կինոյինը չէ: Իսկ ի՞նչ է հեղինակային կինոն: Կինոն չի կարող հեղինակային լինել, որովհետև դա կոլեկտիվ կերպով ստեղծվող արվեստ է: Այն չի կարող մի մարդ ստեղծել, չէ՞ որ, երբ Փարաջանովը ֆիլմեր էր նկարում, տիտրերում գրվում էին Հրանտ Մաթևոսյանի, Ստեփան Անդրանիկյանի, Տիգրան Մանսուրյանի անունները: Կինո ստեղծելու համար դիմադրություն է պետք, որը դու պետք է հաղթահարես, իսկ եթե դա չկա՝ բան չի ստացվի: Արվեստը ստեղծվում է դիմադրության շնորհիվ, իսկ դիմադրության մթնոլորտը մեզանում այլևս կորել է»:

Սուրեն Հասմիկյանի կարծիքով ՝ Հայաստանում, անշուշտ, եղել են լավ կինո ստեղծող ռեժիսորներ, որոնցից մի քանիսի անունները կինոքննադատը բարձրաձայնեց. «Վավերագրության ոլորտում մեծ գործ արեց Կարեն Գևորգյանը, բայց լավ չգնահատվեց, Ռուբեն Գևորգյանցի ղեկավարած ստուդիան բազմաթիվ արժեքավոր նյութեր ստեղծեց պայքարի, պատերազմի տարիներից, որն արտահայտվեց 90-ականների ստեղծված կինոյում, լավ վարպետ դարձավ Հարություն Խաչատրյանը, որ փորձեր է անում հավաստիորեն միավորելու դոկումենտալ և խաղարկային կինոյի տարրերը, թեև տարբեր պատճառներով նրա ստեղծած շատ ֆիլմեր ինձ դուր չեն գալիս: Վիգեն Չալդրանյանը նույնպես ունի ֆիլմեր, որոնք ինձ դուր են գալիս, իսկ այն ֆիլմերը, որտեղ նա տուրք է տալիս և տարվում է հեղինակային կինոյի հովերով, չեմ ընդունում: Նա չի ընդունում որևէ դիմադրություն և չի հասկանում, որ ինքն իրականում մեծ վարպետ է ու կարող է հաղթել այդ դիմադրությանը: Նրան պետք է ասել՝ մի վախեցիր ուրիշի գրած նյութից, դա կարող է նաև ստիմուլ դառնալ»:

Խոսելով եկամուտներ ակնկալող կինոարվեստի մասին, պարոն Հասմիկյանը երկմտում է. «Ես չեմ հավատում, թե այսօրվա կինոն եկամուտ է բերում… սուտ է բերում այսօրվա կինոն: Միգուցե կինոթատրոնը եկամուտ բերում է, որովհետև այնտեղ կա և´ ռեստորան, և´ կազինո, և այլն, բայց բուն կինոյի ապագան մութ է»:

Կինոյի փրկությունը Սուրեն Հասմիկյանն աներկբա կերպով կապում է դեպի նեոռեալիզմ վերադարձի հետ. «Ոչ թե տեսակի՝ իտալական նեոռեալիզմի վերադարձի մասին է խոսքը, այլ բոլորովին այլ վերադարձի՝ կինոն պետք է վերադառնա իրականության, սովորական, հասարակ կյանքի պատկերմանը՝ առանց օյինբազությունների: Այս պարագայում վերականգնման հնարավորությունները կինոյի համար ավելի իրատեսական կլինեն: Այս տեսակետից միակ ֆորմատը, որին ես սկզբունքորեն դեմ չեմ, սերիալն է, բայց ոչ երբեք՝ այն իմաստով, որը մենք ենք այսօր տեսնում հայկական հեռուստաէկրաններին: Սերիալն իրականում իսկական կինոյի տեսակ է՝ մարդը ծնվեց, և վերջ չունի: Չէ՞ որ առաջին սերիալներն ի հայտ են եկել հենց Սովետական Միության տարիներին, որոնք հոյակապ ֆիլմեր էին»:

Լրագրողներից մեկի այն հարցին, թե կինոն դաստիարակելու համա՞ր է, բանախոսը պատասխանեց. «Այսօր չկա կինոմթնոլորտ, որովհետև չկա կինոքննադատ: Հիմա կինոքննադատներ պետք չեն: Հետևաբար՝ այն, ինչ ամեն օր տեսնում ենք այսօրվա սերիալներում, մի՞թե դրանք մարդ դաստիարակելու համար չեն: Համակարգը քանդվել է նաև այս պատճառներով: Այսօրվա հերոսը դարձել է օլիգարխը, որին ես խնայում եմ, որովհետև խղճում եմ: Նա դժբախտ մարդ է ու այդ մասին չգիտի: Մինչև չգա սեփականության վերջը, համարեք, որ մարդը կորած է: Այսօր արդեն ապացուցվեց, և մենք համոզվեցինք, որ կապիտալիզմը նույնքան վատ դրսևորում է, որքան սոցիալիզմն էր»:

Արդյոք կինոն իրավասո՞ւ է ներկայացնել կյանքն այնպես, ինչպես այն կա իրականում՝ առօրյա ձևի մեջ: Այս հարցին կինոքննադատն անսպասելի պատասխան տվեց. «Հանուն ինչի՞: Ամբողջ անտիկ ողբերգությունը ստեղծվել է՝ հանուն կատարսիսի: Եթե արվեստում չկա կատարսիս, ապա դա արվեստ համարել չի կարելի: Զարմանալի երևույթ կա՝ այսօրվա ստեղծվող լավ ֆիլմերի 90 %-ն ավարտվում է առանց կատարսիսի, և դա սարսափելի է: Հանդիսատեսը պետք է հեռանա ժպիտով, այսինքն՝ անհրաժեշտություն կա իմաստավորելու նույնիսկ ողբերգությունը: Սերգեյ Լոզնիցա անունով մի ռուս ռեժիսոր կա, որի ստեղծած ֆիլմերը, օրինակ, այնպիսի ատելություն ունեն իրենց մեջ, այնպիսի մեծ ատելությամբ ես հեռանում իր հերոսներից ու իրենից նույնպես, որն ուղղակի սարսափելի է: Դա հակագեղագիտական է՝ բոլոր տեսակետներից: Պատահական չէ, որ Հեգելը հանճարեղ ողբերգություն է համարել «Անտիգոնեն»: Իսկ ինչո՞ւ: Որովհետև այնտեղ և´ Կրեոնն է ճշմարտացի, և´ Անտիգոնեն: Մնացածը սուտ է: Վե´րջ»:

Լրագրողների մեկի հնչեցրած այն հարցին, թե կա՞ արդյոք որևէ երևույթ, որ դեռ ունակ է զարմացնելու կինոքննադատին, Սուրեն Հասմիկյանը պատասխանեց. «Գրքերը»: