Հայ-թուրքական հարաբերություններ՝ կատարված նախապայմաններով
Պաշտոնական Երևանը և Անկարան հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված հստակ քայլեր ձեռնարկելու պատրաստակամություն են հայտնում և երկուստեք հատուկ ներկայացուցիչներ կնշանակեն: Այս մասին սկզբում հայտարարեց Թուրքիայի արտգործնախարարը, այնուհետև հայտարարությամբ հաստատեցին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունից:
Թուրքիան, որը 2020-ի արցախյան պատերազմում տարած Ադրբեջանի հաղթանակի «ճարտարապետն» էր, պատերազմական պլանի մշակողն ու մարտերը կառավարողը, բնականաբար, գործում է Ադրբեջանի հետ համաձայնեցված:
Այլ հարց է, որ սրանով մի քանի հարց է լուծում՝ տարածաշրջանում սեփական դերակատարման, գործոնի բարձրացում, ՀՀ-ի՝ որպես պետության թուլացում, ոչնչացում, հնարավոր սպառնալիքների չեզոքացում, Ադրբեջանի՝ իրենից կախվածության մեծացում:
Եվ եթե նախքան վերջին պատերազմը հասկանալի էր պաշտոնական Երևանի վստահեցումը, թե պատրաստ է Թուրքիայի հետ առանց նախապայմանների հարաբերությունների կարգավորմանը, ապա այսօրվա իրողության պայմաններում դա առնվազն ծիծաղելի է, քանի որ Թուրքիայի նախապայմանները, ըստ էության, ամբողջությամբ կատարված են:
1993թ. Թուրքիան միակողմանի փակեց օդային և ցամաքային սահմանը Հայաստանի հետ: Միջազգային հանրության ճնշման ներքո օդային սահմանը վերաբացվեց 1995-ին: Ցամաքային սահմանի վերաբացմանը և դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատմանը խոչընդոտ են հանդիսացել Թուրքիայի կողմից առաջ քաշված մի շարք նախապայմաններ` մասնավորապես, ԼՂ-ի վերահսկողության տակ գտնվող շրջանների վերադարձը Ադրբեջանին և Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից, պահանջատիրությունից հրաժարումը:
Փաշինյանի «թեթև ձեռքով» կամ դավաճան չերևալու բարդույթից ելնելով՝ Արցախի խնդիրը լուծվեց ռազմական ճանապարհով՝ 5000-ից ավելի մարդկային կորուստների գնով, և Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցան Արցախի ազատագրված տարածքները, ընդ որում, ոչ միայն բանակցային սեղանին դրվածները, ավելին, ՀՀ ինքնիշխան տարածքից ևս կորուստներ են եղել:
Եվ ամեն պատեհ առիթի Ալիևը հայտարարում է՝ հակամարտությունը կարգավորվել է, կարիք չկա վերադառնալու Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին որևէ քննարկման: Ըստ էության, չկա գործընթաց նաև Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ուղղությամբ, այսինքն, հայկական հարցի ապագան ևս վտանգված է այս առումով: Չմոռանանք, որ պատերազմի ժամանակ փաշինյանական իշխանության համար ահաբեկիչ էին միայն սիրիացի վարձկանները, որոնց, ի դեպ, Թուրքիան էր վարձել և ֆինանսավորել՝ Արցախի և ՀՀ-ի դեմ կռվելու համար: Փոխարենը՝ դեռևս այս տարվա մարտից Փաշինյանը մարզից մարզ էր գնում և հորդորում՝ դադարել թուրքին թշնամի տեսնել:
Գուցե սա ԱՄՆ նախագահի՝ Ազգային անվտանգության հարցերով նախկին խորհրդական Ջոն Բոլթոնի խորհրդով պատմական կաղապարներով չկաշկանդվելու փո՞րձ էր, գուցե Թուրքիային շնորհակալությո՞ւն, որ Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուն հարկ էր համարել դատապարտել ՀՀ-ում ռազմական հեղաշրջման փորձը, այն բանից հետո, երբ ՀՀ զինված ուժերի գեներալներն ու բարձրաստիճան զինվորականները պահանջել էին Նիկոլ Փաշինյանի և նրա կառավարության հրաժարականը:
«Մենք դատապարտում ենք ցանկացած ռազմական հեղաշրջում կամ նման հեղաշրջման փորձ, կարևոր չէ, թե աշխարհի որ երկրում է դա տեղի ունենում։ Մարդիկ իրավունք ունեն քննադատել իրենց երկրի կառավարությանը, պահանջել այդ կառավարության հրաժարականը։ Անընդունելի է, սակայն, երբ զինվորականներն են պահանջում ընտրված կառավարության հրաժարականը: Այնպես որ, մենք դատապարտում ենք Հայաստանում հեղաշրջման փորձը»,- խիստ մտահոգվելով Փաշինյանի հնարավոր պաշտոնանկության հեռանկարի համար՝ նշել էր Չավուշօղլուն՝ խառնվելով Հայաստանի ներքին գործերին։
Դրանից հետո Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը փաշինյանական ոճով հաստատել էր․ «Իշխանափոխությունը հայ ժողովրդի իրավունքն է, և ընտրությունը պետք է անեն քաղաքացիները»:
Այլևս ակնհայտ էր՝ Թուրքիայի իշխանությունները անվերապահ աջակցում են Նիկոլ Փաշինյանին և ամեն ջանք գործադրում էին, որպեսզի նա հանկարծ պաշտոնանկ չլինի:
Եվ թեև կյանքը ցույց տվեց, որ գեներալները՝ ԳՇ նախկին պետ Օնիկ Գասպարյանի գլխավորությամբ, հեղաշրջման միտք բացարձակ չունեին, Նիկոլ Փաշինյանը չբավարարվեց իրավունքի ուժով ազատումներից, և դրանից հետո շարունակեց բանակի թուլացման, կազմաքանդման ծրագիրը՝ իր համար վտանգ ներկայացնող զինվորականների ազատումից մինչև ոչ փորձառու ռազմական ղեկավարների նշանակում:
Չմոռանանք, որ հենց ՀՀ զինված ուժերի՝ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջի օրերին Ալիևը հայտարարեց՝ «հայկական բանակ այլևս չկա և չպետք է լինի»:
«Մենք երբեք թույլ չենք տա, որպեսզի մեզ համար սպառնալիք ստեղծվի, կամ ազատագրված տարածքներ վերադարձող մեր քաղաքացիների համար վտանգներ ի հայտ գան»,- շարունակել էր Ալիևը:
Թուրք-ադրբեջանական ցանկությունը, ըստ էության, արտացոլված էր ՔՊ-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների նախընտրական ծրագրում, որտեղ ՀՀ-ին վերապահված չէ նաև Արցախի անվտանգության երաշխավորի դերակատարում:
«Արցախի և Արցախի ժողովրդի անվտանգությունը կշարունակի ապահովել Պաշտպանության բանակը»,- ասված է Փաշինյանի կուսակցության նախընտրական ծրագրում, իսկ ՊԲ-ն, ըստ էության, կազմաքանդված է, և ոչ հեռու անցյալում անվտանգային որոշակի խնդիրներ ոստիկանության զորքերին են վերապահվելու:
Ըստ Փաշինյանի ծրագրի, ՀՀ ԶՈՒ ստորաբաժանումներն էլ պիտի զբաղվեն բացառապես մարտական պատրաստվածության, մարտունակության բարձրացման հարցերով: Եվ այսքանից հետո զավեշտ է պրոֆեսիոնալ բանակ ունենալու մասին Փաշինյանի հայտարարությունները, իսկ թե ինչ ասել է պրոֆեսիոնալ բանակ կամ ինչ տեսակ պրոֆեսիոնալ բանակի մասին է խոսքը, մինչ օրս պարզ չէ: Մյուս կողմից, հիմք ընդունելով, օրինակ, ՊՆ կարգավիճակում սեփական թիմակցի նշանակումը, պրոֆեսիոնալ բառը հեգնանքի նման է հնչում:
Ի դեպ, մեր տեղեկություններով, երբ նախքան պատերազմը ՀՀ-ում քննարկվում էր աշխարհազորի մասին նախագիծը, Արցախի պաշտպանությունը արդեն հաշվի չի առնվել:
Բանակի դեմ թուրքական ցանկությունների իրականացման ֆոնին հարկ է ևս մեկ անգամ հիշեցնել ՀՀ ԶՈՒ 3-րդ բանակային կորպուսի նախկին հրամանատար, գեներալ-մայոր Գրիգորի Խաչատուրովի դեմ արշավը, երբ դեռ նա նշված զորամիավորման ղեկավարն էր:
«ՀՀ ԶՈՒ 3-րդ բանակային կորպուս, որը ղեկավարում է գեներալ-գնդապետ Յուրի Խաչատուրովի որդին՝ Գրիգորի Խաչատուրովը, ըստ էության, ապրում է իր կյանքով, և կարելի է ասել՝ այնքան էլ չի ենթարկվում Նիկոլ Փաշինյանին»,- ասվում էր ադրբեջանական caliber.az-ի ռեպորտաժում: Այսինքն, Գրիգորի Խաչատուրովից ազատվելը, ըստ էության, ադրբեջանափաշինյանական ծրագրի մաս էր:
«Անիմաստ եմ համարում հայտարարության մեջ շատ ընդլայնվել, սակայն միայն այն փաստը, որ երեք տարիների ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանի նախաձեռնությամբ ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ պետի պաշտոնում նշանակվել և ազատվել են թվով չորս բարձրագույն զինվորական կոչում ունեցող պաշտոնատար անձինք, դա հաստատում է ՀՀ վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնող Նիկոլ Փաշինյանի ոչ ադեկվատ և անպատասխանատու լինելը: Յուրաքանչյուր օր, ժամ, Նիկոլ Փաշինյանի կողմից ՀՀ վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնելով՝ քայքայվում է ՀՀ անվտանգությունը և կասկածի տակ դրվում մեր հայրենիքի ապագան: Ուստի կրկին անգամ վերահաստատելով ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի 2021թ. փետրվարի 25-ի հայտարարությունը, կրկին պահանջում եմ Ն. Փաշինյանի անհապաղ հրաժարականը»,- նշված էր Գրիգորի Խաչատուրովի հայտարարության մեջ:
Նշենք, որ նոյեմբերի 10-ի Հայաստան-Ադրբեջան-Ռուսաստան եռակողմ հայտարարությունից հետո 168.am-ը տեղեկություն հրապարակեց, որ 3-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, գեներալ-մայոր Գրիգորի Խաչատուրովը զորացրման զեկուցագիր էր գրել, և, որ պատճառը Տավուշի հատվածում ինչ-ինչ տարածքների հանձնումն էր։ Եվ մեր այդ հրապարակումը բնավ անհիմն չէր:
Իրականում եռակողմ հայտարարության սկզբում, որը հրապարակել էր «Սպուտնիկ-Արմենիան», եղել է հիշատակում Տավուշի մասին՝ երկրորդ կետում․
«Աղդամի շրջանը և տարածքները, որոնք հսկվում են հայկական կողմից Ղազախի շրջանում, վերադարձվում են Ադրբեջանին մինչև նոյեմբերի 20-ը»:
Կարճ ժամանակում վերոնշյալ հատվածը հանվել էր եռակողմ հայտարարությունից, ավելի կոնկրետ՝ փոխարինվել Լաչինի միջանցքի հետ կապված սրբագրումներով: Իսկ Տավուշի մասով պայմանավորվածություններին դեռ հասնելու են: Օրերս «Փաստ» օրաթերթը գրեց Կիրանց-Ոսկեպար այլընտրանքային ճանապարհի կառուցման մասին:
168.am-ը գրել էր եթե հանկարծ ԽՍՀՄ քարտեզը տարածվի Տավուշի մարզի վրա, մենք կկորցնենք Ոսկեպարի ճանապարհը, Ազատամուտի (Իջևան-Բերդ), Կիրանցի և Ոսկեպարի հատվածները (Իջևան-Նոյեմբերյան):
Կրկնում ենք՝ Ադրբեջանը բոլոր գործողություններում ունի Թուրքիայի աջակցությունը:
Թուրքիայի ներքին գործերի նախկին նախարար Սադեթթին Թանթանն ադրբեջանական «Թուրան» գործակալությանը տված հարցազրույցում ակնարկել էր, որ «Զանգեզուրը այսօր փակ տարածաշրջան է թյուրքական աշխարհի համար»: Այսինքն, այն բացվելու դեպքում միավորելու է թյուրքական աշխարհը:
«Զանգեզուրն այսօր փակ տարածաշրջան է ոչ միայն Ադրբեջանի և Թուրքիայի, այլև ամբողջ թյուրքական աշխարհի համար: Դրանով ցամաքա-օդային-երկաթգծային միջանցքի անցկացումը նշանակում է՝ ճանապարհ բացել Թուրքիայից Նախիջևան, իսկ այնտեղից՝ թյուրքական աշխարհ: Միաժամանակ, դրանից կկարողանան օգտվել նաև եվրոպական երկրները: Բայց միջանցքը պետք է ամբողջովին գտնվի Ադրբեջանի վերահսկողության տակ»,-բացահայտ հայտարարել էր Թանթանը և հավելել.
«Կարծում եմ, որ Զանգեզուրի միջանցքի բացումը մեծ ներդրում է լինելու տարածաշրջանի բազմակողմանի և համապարփակ զարգացման համար: Միջանցքի օգտագործման սահմանափակումների բացակայության և իր «հնագույն հողի» նկատմամբ Ադրբեջանի վերահսկողության իրականացման պարագայում, տարածաշրջանի բնակչությունը կբարգավաճի: Ես գտնում եմ, որ առաջին հերթին անհրաժեշտ է վերանայել ՌԴ-ի կողմից տարածաշրջան մուտքի և ելքի նկատմամբ հսկողության հարցը»,- շարունակել է թուրք նախկին պաշտոնյան:
Իսկ երբ Իլհամ Ալիևը և Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանն Արցախի օկուպացված տարածքներում ծանոթացել էին Ահմադբեյլի-Վարանդա (Ֆիզուլի)-Շուշի ավտոմայրուղու շինարարական աշխատանքների ընթացքին, և Ադրբեջանի ճանապարհների պետական գործակալության նախագահ Սալեհ Մամեդովն ավտոմայրուղու հիմնարկեքի արարողության ժամանակ նրանց տեղեկացրել էր ընթացիկ աշխատանքների մասին։
«Դուք գնում եք մինչև Հայաստանի հետ սահման, այնպես չէ՞: Դուք կգնա՞ք ավելի հեռու»,- հարցրել էր Էրդողանը:
«Այո, այնտեղից մենք կգնանք այն կողմ»,- պատասխանել էր Մամեդովը։
Հիշեցնենք, որ ՀՀ պետական սահմանի հետ կապված թուրք-ադրբեջանական ցանկությունները հասնում են մինչև Սևանա լճի մեջտեղով անցնող տարածք:
Այսինքն, թուրք-ադրբեջանական տանդեմի նպատակը Հայաստանի նկատմամբ, բնավ, բարիդրացիական չի, ինչպես կաշվից դուրս գալով՝ փորձում է համոզել Նիկոլ Փաշինյանը, որի թեթև ձեռքով Հայաստանը հայտնվելու է առավել վտանգավոր «աքցանի», շրջափակման մեջ:
Վերադառնալով թուրքական նախապայմանների կատարմանը, նշենք, որ ՀՀ ազգային հերոս Մոնթե Մելքոնյանի մասին նյութերի ֆեյսբուքյան արգելափակումները և ՀՀ իշխանությունների լռությունը ևս տեղավորվում են թուրք-փաշինյանական բարեկամության տրամաբանության մեջ: Եվ չի բացառվում, որ աստիճանաբար ՀՀ-ն «պահվի» զուտ թուրքական ներդրումներով՝ անմիջապես Թուրքիայի՞ց, թե՞ այլ տեղից փոխանցվող: Այսօր չես կարող ասել, թե ՀՀ-ում շատ հաճախ վարձով տալու նպատակով ում կողմից են գնվում նորակառույց շենքերում բնակարաններ, գուցե թուրքական կապիտա՞լ է, օրինակ, Գերմանիայից: Մի բան հստակ է՝ Ադրբեջանը և Թուրքիան չեն փոխվել, և նրանց գլխում դեռ ապրում է ՀՀ-ն հայաթափելու ծրագիրը՝ պատերազմով, դելիմիտացիայով, թե ՀՀ-ում տներ գնելով:
Իսկ մի քանի ամսից Ապրիլքսանչորսն է, գուցե Ծիծեռնակաբերդ գնալը Թեհլերյանի նկարով ևս արգելվի՞, կամ թուրքական դրոշ վառելը, ջահերով երթը…
