ՔՊ կուսակցության անվտանգային հայեցակարգը. նորմատիվ պատրանք և ռազմավարական խոցելիություն

Իշխող կուսակցության կողմից առաջարկվող Հայաստանի Հանրապետության արտաքին անվտանգության հայեցակարգը կառուցված է որոշակի տրամաբանությամբ և ունի նորմատիվ ամբողջականություն։ Այն խարսխված է միջազգային լեգիտիմության, տնտեսական փոխկապվածության, կանխատեսելիության, խաղաղության օրակարգի և պաշտպանական բարեփոխումների համադրության վրա։ Սակայն հենց այս կառուցվածքի մեծապես դոկտրինալ բնույթով է պայմանավորված առաջարկի խոցելիությունը։

Առաջին հերթին աչքի է ընկնում միջազգային լեգիտիմության՝ որպես ուժի աղբյուրի և զսպող միջոցի նշանակության գերագնահատումը։ Անկասկած, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից երկրի տարածքային ամբողջության միջազգային ճանաչումը նպաստում է երկրի սուբյեկտության ամրապնդմանը և դրա քաղաքական և դիվանագիտական դիմադրողականությանը։ Բայց արդի միջազգային հարաբերությունների պրակտիկան վկայում է, որ լեգիտիմությունն ինքնին չի վերացնում միջազգային միջավայրի անարխիկ բնույթը և, հետևաբար, չի կարող փոխարինել ո՛չ զսպման մեխանիզմները, ո՛չ դաշնակցային երաշխիքները, և ո՛չ էլ պետության ինքնապաշտպանության ներուժը։ Այլ կերպ ասած, լեգիտիմությունն արտաքին անվտանգության ապահովման անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է։

Այս ֆոնին առավել քան մտահոգիչ է հրապարակված փաստաթղթում բանակի՝ որպես «պահեստային» գործիքի որակավորումը, որը, ըստ հեղինակների, պահանջված է, եթե «չեն գործել» զսպման դիվանագիտական և քաղաքական «միջոցները»։ Նորմատիվ առումով նման մոտեցումը միգուցե հիմնավորված է, քանի որ այն ընդգծում է ռազմական ներուժի պաշտպանական բնույթը և, ընդհանուր առմամբ, համահունչ է միջազգային իրավունքի տրամաբանությանը։ Սակայն անվտանգության տեսության և հակամարտությունների կարգավորման պրակտիկայի մեջ ռազմական ներուժը կատարում է ոչ միայն հարկադրված արձագանքման, այլև ռազմավարական զսպման գործառույթ։ Պետության արդյունավետ պաշտպանունակությունն ինքնին ազդում է հավանական հակառակորդի հաշվարկների վրա դեռևս այն փուլում, երբ քաղաքական-դիվանագիտական մեխանիզմները չեն սպառվել։

Ռազմական բաղադրիչը՝ որպես «պահեստային», այլ ոչ թե՝ Հայաստանի անվտանգության ճարտարապետության հիմնային բաղադրիչների շարքում դիտարկելը ծնում է նաև տրամաբանական հակասություն։

Մի կողմից, նախընտրական ծրագրում բանակը բնութագրվում է որպես գործիք, որը պետք է գործի միայն այն դեպքում, երբ ձախողվել են դիվանագիտական, իրավական և քաղաքական միջոցները։

Մյուս կողմից, պետական քաղաքականությունը հետևողականորեն ընդգծում է լայնածավալ ռազմական բարեփոխումների, պաշտպանական ենթակառուցվածքների զարգացման, սպառազինության արդիականացման և համապարփակ անվտանգության համակարգի ներդրման կարևորությունը։ Նման երկակիությունը դժվար է համարել հետևողական․ եթե ուժային բաղադրիչն իսկապես միայն օժանդակ նշանակություն ունի, ապա դժվար է բացատրել, թե ինչու է դրան հատկացվում այդքան մեծ ինստիտուցիոնալ և ֆինանսա-նյութական ուշադրություն։ Եվ հակառակը՝ եթե պետությունը գործնականում ելնում է բանակի անփոխարինելիությունից՝ որպես գոյատևման հիմքային գործոնի, ապա այն որպես «պահեստային» դիտարկումը քաղաքական-նորմատիվ արձանագրում է և ոչ թե՝ անվտանգության ոլորտում առաջնահերթությունների իրական հիերարխիայի արտացոլում։ Ուստի, կարելի է եզրակացնել, որ անվտանգային քաղաքականության ծրագրում բանակի «պահեստային» դերակատարության ամրագրումը նախևառաջ հակառակորդին հասցեագրված քաղաքական ուղերձ է և, իր էությամբ, հետևանք է ներկա կառավարության կողմից որդեգրած խաղաղեցման ռազմավարության։

Միջազգային անվտանգության և աշխարհատնտեսության տեսանկյունից ներկայացված ծրագրի թերություններից մեկը պայմանավորված է նրանով, որ այն գրեթե ամբողջությամբ կառուցվում է համագործակցության տրամաբանության վրա, մինչդեռ Հայաստանի արտաքին միջավայրն աչքի է ընկնում ակնհայտ մրցակցային բնույթով։ Այսպես, TRIPP նախագծի պարագայում դա արտահայտվում է նրանով, որ ծրագիրն անտեսում է մրցակից տերությունների շահերի բախման հանգամանքը և դրա փոխարեն՝ ելնում է այն կանխադրույթից, թե տրանսպորտային և լոգիստիկ փոխկապվածությունն ինքնին արտաքին դերակատարների մոտ կձևավորի Հայաստանի կայունությամբ պայմանավորված շահագրգռվածություն։ Սակայն արտաքին ուժերի շահերի բախման պայմաններում նման երթուղին դժվար թե ինքնաբերաբար գործի որպես կայունացնող գործոն, քանի որ այն ի սկզբանե պարունակում է ոչ միայն տնտեսական փոխկապվածության, այլև քաղաքական ազդեցության, ռազմավարական մրցակցության և արտաքին ճնշումների տարրեր։

Խնդրահարույց է նաև նախատեսվող հայ-ամերիկյան համատեղ ձեռնարկության սեփականության կառուցվածքը, որն արդեն իսկ սահմանափակում է Հայաստանի կարողությունը՝ ազդելու նախագծի ռազմավարական պարամետրերի ձևավորման վրա և արդյունավետորեն վերահսկելու դրա հետ կապված տնտեսական ու քաղաքական գործընթացները։

Նախագիծն առավելապես հենվում է փոխադարձ օգուտի նորմատիվ ակնկալիքի, քան տնտեսական փոխկախվածությունը՝ որպես ազդեցության լծակների բաշխման մեխանիզմ, իրատեսորեն ընկալելու կարողության վրա։ Ուստի, պարզ չէ, թե փաստաթղթում TRIPP-ի նկատմամբ ընդգծված լավատեսությունն ու դրա ռազմավարական դերակատարումը պայմանավորված են հանրության համար անհայտ արտաքին երաշխիքներո՞վ, թե՞, ընդհակառակը՝ ակնհայտ ռիսկերի թերագնահատմամբ։

Հաջորդ խնդրահարույց հանգամանքը կապված է ներքին դիսկուրսի, ինչպես նաև հոգեբանական և մշակութային փոխակերպումների վրա շեշտադրմամբ՝ որպես արտաքին անվտանգության բաղադրիչների։ Երկարաժամկետ հեռանկարում նման մոտեցումը բավականին հիմնավորված է, քանի որ կայուն խաղաղությունը, իրոք, ենթադրում է փոփոխություններ հանրային գիտակցության, կրթական քաղաքականության և ավելի լայն առումով՝ քաղաքական մշակույթի մեջ։ Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել ներքին հակամարտայնության նվազեցումն ու Ադրբեջանի ռազմավարական վարքագծի արտաքին փոփոխությունը․ որքանով էլ որ առաջինը կարևոր է, դրանից ինքնաբերաբար չի բխում երկրորդը։

Ավելին, նման փոխակերպումը ենթադրում է փոխադարձություն, քանի որ դրա կայունացնող ազդեցությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե նմանատիպ գործընթացներ՝ թշնամական հռետորաբանության մեղմացում, հակառակորդի մոբիլիզացնող կերպարից հրաժարում, կրթական և խորհրդանշական պրակտիկաների վերանայում, տեղի են ունենում նաև հայ-ադրբեջանական սահմանի մյուս կողմում։ Այդ փոխադարձության բացակայության դեպքում միակողմանի փոխակերպումը կարող է ոչ թե նպաստել լարվածության նվազմանը, այլ, հակառակը, ձևավորել սպառնալիքների ընկալման և դիմադրության քաղաքական պատրաստակամության լրացուցիչ անհամաչափություն։ Հետևաբար՝ այս բաղադրիչի արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն Հայաստանի ներսում տեղի ունեցող փոփոխություններից, այլև նրանից, թե որքանով է այն զուգակցվում ավելի կոշտ զսպման ինստիտուտների, ճգնաժամային կառավարման գործիքների և այն իրողության իրատեսական գնահատման հետ, որ այսօր Ադրբեջանում համարժեք սոցիալ-հոգեբանական և մշակութային փոխակերպման նշաններ չեն դիտարկվում։

Հաջորդ խնդիրը վերաբերում է ծրագրի գաղափարախոսության և ռացիոնալության հարաբերակցությանը, որտեղ խաղաղության օրակարգը, կանխատեսելիությունը և դեէսկալացիան օժտվում են ոչ թե կարևոր, այլ աքսիոմատիկ կարգավիճակով։ Մինչդեռ միջազգային անվտանգության վերլուծության տրամաբանության մեջ պետության վարքագիծը համարվում է ռացիոնալ այնքանով, որքանով այն նպաստում է երկրի անվտանգության առավելագույն ապահովմանը։ Այստեղից՝ մի կարևոր նախազգուշացում․ դիտարկելով նորմատիվ դիրքորոշումը ոչ թե՝ որպես անվտանգության ապահովման միջոց, այլ՝ որպես ինքնանպատակ, գաղափարական բաղադրիչն անխուսափելիորեն թուլացնում է ռազմավարական վարքագծի ռացիոնալությունը։ Այդ պարագայում պետությունը կարող է գերագնահատել սեփական չափավորության կայունացնող ազդեցությունը՝ թերագնահատել այն իրավիճակները, երբ արտաքին դերակատարներն այդ չափավորությունը մեկնաբանում են ոչ թե՝ որպես կառուցողականություն, այլ՝ որպես դիմադրելու կամքի բացակայություն։ Ուստի առանցքային հարցն այն չէ, թե խաղաղության օրակարգն ինքնին ցանկալի՞ է, թե՞ ոչ, այլ այն, թե արդյո՞ք այն պահպանում է իր գործիքային բնույթը, այսինքն՝ ենթարկվա՞ծ է անվտանգության առավելագույն ապահովման խնդիրներին, թե՞ աստիճանաբար ձեռք է բերում ինքնաբավ քաղաքական դոկտրինի հատկանիշներ։

Ամփոփելով՝ նշենք, որ թեև ներկայացված հայեցակարգը պետք է դիտարկել որպես նորմատիվ շրջանակ, սակայն դրա գործնական կենսունակությունը կախված է նրանից, թե որքանով կհաջողվի նման գաղափարական կառուցվածքը վերածել իրական անվտանգության առավելագույն ապահովման քաղաքականության։ Իշխող կուսակցության ծրագրի խոցելիությունը, նախ և առաջ, պայմանավորված է մոդելի նորմատիվ ամբողջականության և արտաքին միջավայրում առկա ուժային մրցակցությամբ, շահերի բախմամբ, աշխարհատնտեսական կախվածություններով ու ռազմավարական անորոշություններով բնութագրվող իրականության միջև եղած խոր խզումով։

Նման՝ երազապատիր հույսերի վրա էին խարսխված նաև «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 2021 թվականի նախընտրական ծրագրի արտաքին և անվտանգային դրույթները, որոնք բերեցին անդառնալի մարդկային, բարոյական, նյութական և տարածքային կորուստներ։ Այժմ էլ ՔՊ-ն, կառչած մնալով նույն մտայնությանը, նախընտրական ծրագրում վաղաժամ պնդում է կատարում, թե` «Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղություն է հաստատվել, և այսպիսով, Հայաստանի համար խաղաղ զարգացման դարաշրջանը բացված է», մինչդեռ սա ոչ թե հաշտեցման վրա հիմնված խաղաղություն է, այլ «խաղաղության» է՝ պարտադրված հարկադրանքի միջոցով։

Արմեն Մարտիրոսյան

ՀՀ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր (1990-95թթ.)

ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր (1995-99թթ.)

ՀՀ Արտակարգ և լիազոր դեսպան