Մաhը հայկական կալանավայրում հարցեր է առաջացնում, որոնք Եվրոպան չի կարող անտեսել. EU Today
Անազատության մեջ հայ ընդդիմադիր քաղաքական գործչի մահը կրկին սևեռել է ուշադրությունը երկրի արդարադատության համակարգի վրա։ Այս մասին նշվում է EU Today-ում հրապարակված հոդվածում:
«Նոյեմբերի 10-ին ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության անդամ Արսեն Գևորգյանը, ով առաջադրվել էր Ստեփանավանի քաղաքապետի պաշտոնում, մահացել է Երևանի «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում, որտեղ պահվում էր հոկտեմբերի 21-ին՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններից ընդամենը չորս օր առաջ, ընտրակաշառք տալու մեղադրանքով ձերբակալվելուց հետո. մեղադրանք, որը նա հերքում էր։ Հաջորդ օրը ցուցարարները հավաքվել էին Երևանում ԵՄ պատվիրակության շենքի դիմաց՝ պահանջելով պատասխաններ և կոչ անելով եվրոպական կառույցներին արձագանքել։
Հայաստանի իշխանությունները քրեական վարույթ են նախաձեռնել Գևորգյանի մահվան փաստով և նշանակել դատաբժշկական փորձաքննություն։ Արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանը հայտարարել է, որ Գևորգյանը նախկինում առողջական խնդիրների մասին չի հայտնել, մինչդեռ նրա փաստաբանները կասկածի տակ են դրել ցուցաբերված բժշկական օգնության համարժեքությունը՝ պնդումներ, որոնք քրեակատարողական ծառայությունը հերքում է։ Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանը նույնպես քննություն է սկսել դեպքի հանգամանքների վերաբերյալ։ Նրա մահվան պատճառը դեռևս վերջնականապես հաստատված չէ, սակայն այս դեպքը նորից բարձրացրել է մտահոգությունները նախնական կալանքի կիրառման և քաղաքականապես զգայուն գործերով մեղադրյալների նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ։
Գևորգյանի մահը տեղի է ունենում իրավապաշտպան կազմակերպությունների և միջազգային կառույցների կողմից օրենքի գերակայությանը Հայաստանի հանձնառության վերաբերյալ աճող նախազգուշացումների ֆոնին։ Եվրոպական միության համար, որը զգալի քաղաքական կապիտալ է ներդրել Երևանը Արևմուտքին մերձեցնելու գործում, այդ նախազգուշացումներն այժմ անհարմար երկընտրանք են ստեղծում։ Որքա՞ն հեռու կարող է գնալ Բրյուսելը՝ շարունակելով աջակցել վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին, առանց նրա կառավարության գործելաոճի համար ավելի մեծ հաշվետվողականություն պահանջելու։
Նախազգուշացումներ, որոնք այլևս չի կարելի անտեսել
Հայաստանի արդարադատության համակարգի վերաբերյալ մտահոգությունները կուտակվում են արդեն որոշ ժամանակ։ Իր 2026 թվականի համաշխարհային զեկույցում Human Rights Watch-ն ընդգծել է հայաստանյան քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների նախազգուշացումները դատական անկախության, ոստիկանական բռնությունների անարդյունավետ քննության և նախնական կալանքի չափազանցված կիրառման վերաբերյալ։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը նույնպես մտահոգություններ է հայտնել հունիսյան խորհրդարանական ընտրություններից հետո՝ արձանագրելով ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների նկատմամբ քրեական հետապնդումներ, որոնք խոչընդոտել են քաղաքական մասնակցությանը և հարցեր առաջացրել օրենքի ընտրողական կիրառման վերաբերյալ։
Հատկապես մտահոգիչ է նախնական կալանքի համատարած կիրառումը։ Ըստ CivilNet-ի հրապարակած դատական վիճակագրության՝ կալանավորման վերաբերյալ դատախազության միջնորդությունների թիվը 2023 թվականի 2,913-ից 2025 թվականին հասել է 3,530-ի, նույնիսկ այն դեպքում, երբ դատարանների կողմից բավարարված միջնորդությունների տոկոսը 72.7%-ից նվազել է մինչև 60.9%։ Թեև միայն այս թվերը չեն կարող հաստատել՝ արդյոք կալանավորման առանձին միջնորդություններն արդարացված են եղել, սակայն դրանք մատնանշում են աճող կախվածությունը մի միջոցից, որը նախատեսված է բացառիկ լինելու համար։ Կալանքը պետք է ապահովի դատական վարույթի անխափան ընթացքը, այլ ոչ թե ծառայի որպես պատիժ՝ նախքան մեղադրյալի դատապարտվելը։
Բրյուսելը քաջատեղյակ է այս մտահոգություններին։ Հուլիսին կայացած ԵՄ-Հայաստան մարդու իրավունքների երկխոսության ժամանակ եվրոպացի պաշտոնյաները հորդորել են Հայաստանին բարելավել կալանքի պայմանները, լուծել բանտերի գերբնակեցման խնդիրը և ընդլայնել նախնական կալանքի այլընտրանքները։ Սակայն չորս ամիս անց անազատության մեջ ընդդիմադիր քաղաքական գործչի մահը կրկին ուշադրություն է հրավիրել հենց այդ խնդիրների վրա։ CivilNet-ին տված հարցազրույցում իրավապաշտպան Վարազդատ Հարությունյանը քննադատել է բանտային բուժօգնության համակարգային թերությունները և պնդել, որ կալանքն օգտագործվում է քաղաքական ընդդիմախոսների վրա ճնշում գործադրելու համար։
Նախազգուշացումները դուրս են գալիս երկրի բանտերի սահմաններից։ Deutsche Welle-ի վերջին հետաքննությունը հայտնել է հայաստանյան քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների շրջանում աճող մտահոգության մասին՝ կապված կառավարության քննադատների դեմ ուղղված քրեական հետապնդումների հետ, ներառյալ սոցիալական ցանցերում արված գրառումների առթիվ հարուցված գործերը։ Միասին վերցված՝ այս զարգացումները լուրջ հարցեր են առաջացնում այն ինստիտուտների անկախության վերաբերյալ, որոնք պետք է քաղաքացիներին պաշտպանեն պետական իշխանության կամայական կիրառումից։
Երբ դատական որոշումները չեն կարողանում պաշտպանել բիզնեսը Քաղաքական ընդդիմախոսների հետ կապված բիզնեսների նկատմամբ վերաբերմունքը ևս մեկ չափում է հաղորդել այս մտահոգություններին։ Հուլիսին հայ քննիչները խուզարկել և կնքել են ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ և գործարար Գագիկ Ծառուկյանի հետ կապված բազմաթիվ տարածքներ՝ խաթարելով նրա «Մուլտի Գրուպ» կոնցեռնի գործունեությունը։ Ծառուկյանին առաջադրվել են խարդախության և փողերի լվացման մեղադրանքներ, որոնք իշխանություններն իրավասու են քննել։ Սակայն քննության օրինականությունն ինքնաբերաբար չի արդարացնում բիզնեսների երկարատև փակումը, հատկապես երբ դրա հետևանքները կրում են աշխատակիցներն ու առևտրային գործընկերները։
Տուժածների թվում էր BMW-ի և MINI-ի հայաստանյան պաշտոնական ներկայացուցիչ «Եվրոմոթորս» ընկերությունը, որի ցուցասրահներն ու սպասարկման կենտրոնը ժամանակավորապես փակվել էին՝ նախքան սեպտեմբերին վերաբացվելը։ Նոյեմբերի 5-ին հրապարակված զեկույցի համաձայն՝ դատարաններն անօրինական են ճանաչել քննչական գործողությունները չորս ընկերությունների՝ ներառյալ «Եվրոմոթորսի», «Մուլտի Տաբակի», «Օլիմպավանի» և «Մուլտի Սթոունի» նկատմամբ։ Հաղորդվում է, որ դատախազության բողոքները մերժվել են երեք գործերով, սակայն ընկերությունները ներկայացնող փաստաբանները պնդում են, որ մի շարք գործառնություններ դեռևս չեն վերսկսվել։
Նման պնդումները հարվածում են դատական անկախության հիմքերին։ Քննիչներին չի կարելի թույլ տալ դատական որոշումներին վերաբերվել որպես ոչ պարտադիր միայն այն պատճառով, որ դրանք խանգարում են ընթացիկ քննությանը։ Ոչ էլ օրինական առևտրային գործունեությունը պետք է անժամկետ կասեցվի առանց բավարար իրավական հիմքերի։ Եթե բիզնեսները մնում են փակ՝ չնայած սահմանափակումները վերացնելու վերաբերյալ պարտադիր դատական որոշումներին, խնդիրը շատ ավելի խորն է, քան անմիջական ֆինանսական վնասը։ Դա կասկածի տակ է դնում, թե արդյոք Հայաստանի դատարանները կարող են իրական իշխանություն իրականացնել պետության նկատմամբ, մինչդեռ եվրոպական առևտրային շահերը նույնպես ենթարկվում են այս անորոշություններին։
Քաղաքական հետապնդումների մարդկային գինը
Տնտեսական հետևանքներից բացի, այս վարույթները նաև մտահոգիչ հարցեր են առաջացրել մեղադրյալների նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ։ Ֆինանսների նախկին նախարար Գագիկ Խաչատրյանի գործը հատկապես անհանգստացնող օրինակ է։ Սեպտեմբերին 71-ամյա նախկին պաշտոնյան, ով տառապում է ողնաշարի լուրջ առողջական խնդիրներով, դատարան էր բերվել պատգարակով՝ նախքան կալանավորվելը։ Նրա փաստաբանների հրապարակած տեսանյութում երևում էր, թե ինչպես են անվտանգության աշխատակիցները նրան տնից դուրս բերում, ինչը հարուցել էր անմարդկային վերաբերմունքի մասին պնդումներ։
Հետագայում նրա փաստաբանները դիմել էին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան՝ նրա կալանավորման և բուժօգնության հասանելիության հարցով հրատապ միջամտության խնդրանքով, թեև միջանկյալ միջոցներ կիրառելու պահանջը մերժվել էր, իսկ գործի ըստ էության քննության որոշումը դեռևս առկախված է։ Հայաստանի դատախազները վիճարկել են նրա առողջական վիճակի վերաբերյալ պաշտպանական կողմի գնահատականը։ Անկախ վերջնական եզրակացություններից՝ այդ կադրերը պետք է հիշեցում ծառայեն, որ հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունը չի կարող կախված լինել մեղադրյալի քաղաքական անցյալից, հանրային համբավից կամ նրան առաջադրված մեղադրանքների ծանրությունից։
Գևորգյանի մահն այժմ անհնար է դարձրել այդ սկզբունքն անտեսելը։ Երկու գործերի հանգամանքները տարբեր են, և դրանցից ոչ մեկի վերաբերյալ չպետք է վաղաժամ դատողություններ անել։ Սակայն տարեց մեղադրյալին պատգարակով դատարան տեղափոխելու և ընդդիմադիր քաղաքական գործչի՝ կալանավորումից հազիվ երեք շաբաթ անց մահանալու համադրությունը պահանջում է լուրջ քննություն այն բանի, թե ինչպես է հայկական պետությունն իրականացնում իր լիազորությունները դեռևս չդատապարտված մարդկանց նկատմամբ։
Կոչ Եվրոպային, այլ ոչ թե մերժում
Գևորգյանի մահվանը հաջորդած ցույցերը հատկապես խոսուն են։ Ցուցարարները հավաքվել էին ԵՄ պատվիրակության շենքի դիմաց ոչ թե Եվրոպային դատապարտելու, այլ օգնության կոչ անելու համար։ «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության պատգամավոր Հարություն Հարությունյանը հստակեցրել է, որ ցույցն ուղղված չէ ԵՄ դեսպանի կամ նրա պատվիրակության դեմ՝ հավելելով, որ կուսակցությունը մտադիր է լրացուցիչ տեղեկություններ փոխանցել եվրոպացի գործընկերներին։ Նրանց ուղերձն այն էր, որ եվրոպական կառույցները չպետք է պասիվ մնան բարձրացվող մտահոգությունների հանդեպ։
Այս կոչը Բրյուսելին դնում է գնալով ավելի անհարմար դրության մեջ։ Հայաստանը դարձել է կարևոր ռազմավարական գործընկեր, քանի որ Փաշինյանը ձգտում է նվազեցնել երկրի կախվածությունը Ռուսաստանից և ամրապնդել հարաբերություններն արևմտյան կառույցների հետ։ ԵՄ-ն ակտիվորեն խրախուսել է այս վերակողմնորոշումը՝ խորացնելով համագործակցությունը տնտեսական զարգացման, փոխկապակցվածության և անվտանգության ոլորտներում, ինչի վերջին դրսևորումը մայիսին կայացած ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովն էր։
Հայաստանի արևմտյան ձգտումներին աջակցելը և՛ օրինաչափ է, և՛ անհրաժեշտ։ Երկրի ավելի սերտ ինտեգրումը եվրոպական քաղաքական և տնտեսական կառույցներին արժանի է խրախուսման՝ հատկապես հաշվի առնելով նրա բարդ աշխարհաքաղաքական պայմանները։ Հավասարապես, կոռուպցիայի դեմ պայքարը և նախկին պաշտոնյաներին պատասխանատվության ենթարկելը ժողովրդավարական կարևոր նպատակներ են։ Ոչ մի քաղաքական գործիչ կամ գործարար չպետք է օրենքից վեր լինի, և իրավախախտումների վերաբերյալ արժանահավատ պնդումները քննելու ջանքերը չպետք է մերժվեն միայն այն պատճառով, որ մեղադրյալները պատկանում են ընդդիմությանը։
Սակայն պետք է լինեն սահմաններ, թե ինչ է Եվրոպան պատրաստ հանդուրժել այդ նպատակներին հասնելու ճանապարհին։ Ինչպես հաղորդել է Deutsche Welle-ն, հայ վերլուծաբաններն ու քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչները հարցականի տակ են դրել, թե արդյոք Բրյուսելի աշխարհաքաղաքական առաջնահերթությունները նրան չափազանց զիջող չեն դարձրել իր քննադատների նկատմամբ Փաշինյանի վերաբերմունքի հարցում։ ԵՄ-ն հրապարակայնորեն հաստատել է անաչառ քննությունների կարևորությունը, սակայն մտահոգությունները պահպանվում են, որ Հայաստանի արևմտյան կողմնորոշումն ամրապնդելու նրա ցանկությունը մեղմացրել է արձագանքը քաղաքականապես զգայուն հետապնդումների նկատմամբ։
Վտանգն այն է, որ կառավարության աշխարհաքաղաքական հավատարմությունը փոխարինում է նրա ներքին գործելաոճի նկատմամբ վերահսկողությանը։ Հայաստանի ժողովրդավարական ապագան չի կարող հանգեցնել Փաշինյանի և Մոսկվայի միջև ընտրության, ոչ էլ վարչապետի հասցեին հնչող քննադատությունը պետք է ինքնաբերաբար դիտարկվի որպես աջակցություն Ռուսաստանին։ Եթե ԵՄ-ն դատական անկախություն և հիմնարար իրավունքներ է պահանջում այն կառավարություններից, որոնց համարում է հակառակորդներ, ապա պետք է հավասարապես պատրաստ լինի պաշտպանել այդ սկզբունքները, երբ իր ռազմավարական գործընկերներն են թերանում։
Եվրոպան պետք է համապատասխանի իր իսկ չափանիշներին
Արսեն Գևորգյանի մահը խորապես մտահոգիչ զարգացում է մի երկրում, որտեղ չափազանցված կալանավորումների, ընտրողական հետապնդումների և դատական անկախության վերաբերյալ նախազգուշացումներն արդեն իսկ կուտակվել էին։ Նրա մահը պետք է անկախ քննության ենթարկվի, սակայն ավելի լայն մտահոգություններն արժանի են ավելիին, քան դիվանագիտական հավաստիացումների հերթական փուլը։ Գագիկ Խաչատրյանի նկատմամբ վերաբերմունքը, բիզնեսների փակման վերաբերյալ դատական որոշումներին ընթացք չտալու մասին հաղորդումները և եվրոպական առևտրային գործընկերների համար հնարավոր հետևանքները՝ բոլորն էլ լուրջ ուսումնասիրության կարիք ունեն։
Բրյուսելն այժմ պետք է պատրաստ լինի ուղղակիորեն մարտահրավեր նետել Փաշինյանի կառավարությանը՝ պնդելով անկախ քննությունների, դատական որոշումների նկատմամբ հարգանքի, չափազանցված նախնական կալանքի դեմ արդյունավետ երաշխիքների և կալանավորների հիմնարար իրավունքների պաշտպանության վրա։ Նման ճնշումը չի խաթարի Հայաստանի արևմտյան ձգտումները կամ չի թուլացնի պայքարը կոռուպցիայի դեմ։ Ընդհակառակը, երկուսի վստահելիությունն էլ կախված է նրանից, թե արդյոք օրենքը կիրառվում է հավասարապես՝ անկախ նրանից, թե ով է մեղադրյալը։
ԵՄ պատվիրակության շենքի դիմաց հավաքված ցուցարարները Եվրոպային խնդրում էին պաշտպանել այն սկզբունքները, որոնք նա հավակնում է ներկայացնել։ Այժմ, երբ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչը մահացել է անազատության մեջ, նրանց կոչն արժանի է պատասխանի։ Օրենքի գերակայությանը Եվրոպայի հանձնառությունը սնամեջ կհնչի, եթե այն հաշվետվողականություն պահանջի իր հակառակորդներից, մինչդեռ աչք փակի, երբ իր գործընկերներն են թերանում նույն չափանիշին համապատասխանելու հարցում»,- նշվում է հոդվածում:

