Հայաստան-Ադրբեջան. Կլինի՞ արդյոք անկլավների փոխանակում
Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության խորհրդային քարտեզագրության և «խաղաղության օրակարգի» շրջադարձերի մասին
Վերջին շրջանում Հայաստանի և Ադրբեջանի տարածքում անկլավների թեման փոքր-ինչ հետին պլան է մղվել, սակայն կասկած չկա՝ հունիսյան խորհրդարանական ընտրություններից հետո սահմանային սահմանազատման թեման անպայման կվերադառնա արդիական օրակարգ։ Այսպես, քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արթուր Խաչիկյանը հրապարակում է հարևանների օգտին տարածքային զիջումների հավանական սցենարը՝ սկսած Տիգրանաշենի (Քյարքի) անկլավի շուտափույթ հանձնումից, «որը կկտրի Հյուսիս-Հարավ ռազմավարական ճանապարհը՝ կտրելով Սյունիքը հյուսիսից»։
Եվ կարծես իրադարձությունները դրան են տանում։ Փաշինյանի և նրա թիմակիցների «խաղաղարար» կոչերի ներքո Տիգրանաշեն գյուղը դատարկվող և անորոշության մեջ գտնվող բնակավայրի տպավորություն է թողնում, նշվում է Lurer պարբերականի վերջին ռեպորտաժում։ Նախիջևանի սահմանամերձ Սադարակ գյուղից մոտ 8-10 կմ հեռավորության վրա գտնվող Թեժքար (Ղըզըլ-Դաշ) լեռան ստորոտին գտնվող գյուղի տարածքը կազմում է 960 հեկտար, ընդհանուր էքսկլավը՝ գրեթե 1430 հեկտար:
Պաշտոնական տվյալներով՝ Տիգրանաշենում, որով անցնում է Արարատյան դաշտը Վայքին և Սյունիքին կապող ռազմավարական ճանապարհը, մոտ 40 տուն կա, բայց դրանց զգալի մասը կամ դատարկ է, կամ այնտեղ ապրում են տարեցներ: «Ոչ արևմտյան Ադրբեջանին» շարժման ակտիվիստներ Սուրեն Սուրենյանցի և Հայկ Նահապետյանի գյուղ կատարած այցի արդյունքներով հանրագիր է պատրաստվել՝ թվարկելով Բաքվի և Երևանի միջև «խաղաղ գործընթացի» համատեքստում գյուղի անվտանգության և ապագայի վերաբերյալ խնդիրներն ու պահանջները:
Բաքվի վարկածով՝ Քյարքին գտնվում է Հայաստանի Արարատի մարզում՝ Ադրբեջանի իրավասության համաձայն Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սադարակի շրջանի սահմաններում գտնվող տարածքում, ընդ որում՝ «խորհրդային շրջանում Նախիջևանի 657 քառ. կմ տարածքն ապօրինաբար հանձնվել է Հայաստանին»։ Նշվում է՝ 1929 թվականի փետրվարի 18-ին Անդրկովկասի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշմամբ՝ Նախիջևանի երկրամասի 10 գյուղեր հանձնվել են Հայաստանին, ինչով իբր կոպտորեն խախտվել են 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագրի և 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրի պայմանները:
1930 թվականին Հայաստանին են միացվել ևս 3 գյուղեր՝ Լեհվազը, Աստազուրը և Ալդարան, ինչպես նաև Քյարքին։ Ադրբեջանի կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի 1938 թվականի մայիսի 5-ի որոշմամբ այդ գյուղի շրջակա հողերի զգալի մասը փոխանցվել է Հայաստանին, ինչը հանգեցրել է Քյարքիի լիակատար մեկուսացմանը Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունից։
Միևնույն ժամանակ, ըստ ՀՀ Մարդու իրավունքների նախկին պաշտպան Արման Թաթոյանի եզրակացությունների հրապարակած որոշ քարտեզների՝ «գյուղը երբեք անկլավի կարգավիճակ չի ունեցել և ի սկզբանե եղել է ոչ միայն՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության, այլև՝ Խորհրդային Հայաստանի կազմում։ Գյուղը կոչվել է Քարքե (ադրբեջաներեն՝ Քյարքին)։
Տիգրանաշենի անմիջապես հարևանությամբ գտնվում էր ևս մեկ հայկական գյուղ՝ Գենութ անունով, որը նույնպես Խորհրդային Հայաստանի մաս էր կազմում. անունը ծագել է մշտադալար ծառից: Տարիներ շարունակ գյուղը բաժանվել է երկու մասի՝ թուրքական Ջաֆարլու տոհմի ներկայացուցիչների վերաբնակեցման արդյունքում, և ստացել Ջաֆարլու և Գենութ անունները։ Օրինակ, 1926 թվականի քարտեզներում գյուղը Խորհրդային Հայաստանի տարածքի մի մասն էր…
Նույնը վերաբերում է Տավուշի պատմական հայկական գյուղերին, օրինակ՝ Ոսկեպարին, որը, ինչպես 1918-1920 թվականներին, այնպես էլ խորհրդային տարիներին եղել է Իջևանի մարզի Բարանի շրջանի կազմում։
Պատմական փաստերի խեղաթյուրումը, սահմանային բնակիչների իրավունքների և նրանց անվտանգության բացահայտ անտեսումը, պատմությունից քաղած դասերը և ակնհայտ ոչ պրոֆեսիոնալ մեկնաբանությունները տասնամյակներ շարունակ մեզ զրկել են մեր քաղաքացիների իրավունքների և շահերի պաշտպանության իրավական հիմքից՝ վտանգելով մեր երկրի անվտանգությունը»:
Համոզիչ պատասխան չկա այն հարցին, թե կոնկրետ երբ և ինչ փաստաթղթերի հիման վրա են հայտնվել այս կամ այն անկլավները. ամենայն հավանականությամբ, դրանք ձևավորվել են տարերայնորեն՝ պայմանավորված այս կամ այն շրջանների բնակչության էթնո-դավանաբանական կազմով և նրա տնտեսական և տնտեսական գործունեության առանձնահատկություններով։
«Խորհրդային քարտեզների վրա մինչև 1936 թվականը Հայաստանի տարածքում ոչ մի ադրբեջանական անկլավ գոյություն չի ունեցել»,- շարունակում է թեման Հայաստանի հայտնի քարտեզագիր Ռուբեն Գալչյանը: -Առաջին անգամ միայն 1936 թվականին հրապարակվեց Անդրկովկասի պաշտոնական քարտեզը, որի վրա հայտնվեցին ադրբեջանական առաջին երկու անկլավները՝ Հայաստանի Տավուշի մարզում, իսկ մեկ այլ նման տարածք՝ ներկայիս Տիգրանաշենը, Արարատի մարզում, քարտեզի վրա նշված էր 1939 թվականին», սակայն մեկ տարի անց հրատարակված խորհրդային մեկ այլ քարտեզի վրա կան բոլոր անկլավները, բացի Քյարքիից:
1940-ականների վերջին և ավելի ուշ Հայկական ԽՍՀ ղեկավարությունը Բաքվին առաջարկել է էքսկլավը ներառել Հայաստանի կազմում՝ Սևանի հարավ-արևելյան ափին գտնվող Զոդ ավանից արևելք ընկած ավելի մեծ տարածքի դիմաց (ավելին, ոչ պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն, այստեղ նախապես պլանավորվում էր անգամ Հայկական ԽՍՀ կազմում քրդական ինքնավար օկրուգ՝ որպես 1923-32 թվականներին Լեռնային Ղարաբաղի և Հայկական ԽՍՀ-ի միջև Ադրբեջանի կազմում գտնվող շատ ավելի մեծ և ավելի բնակչություն ունեցող նմանատիպ շրջանի («Կարմիր Քուրդիստան») փոխարինող։ Կար նաև չիրացված նախագիծ այդ օկրուգի մոտ 20 տոկոսանոց տարածքային ընդլայնման, այնտեղ սոցիալական ենթակառուցվածքների, սննդի արդյունաբերության, բամբակագործության զարգացման համար)։ Սակայն Բաքվում չէին ծրագրում վերացնել Երևանից 60 կմ ուղիղ ճանապարհի ադրբեջանական այդ էքսկլավը՝ չընդունելով փոխանակման առաջարկները։
Ի դեպ, նույն հարցը՝ երկու հարևան «եղբայրական» հանրապետությունների միջև ավելի լայն սահմանազատման համատեքստում, Խրուշչովին ուղղված իր ընդարձակ նամակում դրել է ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ և ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ, պետական մրցանակի դափնեկիր Ռաֆայել Իսրայելյանը 1962 թվականի հուլիսի 20-ին, որին հետևել է կարճ պատասխանը՝ «Դեռ կգա ժամանակը» (ի դեպ, նույն ժամանակահատվածում Խրուշչովը նախաձեռնեց Հյուսիսային Ղազախստանի հողերը ՌՍՖՍՀ-ին փոխանցելու նախագիծ)․..
1980-ականների և 1990-ականների սահմանագծին Ղարաբաղյան հակամարտության սրմանը, բնականաբար, հաջորդեցին զինված բախումները Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ների միջև ամբողջ սահմանի երկայնքով, այդ թվում՝ Նախիջևանի Ինքնավար Մարզում: Քյարքիի բնակիչներն անցել են հարակից տարածք, որտեղ նրանց համար կառուցել են Ենի Քյարքի գյուղը, իսկ 1992-ի օգոստոսին ադրբեջանական նորահայտ բանակի ստորաբաժանումները գրավել են Հայաստանի Կրասնոսելսկի շրջանի Արծվաշեն (Բաշքենդ) անկլավը, որը վերադարձնելու հույս ունի Փաշինյանի կառավարությունը՝ անկլավների հիպոթետիկ փոխանակման շրջանակներում (ի դեպ, հազիվ թե այնտեղ վերադառնա նախկին բնակիչներից կամ նրանց ժառանգներից որևէ մեկը)։ Գալչյանի կարծիքով՝ «հարցի ամենատրամաբանական լուծումը լինելու է «Հայկական Արծվաշենի անկլավի փոխանակումն ադրբեջանականի հետ»: Հակառակ դեպքում, եթե կողմերը վերադարձնեն իրենց անկլավները, կառաջանա խնդիրների մի ամբողջ համալիր՝ կապված դրանց մուտքի հետ և, հետևաբար, լի հակամարտությամբ, որի դեպքում (կավելացնեինք), մեծ հավանականությամբ, Բաքուն կգործի ուժի դիրքերից կամ դրա օգտագործման ուղղակի սպառնալիքից:
Տիգրանաշենի բնակիչների վերոնշյալ հանրագրից հետևում է՝ ամենացավոտ խնդիրներից մեկը շարունակում է մնալ կրթականը: Երիտասարդների արտահոսքի հետևանքով ներկայումս տեղի դպրոցում սովորում է ընդամենը 4 երեխա: Գործող նորմատիվների համաձայն՝ աշակերտների նվազագույն քանակին չհասնող դպրոցները կփակվեն, և 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ից նույն ճակատագրին կարժանանա նաև տեղի դպրոցը։ Բացի այդ, գյուղացիներն աշխատելու տեղ չունեն, ինչը ստիպում է նրանց լքել իրենց տները՝ ապրուստի միջոց փնտրելով, ինչն «էլ ավելի է խորացնում ժողովրդագրական իրավիճակը և արագացնում բնակավայրի դատարկման գործընթացը»:
Իսկ հիմնական և առավել մտահոգիչ խնդիրը բնակիչները համարում են տների և հողամասերի նկատմամբ ձևակերպված սեփականության իրավունքի բացակայությունը. Շատ դեպքերում պետությունը համապատասխան վկայականներ չի տալիս, ինչը փաստացի մարդկանց զրկում է իրավական երաշխիքներից և թույլ չի տալիս խոսել ոչ զարգացման, ոչ էլ գյուղում երկարաժամկետ ներդրումների մասին: Հայկ Նահապետյանի խոսքով՝ նման մոտեցումը կարող է կապված լինել տարածքի ապագայի շուրջ քաղաքական և իրավական անորոշության հետ, քանի որ, եթե պետությունը պաշտոնապես ճանաչի քաղաքացիների սեփականության իրավունքը, ապա հնարավոր տարածքային լուծումների դեպքում լուրջ իրավական կոնֆլիկտ կառաջանա»: Դա ուղղակիորեն ազդում է և կենսամակարդակի, և ամբողջ համայնքի զարգացման հեռանկարների վրա»։ Վաղվա օրվա նկատմամբ վստահություն չի ավելացնում նաև Նախիջևանի կողմից առկա թաքնված սպառնալիքը։
Սեփականության իրավունքի բացակայությունը, սոցիալ-տնտեսական դժվարություններն ու անվտանգության խնդիրները մի փակ շրջան են ձևավորում, որից գյուղը դեռևս ելք չի տեսնում: Տպավորություն է ստեղծվում, որ Տիգրանաշենն այս կամ այն կերպ պատրաստվում են հունիսյան քվեարկության արդյունքում ՔՊ-ի հաջողության դեպքում հարևաններին հանձնել։ Սակայն առայժմ այդ հաջողությունը հեռու է փաստ լինելուց, և գործող Սահմանադրությամբ նախատեսված երկրորդ փուլն ամենևին էլ բացառված չէ…
Ալեքսեյ Բալիև
Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի
