Վաշինգտոնն այլևս չի թաքցնում՝ պատերազմի առանցքային նպատակներից մեկը իրանական նավթի տնօրինումն է. Վահե Դավթյան
Քաղաքագետ, էներգետիկ հարցերով փորձագետ Վահե Դավթյանը գրում է. «Վաշինգտոնն այլևս չի թաքցնում՝ պատերազմի առանցքային նպատակներից մեկը իրանական նավթի տնօրինումն է:
ԱՄՆ էներգետիկ դոմինանտության ազգային խորհրդի ղեկավար Ջարոդ Ագենի խոսքերով՝ «Վաշինգտոնը փսրձում է ազատել իրանական նավթը ահաբեկիչների ձեռքերից՝ հետագայում անխափան մատակարարումներ իրականացնելու համար, այդ թվում՝ նվազեցնելով ռիսկերը Հորմուզի նեղուցում»:
Ինչպես տեսնում ենք, նպատակադրումը գրեթե նույնն է, ինչ Վենեսուելայում: Մի տարբերությամբ՝ Վենեսուելայում քաղաքական համակարգը կառուցված էր խարիզմատիկ առաջնորդի վրա, Իրանում՝ բարդ ինստիտուցիոնալ համակարգի:
Իրականում Նահանգները միշտ էլ գերզգայուն են եղել իրանական նավթի նկատմամբ: Եվ հենց այդ գերզգայությունը ստիպեց նրանց 1953 թ.-ին Իրանում իրականացնել «Այաքս» օպերացիան՝ ուղղված երկրի վարչապետ Մոհամմադ Մոսադեղին (տե՛ս նկարը) պաշտոնից հեռացմանը: Վերջինս իրականացնում էր իրանական նավթային ռեսուրսների ազգայնացման քաղաքականություն, ինչը ուղիղ ռիսկ էր անգլոսաքսոնական կապիտալի, մասնավորապես «Անգլո-իրանական նավթային ընկերության» համար, որը տնօրինում էր Իրանի ողջ նավթային ոլորտը 20 դ.-ի սկզբից: Մոսադեղի քաղաքականության արդյունքում 1951 թ.-ին խզվեցին դիվանագիտական հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի ու Իրանի միջև:
«Այաքս» օպերացայի ղեկավարն էր Քերմիթ Ռուզվելտը՝ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի թոռը և ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության Մերձավոր Արևելքի բաժնի ղեկավարը:
Իրականացված օպերացիան իր գործիքակազմով ու մեթոդներով ամբողջությամբ համընկում է ժամանակակից «գունավոր հեղափոխությունների» իրականացման տեխնոլոգիաների հետ՝
– քաղաքական դիսկուրս․ խորհրդարանի անդամների և փոքր քաղաքական կուսակցությունների առաջնորդների կաշառում,
– մեդիա դիսկուրս․ լրատվամիջոցների կաշառում, որի արդյունքում իրանական թերթերի 80%-ը սկսեցին օգտագործվել վարչապետի դեմ հարձակումների համար,
– կրոնական դիսկուրս․ մոլլաներից շատերը սկսեցին վարչապետին պիտակավորել որպես իսլամի թշնամի,
– փողոցի կառավարում․ հատուկ վարձված խմբերը, ջարդելով խանութները և ծեծելով մարդկանց, բղավում էին․ «Մենք սիրում ենք Մոսադդեղին և կոմունիզմը»։
Արդյունքում Մոսադեղը ձերբակալվեց և ռազմական դատարանի կողմից դատապարտվեց երեք տարվա ազատազրկման: Եվ ամենակարևորը՝ արևմտյան կապիտալը ստացավ իրանական նավթային համալիրը: Ամբողջությամբ: Մանավորապես, 1954 թ.-ին կնքվեց միջազգային կոնսորցիումի ստեղծման մասին համաձայնագիր՝ Իրանի նավթի արդյունահանման ու արտահանման նպատակով։
Կոնսորցիումի մաժորիտար սեփականատերերն էին «Անգլո-իրանական նավթային ընկերությունը»(որը նույն 1954-ին վերանվանվեց British Petroleum-ի)` 40% բաժնեմասով և ամերիկյան ընկերությունների հնգյակը (Gulf Oil, Socal, Esso, Socony, Texaco)՝ ևս 40%: 14%-ն անցավ Shell-ին, 6%-ը՝ ֆրանսիական Total-ին:
Այսպիսի դասավորվածությունը պահպանվեց մինչև 1979 թ.-ի իսլամական հեղեփոխություն:
Հաշվի առնելով Իրանում 200 մլրդ բարելը գերազացնող նավթի ապացուցված պաշարները (3-րդ տեղն աշխարհում) ու մյուս կողմից՝ Վաշինգտոնի էներգետիկ էքսպանսիայի ընդլայնվող քաղաքականությունը, պատերազմն ունի շատ հստակ նավթային բնույթ ու տեղավորվում է 20-րդ դարի ռեսուրսային հակամարտությունների ծիրի մեջ»:
